بازار مکملهای ورزشی در سالهای اخیر، همزمان با افزایش گرایش به تناسب اندام و بدنسازی، به یکی از پررونقترین و در عین حال پرابهامترین حوزههای سلامت تبدیل شده است. در این میان، مصرف خودسرانه محصولاتی مانند پروتئین وی، کراتین، گینرها و پیشورزشیها در باشگاهها و میان ورزشکاران غیرحرفهای، نگرانیهایی جدی درباره ایمنی، اصالت و ضرورت مصرف آنها ایجاد کرده است. دکتر محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، در این گفتوگو به رایجترین مکملهای مصرفی، شواهد علمی درباره اثربخشی آنها، عوارض فرآوردههای غیرمجاز و راهکارهای کاهش این رفتار پرخطر پرداخته است.
دکتر محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو
دکتر هاشمی در توضیح این که چه مکملهایی معمولا در باشگاهها و بین ورزشکاران غیرحرفهای خودسرانه مصرف میشود؛ گفت: پروتئین وی، کراتین مونوهیدرات، گینرها، فرآوردههای پیشورزشی حاوی کافئین و بتا-آلانین و آمینواسیدهای شاخهدار از رایجترین موارد هستند و هشدار داد بسیاری از این محصولات با برچسب خارجی و بدون کد رهگیری، قاچاق محسوب شده و از نظر ترکیبات و ایمنی قابل اعتماد نیستند.
کدام مکملها واقعا موثرند و کدامها ضرورتی ندارند؟
سخنگوی سازمان غذا و دارو درخصوص اثربخشی مکملهای ورزشی بدون نیاز واقعی با استناد به شواهد علمی توضیح داد: پروتئین وی تنها زمانی مؤثر است که نیاز پروتئینی فرد از طریق رژیم غذایی تأمین نشود. کراتین یکی از معدود مکملهای با پشتوانه پژوهشی برای بهبود عملکرد در تمرینات انفجاری است، اما اثر آن منوط به همراهی با برنامه تمرینی اصولی است. گینرها در صورت دریافت کالری کافی از غذا، میتوانند به افزایش چربی بدن منجر شوند.
مکملهای پرخطر و فرآوردههای غیرمجاز
او درباره شواهد علمی بیاثر یا مضر بودن برخی مکملهای ورزشی توضیح داد: مطالعات نشان دادهاند برخی فرآوردههای پیشورزشی حاوی دوزهای بالای کافئین هستند که میتوانند باعث تاکیکاردی، اضطراب و اختلال خواب شوند. همچنین برخی مکملهای غیرمجاز آلوده به مواد ممنوعه مانند استروئیدهای آنابولیک یا محرکهایی مانند دیامایای هستند که سازمان غذا و دارو لیست هشدار آنها را منتشر کرده است.
هاشمی در پاسخ به این پرسش که آیا مکملهایی وجود دارند که مصرف بدون نظارت تخصصی (پزشک یا متخصص تغذیه) آنها خطرناک باشد، افزود: محصولاتی با ادعای استروئید طبیعی یا هورمونزا، مکملهای لاغری با وعده کاهش وزن سریع که ممکن است حاوی سیبوترامین باشند، پیشورزشیهای فاقد برچسب فارسی و کد رهگیری و هر فرآوردهای که خارج از شبکه داروخانهای عرضه شود. مصرف این موارد بدون نظارت تخصصی میتواند عوارض کبدی، کلیوی یا هورمونی ایجاد کند.
عوارض کلیوی، کبدی و قلبی مصرف بیرویه مکملها
وی درخصوص عوارض کلیوی، کبدی و قلبی مصرف بیرویه پروتئین، کراتین یا دیگر مکملهای ورزشی گفت: مصرف طولانیمدت پروتئین با دوز بسیار بالا ممکن است در افراد مستعد، بار تصفیه کلیوی را افزایش دهد. کراتین در دوزهای استاندارد برای افراد سالم ایمن است، اما در بیماران کلیوی میتواند وضعیت را تشدید کند. فرآوردههای پیشورزشی با کافئین بالا ممکن است فشار خون و ضربان قلب را افزایش دهند. مکملهای آلوده به استروئید نیز خطر آسیب کبدی و اختلالات لیپیدی دارند.
سخنگوی سازمان غذا و دارو در پاسخ به این پرسش که آیا مکملهای حاوی استروئید یا پیشمادههای هورمونی هنوز در باشگاهها استفاده میشوند و اینکه چه خطراتی دارند توضیح داد: متأسفانه نمونههایی از مکملهای تقلبی آلوده به استروئیدهای آنابولیک یا مدولاتورهای گیرنده آندروژن در پایشهای بازار شناسایی شده است. عوارض این مواد شامل آسیب کبدی، فشار خون بالا، اختلالات خلقی، وابستگی و در زنان علائم ویریلیزاسیون است. مصرف این فرآوردهها اکیداً ممنوع و پیگرد قانونی دارد.
کمبود آگاهی عمومی و گروههای در معرض خطر
هاشمی درخصوص سطح آگاهی عمومی درباره عوارض مکملها با اشاره به پیمایشهای داخلی اینگونه توضیح داد: متأسفانه بیش از نیمی از ورزشکاران غیرحرفهای آگاهی کاملی از عوارض بالقوه مکملها ندارند. تبلیغات فضای مجازی و توصیههای غیرتخصصی مربیان، نقش اصلی را در شکلگیری باورهای نادرست ایفا میکنند.
وی همچنین گروههای پرخطر در مصرف خودسرانه مکمل را اینگونه طبقهبندی کرد: نوجوانان زیر هجده سال به دلیل حساسیت دوره رشد و بلوغ، زنان باردار یا در سنین باروری به دلیل خطر تداخل با جنین و حساسیت کبدی و مردان میانسال با سابقه بیماریهای زمینهای که ممکن است با مکملها تداخل دارویی داشته باشند.
چرا مصرف خودسرانه مکملها رواج یافته است؟
او عوامل اصلی موثر در مصرف خودسرانه مکمل توسط ورزشکاران معرفی کرد و گفت: تأثیر تبلیغات هدفمند در شبکههای اجتماعی توسط اینفلوئنسرهای غیرمتخصص، توصیههای غیرعلمی برخی مربیان فاقد صلاحیت تخصصی در حوزه تغذیه ورزشی، تمایل به دستیابی سریع به نتایج ظاهری و دسترسی آسان به فرآوردههای غیرمجاز دانست.
راهکارهای پیشگیری و توصیههای عملی به ورزشکاران
سخنگوی سازمان غذا و دارو راهکارهای کاهش مصرف خودسرانه مکمل در باشگاهها را اینگونه برشمرد: اجرای دقیق ممنوعیت قانونی فروش مکمل خارج از داروخانه، آموزش اجباری مربیان درباره خطرات فرآوردههای غیرمجاز، راهاندازی سامانه استعلام اصالت کالا برای مصرفکنندگان و تسهیل دسترسی به مشاوره تخصصی تغذیه ورزشی در مراکز معتبر.
وی در پاسخ به این پرسش که چه جایگزینهای غذایی طبیعی برای نیازهای ورزشکاران وجود دارد، گفت: برای تأمین پروتئین پس از تمرین، ترکیباتی مانند تخممرغ آبپز با نان سبوسدار، ماست یونانی، یا حبوبات پخته پیشنهاد میشود. برای کربوهیدرات سریع، موز، خرما یا میوههای خشک گزینههای مناسبی هستند. برای جبران الکترولیتها، دوغ کمنمک یا آب نارگیل طبیعی توصیه میشود.
او همچنین درباره ضرورت مراجعه به متخصص تغذیه ورزشی و مزایای آن تأکید کرد: مراجعه به متخصص تغذیه ورزشی در مواردی مانند شروع برنامه تمرینی حرفهای، هدفگذاری برای مسابقات، وجود بیماریهای زمینهای، یا نیاز به مصرف مکمل با دوز درمانی، ضروری است. این متخصصان با ارزیابی دقیق نیازهای فردی، تجویز هدفمند مکمل در صورت لزوم، پایش عوارض و بهینهسازی برنامه غذایی، کمک میکنند ورزشکاران بدون به خطر انداختن سلامت، به اهداف خود دست یابند.
سخنگوی سازمان غذا و دارو در پایان از شهروندان خواست گزارش هرگونه تخلف در عرضه مکملهای غذایی و ورزشی را از طریق درگاههای اطلاع رسانی سازمان غذا و دارو و معاونتهای غذاو دارو دانشگاهها اعلام کنند.
انتهای پیام/