به گزارش ایرنا، جنگل‌های هیرکانی و مراتع ییلاقی ۲ گستره ای در استان مازندران هستند که محلی برای حضور و چرای دام های سبک و سنگین محسوب می شود و کارشناسان ممتاز دانشگاهی این امر را برای جنگل و مرتع آسیب زا می دانند.

در حالی این دو گستره زیبا به محلی برای حضور پرتعداد دام های مختلف تبدیل شد که جنگلهای هیرکانی در مناطق پایین دست تر از مراتع ییلاقی این خطه از شمال واقع شد و این مراتع که در مقطعی از تاریخ میزبان جنگلهای انبوهی از درختان هیرکانی بود به مرور از تعداد این درخت ها کاسته و به محلی برای چرای دام ها تبدیل شد.

کارشناسان حضور پرتعداد و بیشتر از ظرفیت دام در مرتع را برای این گستره و مناطق پایین دست آسیب زا می دانند چرا که پوشش گیاهی در مناطق ییلاقی هم مانعی برای بروز سیلاب در مناطق پایین دست می شود.

با توجه به گسترش خشکسالی در سالهای گذشته متولیان امر همانند اداره منابع طبیعی بابل با صدور هشداری از دامداران خواسته بودند زودتر از موعد مقرر دام های خود را از مناطق ییلاقی خارج تا این پوشش گیاهی به طور کامل توسط دام ها از بین نرود.

کارشناسان پیشینه حضور دام های سبک و سنگین(گاو و گوسفند) را در جنگلها و مراتع مازندران را برای ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال گذشته برآورد می کنند که پیش از آن این پدیده در این خطه از شمال سابقه ندارد و دام ها در مناطق پایین دست جلگه ای حضور داشتند.

از سوی دیگر کارشناسان دانشگاهی بر این امر تاکید دارند که حضور دام ها در جنگلهای هیرکانی اجازه رشد درختچه ها از گونه های مختلف هیرکانی را نمی دهند و اگر این رویه با همین شتاب ادامه داشته باشد برای ۱۰۰ سال آینده بخش قابل توجهی از جنگلهای هیرکانی از بین خواهد رفت.

از سوی دیگر باوری غلطی که در بین جنگل نشینان ایجاد شد، آنها حضور دام های سبک و سنگین ‌ «گاو، گوسفند» در جنگل را برای هیرکانی مناسب می دانند چرا که این امر که با حضور چوپانان و گله داران زیادی همزاه است مانع قاچاق گسترده چوب های جنگلی می شود و این چوپانان خود تگهبانان مهمی برای جنگلها محسوب می شوند که از دیدگاه انها طرح خروج دام از گستره جنگلهای هیرکانی شمال به زیان این میراث ارزشمند است.

اما کارشناسان ممتاز دانشگاهی با بررسی های علمی دقیق و بیان دلایل منطقی و علمی نه تنها این ادعای جنگل نشینان و اهالی روستاها را رد می کنند بلکه بر این باورند حضور گسترده دام در جنگلهای هیرکانی زمینه ای برای قورت دادن درختچه های است که به مرور زمان باید به درختی تنومندی تبدیل شوند.

کارشناسان با رد این ادعا که حضور دام در جنگلهای شمال یک پیشنیه بسیار قوی دارد بلکه این حضور را به ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال اخیر برآورد کردند که تازه در برخی از شهرستان های مرکزی مازندران همانند سوادکوه، بابل، آمل و ساری حضور داشتند.

اجرای ناقص طرح خروج دام از جنگلهای مازندران سبب شد که در سالهای اخیر حضور دام های سبک و سنگین در هیرکانی رو به افزایش باشد و این امر یک تهدید بسیار جدی برای جنگلهای مازندران محسوب می شود.

در شرایط فعلی جنگل‌های هیرکانی که با آسیب های چند بعدی مواجه هستند افزایش گستره قاچاق چوب درختان هیرکانی، آتش سوزی های پی درپی، تعرض به اراضی ملی توسط سوداگران زمین، حقوق های اندک جنگلبانان و کارمندان اداره منابع طبیعی از جمله آنها محسوب می شود اما افزایش دام در جنگلهای هیرکانی یکی از بزرگترین تهدیدهای است که هیرکانی با آن دسته و پنجه نرم می کند.

قدمت جنگل های هیرکانی به طور دقیق مشخص نیست، اما بر اساس آخرین نظرات کارشناسان قدمت جنگل‌های هیرکانی بیش از ۴۰ میلیون سال برآورد شده و بازمانده دوره سوم زمین شناسی هستند. از همین جهت به فسیل‌های زنده شهرت دارند و در حوزه باستان شناسی و گیاه شناسی یک موزه طبیعی به شمار می روند.

در دنیایی که تاکنون هزاران گونه گیاهی و جانوری منقرض شده اند، مجموعه ای کهن با قدمتی این چنینی نه تنها یادگاری با ارزش از دل تاریخ است، بلکه منبع عظیمی از گونه های منحصر به فرد زنده است که باید حفظ شود.

اما اهمیت جنگل های هیرکانی تنها از بعد قدمت آن نیست، چرا که این جنگل‌ها علاوه بر تامین اکسیژن، در ذخیره مقادیر بسیار زیاد آب، حفاظت از بافت خاک و جلوگیری از جاری شدن سیل نقش بسیار مهمی دارند.

همچنین از بُعد توسعه گردشگری و ایجاد درآمد برای ساکنین نواحی شمالی کشور نیز جنگل های هیرکانی بسیار موثر بوده اند. به طوری که نوار شمالی کشور از محبوب ترین سایت‌های گردشگری ایران به شمار می رود و ورود گردشگر به این خطه موجب درآمد پایدار از راه گردشگری برای اهالی سرزمین های شمالی کشورمان شده است.

هیرکانی در معرض نابودی

در این پیوند عضو هیات علمی دانشگاه منابع طبیعی ساری اظهار کرد: دام‌ها زادآوری جنگل‌های هیرکانی را مختل کردند و در شرایط فعلی هیرکانی زیر سم دام‌ها توقف طرح ساماندهی دام باعث شده بسیاری از دامداران دوباره به عرصه‌های جنگلی شمال کشور بازگردند که این امر بسیار آسیب زا است.

مجید لطفعلیان گفت: این پدیده‌ که با تعطیلی طرح ساماندهی دام در جنگل، به صورت پررنگ‌تری در این اکوسیستم نمایان شد و آینده هیرکانی را با خطرات جدی مواجه می‌کند.

کارشناسان محیط زیست بر این باور است که در صورت تداوم حضور دام در جنگل، تعداد نهال‌های با قطر کم کاهش می‌یابد و این یعنی در ۵۰ تا ۱۰۰ سال آینده، درختی در مناطق تحت تاثیر دام نخواهیم داشت.

وی افزود: دولت تکلیف قانونی ساماندهی دام را به شرح وظایف سازمان منابع طبیعی باز گرداند چرا که نوار باریک جنگل‌های شمال، ۵۰ میلیون سالی هست که در دامنه شمالی رشته کوه البرز گسترده شده‌اند اما فشارهایی که به این اکوسیستم در یک قرن اخیر وارد شده را شاید نتوان با هیچ دوره دیگری مقایسه کرد.

وی با اشاره به این مطلب که جولان دام‌ها در کف جنگل‌های شمال این روزها ابعاد تازه‌ای یافته است و روندهایی که در جنگل طی می‌شود، اظهار کرد: این امر کارشناسان را نگران آینده این نوار باریک سبز کرده است. طرحی که قرار بود دام را در جنگل ساماندهی کند و این عامل تخریب را به خارج از جنگل هدایت کند، چند سالی است که متوقف شده و گویا نبود برنامه برای ساماندهی خانوارهای جنگل‌نشین، در حال نمایاندن اثراتش بر جنگل‌های ارزشمند هیرکانی است.

عضو هیات علمی دانشگاه کشاورزی ساری افزود: حضور پررنگ‌تر دام در جنگل های مازندران نگران کننده است چرا که که این شیوه بهره‌برداری در سال‌های اخیر، بیشتر رواج یافته است.

وی طرح ساماندهی دام که در سال‌های ۷۲ و ۷۳ خورشیدی اجرایی شده را دارای اشکالاتی می‌داند. یکی از این اشکالات ایجاد طمع در دامداران برای گرفتن زمین بوده است زیرا پس از اجرای این طرح و تعریف مشوق‌ها، افرادی که حتی دام هم نداشتند، دامی دست و پا می‌کنند تا در آینده زمینی بگیرند.

به گفته این کارشناس محیط زیست، فسادها و رانت‌هایی هم در کنار اجرای طرح ساماندهی خروج دام وجود داشته اما همه این مسائل به مفهوم آن نیست که باید موضوع خروج دام از جنگل را نیمه کاره رها کنیم.

لطفعلیان می‌گوید که افراد وارد شده به جنگل تا سال‌ها منتظر بوده‌اند که کسی برای خروج دام سراغشان برود و پس از اینکه کسی اقدامی نمی‌کند، همچنان تعداد دام‌هایشان رو به گسترش است. البته او موفقیت‌های محدودی هم برای طرح خروج دام از جنگل متصور است و براساس شنیده‌ها، اعلام می‌کند که طرح خروج دام از جنگل در مجموع حدود ۱۰ درصد موفقیت کسب کرده است.

طرح خروج دام موفق نبود

لطفعلیان تاکید می‌کند که اگر قرار است بار دیگر بر خروج دام از جنگل متمرکز شویم، باید طرح قبلی ارزیابی شود و مسیری جدید برای آن طراحی کنیم.

عضو هیات علمی دانشگاه علوم کشاورزی ساری با بیان این مطلب که در شرایطی که درختان چند صد ساله با اره موتوری قطع می‌شوند، چرا باید جلوی حضور چند راس دام را در جنگل گرفت، تاکید می‌کند که چنین افرادی با موضوع جنگل آشنایی ندارند. حتی خود دامداران و جنگل‌نشینان هم به اشتباه می‌گویند که دام در جنگل بوده و این اکوسیستم همچنان باقی مانده است؛ در حالی که سابقه حضور دام در این اکوسیستم بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال است و تا قبل از این، در پایین بند محل زندگی وجود نداشته و صرفا محدوده‌های بسیار کوچک و کم جمعیت در مناطقی مثل آمل، بابل و ساری یا شهرهایی از این دست، شاهد حضور سکونتگاه انسانی بوده است.

وی افزود: حتی در نقشه‌های سال ۱۳۴۳، دو شهر چالوس و نوشهر به دلیل محصور بودن در جنگل، قابل شناسایی نیستند. ۶۰ سال قبل این دو شهر با یک راه باریک به یکدیگر متصل بوده‌اند و حضور دام فقط محدود به مناطق بالابند می‌شد اما امروز حضور متمرکز و گسترده دام در جنگل، زادآوری این اکوسیستم را مختل می‌کند.

این کارشناس محیط زیست تصریح کرد: حضور دام باعث شده به اندازه کافی درختان با قطر کم در جنگل مشاهده نشود و این یعنی ۵۰ تا ۱۰۰ سال دیگر، درختان قطور در جنگل وجود نخواهند داشت. مشکلی که شاید امروز خیلی به چشم نمی‌آید و دامداران متوجه آن نیستند زیرا حداکثر از اطلاعات دو نسل قبل خود را در اختیار دارند که ۸۰ سال قبل را شامل می‌شود.

لطفعلیان تاکید کرد: تبعات حضور دام در جنگل را باید جدی گرفت بدون شک تک خانوارهای جنگل‌نشین مشکلات متعددی برای اکوسیستم‌های ارزشمند جنگلی ایجاد می‌کنند و جدا شدن این خانوارها از جوامع انسانی، مشکلات فراوان اجتماعی برای خود آنها ایجاد می‌کند. برای ساماندهی چنین خانوارهایی باید برنامه داشت اما با نظارت دقیق، ‌ باید تلاش کرد که زمینه سوء استفاده‌های بعدی به پایین ترین حد ممکن برسد.

استان مازندران حدود ۲ میلیون و چهار هزار هکتار مساحت دارد که از این مقدار حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار آن عرصه های طبیعی شامل جنگل و مرتع است.

جنگل های هیرکانی در زبان رایج و عامیانه مردم ایران جنگل های شمال نامیده می شود و این جنگل ها متراکم ترین ناحیه جنگلی ایران را تشکیل می دهند. این جنگل ها که در جنوب دریای خزر قرار گرفته اند بین کشورهای ایران و آذربایجان مشترک هستند. جنگل های هیرکانی از سال های بسیار دور به جا مانده اند و حتی برخی عمر آنها را با دایناسورها (دوره سوم زمین شناسی) برابر می دانند.

البته این جنگل ها را به دلیل قرار گیری در مجاورت دریای خزر، به نام کاسپینی – هیرکانی (Caspian Hyrcanian mixed forests) نیز می شناسند.

ارتفاع رویش درختان هیرکانی از سطح دریا آغاز می شود و تا ۲ هزار و ۸۰۰ متری ادامه می یابد. این پوشش گیاهی زمانی ۵۵ هزار کیلومتر مربع مساحت داشت که تاکنون ۵۱ درصد آن منقرض شده و تنها از ۱۰ درصد آن حفاظت صورت می گیرد.

همچنین در حال حاضر جنگلهای هیرکانی از غنی ترین اکوسیستم های جهان محسوب می شوند به طوری که بیش از ۲۹۶ گونه پرنده و در حدود ۶۰۰ گونه پستاندار، ۶۷ گونه ماهی، ۲۹ گونه خزنده و ۱۵۰ گونه درختی و بوته ای بومی (اندمیک) مانند درختان انجیلی و شمشاد در این جنگل ها زندگی می کنند.

از گونه های پرندگان ساکن در اکوسیستم جنگلهای هیرکانی می توان به گنجشک سانان، سار، دارکوب، اردک نوک پهن، قرقاول خزری، کبک، بلدرچین، کبوتر جنگلی، شاهین، قوش، دال، قرقی، اردک خاکستری، عقاب و جغد اشاره کرد و از گونه های پستانداران ساکن در این زیست بوم می توان مرال، شوکا، گرگ، گراز، خرس قهوه ای، روباه سر دو سیاه، شغال، سمور، تشی، خارپشت، موش جنگلی، خرگوش، گربه وحشی، گورکن و اسبچه خزر را نام برد.

درختان این جنگل ها از نوع مختلط پهن برگ حاشیه جنوب دریای خزر است که با آب و هوای نیمه مدیترانه ای و مرطوب سازگارند. جنگل های هیرکانی بر اساس ارتفاعی که در آن هستند (سطح دریا، کوهپایه های کم ارتفاع، کوهپایه های بلند، نقاط خیلی مرتفع) غالباً پوشش گیاهی متفاوتی دارند. از معروف ترین درختان این جنگل ها می توان راش، بلوط، توسکا، نارون، زبان گنجشک و شمشاد را نام برد.

به طور کلی از نظر علمی در عرض های جغرافیایی بیش از ۴۰ درجه جنگل، شرایط برای رشد درختان راش وجود ندارد، اما در جنگل های هیرکانی ایران که به طور متوسط در عرض ۳۸ درجه قرار گرفته اند، توده های فشرده درخت راش به صورت انبوه رشد کرده اند که از این نظر منحصر بفرد هستند.