بهروز ساریصراف در گفتوگو با ایرنا اظهار کرد: در بحث اقلیم، ما به «رژیم بارش» معتقد هستیم و رژیم بارش در آذربایجان بهگونهای است که معمولا در فروردین و اردیبهشتماه با افزایش بارندگی مواجه میشویم. از گذشته نیز در منطقه آذربایجان به بارشهای موسوم به «نیسان» اعتقاد داشتند.
وی افزود: «نیسان» واژهای سریانی (آشوری) و نام ماه دوم در تقویم آشوریان است. در روزگار گذشته، از قسطنطنیه (استانبول امروزی)، بارشهایی که در ماه هفتم تقویم آشوریان ـ مطابق با ماه دوم سال شمسی ـ از سمت مدیترانه به این مناطق میرسید، به بارشهای نیسان معروف شده بود. این بارشها منشأ مدیترانهای دارند.
وی ادامه داد: بارشهای اخیر کشور که متفاوت به نظر میرسند چندان پدیدهای غیرمترقبه نیستند. شاید از این جهت غیرعادی به نظر برسند که سال گذشته چنین میزان بارشی را تجربه نکرده بودیم، اما در علم هواشناسی هیچ پدیدهای کاملا مهندسیشده و قابلپیشبینی نیست. حدود ۱۰ سال پیش نیز بارشهای شدیدی رخ داد که در پی آن، در آذرشهر در ۲۵ فروردین سال ۹۶ سیل رخ داد و بیش از ۴۰ نفر جان باختند. در همان زمان رودخانه «آجیچای» در تبریز نیز طغیان کرد. در استان گلستان نیز در سال ۹۸ یکی از بزرگترین سیلابهای تاریخ ایران رخ داد و شهر آققلا را دربر گرفت.
ساریصراف با اشاره به شیوه مطالعات اقلیمی اظهار کرد: روش مطالعه در اقلیمشناسی یکساله و دوساله نیست، بلکه دورههای ۱۰ تا ۳۰ ساله ملاک ارزیابی هستند؛ مانند دانشجویی که با موفقیت در یک ترم نمیتواند نتیجه نهایی دوره کارشناسی خود را قضاوت کند و باید عملکرد هشت ترم را بررسی کرد. بسیاری از صاحبنظران معتقدند زمانی میتوان از تغییر شرایط اقلیمی سخن گفت که یک پدیده دستکم طی یک دوره ۱۰ساله و بهصورت مکرر تکرار شود.
وی ادامه داد: اگر برای چند سال متوالی، مثلاً در مردادماه شاهد بارشهای قابل توجه باشیم، آن زمان میتوان گفت شرایط تغییر کرده است. آنچه در روزهای گذشته شاهد آن بودیم، نعمتی الهی بود و خداوند لطف خود را شامل حال مردم کرد. متأسفانه در این سالها مدیریت مؤثری در حوضه دریاچه ارومیه مشاهده نکردیم. پیشنهادهای ۲۶گانه ستاد احیای دریاچه ارومیه عملاً اجرا نشد و تنها رحمت خدا بود که موجب شد مردم اندکی خوشحال شوند.
وی افزود: ظرفیت اکولوژیک حوضه دریاچه ارومیه برای کشت حدود ۲۵۰ هزار هکتار است، اما اکنون حدود ۶۰۰ هزار هکتار ـ یعنی بسیار فراتر از توان طبیعی منطقه ـ زیر کشت قرار دارد. در زمینه کاهش سطح زیرکشت و افزایش بهرهوری نیز اقدام مؤثری انجام نشده است.
این استاد دانشگاه گفت: کشاورزی در زبان انگلیسی Agriculture است و با مفهوم فرهنگ و دانش کشاورزی پیوند دارد؛ اما ما فرهنگ و ادبیات کشاورزی را تا حد زیادی فراموش کردهایم و تنها به عمل کشت و زرع میپردازیم و دانش و فرهنگ صحیح بهرهبرداری از منابع را از دست دادهایم.
ساریصراف با اشاره به نقش دستگاههای مختلف در مدیریت منابع طبیعی و محیط زیست اظهار کرد: سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، سازمان حفاظت محیط زیست، شرکت آب منطقهای و ادارات کل صنعت، معدن و جهاد کشاورزی، هرکدام وظایف مشخصی دارند؛ اما در عمل کمتر شاهد توجه جدی به اصول و بنیانهای زیستمحیطی هستیم و معمولاً زمانی به محیط زیست پرداخته میشود که شرایط به مرحله بحران رسیده باشد. در بیانیه ۲۶گانه احیای دریاچه ارومیه تأکید شده بود که نباید صنایع جدید و آببر در این منطقه ایجاد شود، اما پس از این بیانیه، چندین واحد صنعتی پرمصرف از جمله صنایع فولادی در منطقه آغاز به کار کردند.
این اقلیمشناس ادامه داد: صنایع از یک سو اشتغالزا و درآمدزا هستند و طبیعی است که مسئولان تمایل داشته باشند استان به سمت صنعتی شدن حرکت کند؛ اما در مقابل، محیط زیست هزینه این توسعه را میپردازد. برخی صنایع به اندازه یک شهر ۱۵۰ هزار نفری آب مصرف میکنند و به دلایل مختلف یا در زمینه تصفیه و بازچرخانی آب سرمایهگذاری نمیکنند یا اجرای این طرحها را زمانبر میدانند؛ در نتیجه از منابع آب زیرزمینی و رودخانهها استفاده میکنند.
ساریصراف با بیان اینکه همه بخشها به یکدیگر وابستهاند، اظهار کرد: اقتصاد به سیاست، سیاست به کشاورزی، کشاورزی به قانونگذاری در منابع آبی و در نهایت همه این موارد به محیط زیست مرتبطاند؛ اما در بسیاری از مواقع محیط زیست در حاشیه قرار میگیرد و توان دفاع از خود را ندارد. محیط زیست در برابر ملاحظات اقتصادی، صنعتی، امنیت غذایی و سایر اولویتها معمولاً در موقعیت ملایمتری قرار میگیرد و ناچار به تجدیدنظر در تصمیمات میشود. سازمان حفاظت محیط زیست مجموعهای تخصصی و مهم است اما عمدتاً نقش نظارتی دارد و از اختیارات اجرایی گسترده برای توقف فعالیتهای آلاینده برخوردار نیست.
این استاد دانشگاه ادامه داد: صنایع متعددی در کشور میزان آلایندگی بالایی دارند؛ برای مثال نیروگاه تبریز یکی از منابع جدی آلودگی هوا در این شهر شناخته میشود و در فصل زمستان بارها موضوع تعطیلی مدارس به دلیل آلودگی هوا مطرح میشود. در بسیاری از موارد نیز مشکلاتی مانند تحریمها و محدودیتهای اقتصادی مطرح میشود و مسائل زیستمحیطی تحتالشعاع سایر ملاحظات قرار میگیرد. در شرایط فعلی، اقتصاد، سیاست و صنعت نقش تعیینکنندهتری در تصمیمگیریها دارند و محیط زیست ناچار است خود را با این شرایط تطبیق دهد.
وی با اشاره به لزوم نگاه بلندمدت به وضعیت بارشها گفت: زمانی که از ترسالی یا خشکسالی سخن میگوییم، باید یک دوره زمانی مشخص را در نظر بگیریم. در اقلیمشناسی نیز ارزیابیها بر اساس دورههای ۳۰ساله انجام میشود. در سال ۱۳۹۸ میزان بارش در حوضه آبریز دریاچه ارومیه حدود ۳۵۰ میلیمتر بود، اما بارشهای امسال هنوز به ۳۰۰ میلیمتر نرسیده است؛ بنابراین نمیتوان صرفاً بر اساس بارشهای یک سال درباره تغییر شرایط اقلیمی قضاوت کرد.
تبخیر سالانه میلیاردها مترمکعب آب؛ چالش بزرگ احیای دریاچه
این اقلیمشناس ادامه داد: پدیدههای هواشناسی از منظر علمی ماهیتی تصادفی دارند. حتی با پیشرفتهترین فناوریها نیز تنها میتوان در مقیاسهای محدود و محلی تأثیراتی بر شرایط جوی ایجاد کرد و امکان تغییر اقلیم در مقیاس یک کشور وجود ندارد. اگر چنین امکانی وجود داشت، کشورهای پیشرفتهای مانند آمریکا میتوانستند مناطق خشک خود را به سادگی به مناطق پُربارش تبدیل کنند. برخی فناوریها برای افزایش بارش در مقیاسهای کوچک، در حاشیه سدها یا تالابها استفاده میشود؛ اما این اقدامات محدود و نقطهای هستند و نمیتوان ادعا کرد که اقلیم ایران را تغییر دادهاند.
وی با اشاره به وضعیت منابع آبی کشور اظهار کرد: با وجود بارشهای امسال، هنوز چندین استان کشور در تأمین آب مورد نیاز خود با مشکل مواجه هستند و احتمال بروز تنش آبی در آنها وجود دارد. اکنون بخش قابل توجهی از کشور همچنان درگیر خشکسالی است و استانهایی مانند تهران، گیلان و کهگیلویهوبویراحمد با چالشهای کمآبی روبهرو هستند. حجم ذخایر سدهای تهران نیز هنوز به شرایط مطلوب نرسیده و بخشی از ظرفیت آنها خالی است.
ساریصراف با اشاره به تفاوت الگوهای بارشی در مناطق مختلف کشور اظهار کرد: میزان بارندگی در نقاط مختلف ایران یکسان نیست و نزدیکی یا دوری مناطق از سامانههای بارانزا نقش تعیینکنندهای در میزان بارش دارد. برخی مناطق به دلیل قرار گرفتن در مسیر مستقیم سامانههای بارشی، بارش بیشتری دریافت میکنند و برخی دیگر به دلیل دوری از این سامانهها با کمبارشی مواجهاند. پدیدههایی مانند «بلاکینگ» یا انسداد جوی نیز در مقاطعی بر الگوی بارش کشور تأثیر میگذارند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: اتمسفر قواعد خاص خود را دارد و بر اساس سازوکارهای طبیعی عمل میکند؛ به همین دلیل نمیتوان شرایط بارشی شهرهای مختلف را بهصورت مستقیم مقایسه کرد. برای مثال، شرایط جغرافیایی و اقلیمی تهران با تبریز کاملاً متفاوت است. رشتهکوههای البرز نقش مهمی در الگوی بارش مناطق شمالی دارند؛ به همین دلیل ممکن است سواحل دریای خزر بارندگی مطلوبی داشته باشند، اما تهران در همان زمان شرایط کاملاً متفاوتی را تجربه کند. مسیر حرکت تودههای هوا، سامانههای کمفشار و پرفشار و سایر مکانیسمهای جوی تعیین میکنند که بارش در کجا رخ دهد و شدت آن چگونه باشد.
وی با اشاره به سازوکار شکلگیری بارشها اظهار کرد: بخشی از بارندگیهای کشور حاصل برخورد جبهههای سرد و گرم است. جبهههای سرد از مناطق شمالی و سیبری و جبهههای گرم از سمت مدیترانه وارد میشوند؛ اما همه مناطق ایران در معرض برخورد این جبههها نیستند. در برخی نقاط، بهویژه در مجاورت رشتهکوههایی مانند البرز و زاگرس، شرایط برای برخورد این جبههها و شکلگیری بارش فراهم است، اما در بسیاری از مناطق مرکزی و شرقی چنین شرایطی وجود ندارد.
ساریصراف با اشاره به وضعیت بارش در استانهای مختلف گفت: در سال آبی جاری، استانهایی مانند کرمان، قم, سمنان، زاهدان و یزد کمتر از ۱۰۰ میلیمتر بارش دریافت کردهاند. میزان بارندگی تهران حدود ۱۰۷ میلیمتر و در تبریز حدود ۲۸۰ میلیمتر ثبت شده است. از آنجا که معمولاً در مرداد و شهریور بارش مؤثری در منطقه رخ نمیدهد، میتوان گفت سال آبی در آذربایجان عملاً تا پایان خردادماه به پایان میرسد.
وی ادامه داد: اگرچه شهرهایی مانند رشت، ایلام و یاسوج بارشهای مناسبی را تجربه کردهاند، اما این موضوع به معنای مطلوب بودن وضعیت بارندگی در سراسر کشور نیست. بارشها در ایران توزیع یکنواختی ندارند و اختلاف قابل توجهی میان شرق و غرب کشور مشاهده میشود. میانگین بارش در آذربایجان شرقی حدود ۲۸۰ میلیمتر و در حوضه آبریز دریاچه ارومیه حدود ۳۲۷ میلیمتر ثبت شده است. میانگین بلندمدت بارندگی تبریز حدود ۳۱۰ میلیمتر است و باوجود بارشهای مناسب امسال، هنوز به این میانگین نرسیدهایم.
وی با اشاره به وضعیت دریاچه ارومیه اظهار کرد: اگرچه بارشهای امسال باعث بهبود نسبی شرایط دریاچه شده، اما این وضعیت هرگز به معنای احیای دریاچه نیست و نباید باعث خوشبینی بیش از حد شود. یکی از راهکارهای مطرحشده برای کمک به احیای دریاچه، کاهش تبخیر از سطح آب است، اما تاکنون اقدام مؤثری در این زمینه انجام نشده است. سالانه بین ۲ تا ۳ میلیارد مترمکعب آب از سطح دریاچه ارومیه تبخیر میشود و در چنین شرایطی، حتی اگر حجم آب دریاچه یک سال افزایش یابد، بخش قابل توجهی از آن در تابستان همان سال از دست خواهد رفت.
این استاد دانشگاه ادامه داد: تا زمانی که این میزان تبخیر ادامه داشته باشد، احیای کامل دریاچه با دشواری مواجه است و افزایش مقطعی حجم آب نمیتواند تضمینکننده آینده دریاچه باشد. اکنون حجم آب موجود در دریاچه ارومیه حدود چهار میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب برآورد میشود. اگر امسال ۲ تا ۳ میلیارد مترمکعب از این میزان تبخیر شود، بخش عمده ذخیره فعلی از بین خواهد رفت و نباید انتظار تحول چشمگیری داشت.
وی درباره روند اجرای برنامههای احیای دریاچه ارومیه نیز گفت: بخش مهمی از برنامههای نجات دریاچه به تأمین اعتبار وابسته است و این موضوع به دولت، مجلس و فرآیندهای تصمیمگیری کلان کشور مربوط میشود؛ مسئلهای که اجرای طرحها را پیچیده میکند.
ساریصراف با اشاره به برخی دیدگاهها درباره تأثیر فناوریهای نوین بر وضعیت آبوهوا اظهار کرد: «هارپ» بهعنوان یک موضوع مطرح است، اما در ادبیات علمی جایگاه اجماعی و فراگیر ندارد و کشورهای مختلف نیز در استفاده از آن به موفقیت قابل توجهی دست نیافتهاند. هرچند درباره این موضوع دیدگاههای مختلفی مطرح میشود، اما تاکنون شواهد علمی قانعکنندهای مبنی بر تأثیر چشمگیر آن بر الگوهای بارشی ایران ارائه نشده است.
این اقلیمشناس ادامه داد: در طبیعت، گاهی سامانههای بارشی مدیترانهای مسیر خود را تغییر میدهند و بهجای ورود به ایران، به سمت ترکیه و عراق یا اروپای مرکزی منحرف میشوند. این موضوع با پدیدهای موسوم به «نوسان اطلس شمالی» (NAO) ارتباط دارد. بخشی از تودههای بارشی بر فراز اقیانوس اطلس شکل میگیرند و تحت تأثیر شرایط جوی و موانع اتمسفری ممکن است به سمت اروپای مرکزی حرکت کنند و در نتیجه سهم بارش ایران کاهش یابد. در برخی سالها نیز این سامانهها به خاورمیانه هدایت میشوند و بارش افزایش مییابد، اما زمان وقوع آن ماهیتی تصادفی دارد و قابل پیشبینی دقیق نیست.
وی با اشاره به نقش رودخانههای اتمسفری در تأمین رطوبت کشور گفت: بخش مهمی از رطوبت سامانههای بارشی مؤثر بر ایران از طریق رودخانههای اتمسفری تأمین میشود. این جریانهای عظیم بخار آب میتوانند مانند رودخانههایی در آسمان عمل کرده و زمینهساز بارش شوند. بخشی از بارشهای ایران نیز تحت تأثیر نوسان اطلس شمالی است و تغییر مسیر این جریانها در افزایش یا کاهش بارشها نقش دارد.
دریاچه ارومیه هنوز از بحران عبور نکرده است
ساریصراف گفت: زمانی که آبهای اقیانوس آرام مانند امسال گرمتر از حد معمول میشوند، فاز النینو در جو شکل میگیرد و معمولاً تودههای بارشی بیشتری به سمت خاورمیانه حرکت میکنند که میتواند موجب افزایش بارندگی در ایران شود. در مقابل، پدیده «لانینا» قرار دارد که فاز سرد اقیانوس آرام محسوب میشود و در سالهای گذشته در تشدید خشکسالی برخی مناطق ایران نقش داشته است.
این استاد دانشگاه درباره وضعیت کنونی دریاچه ارومیه ادامه داد: شرایط دریاچه نسبت به سال گذشته بهتر شده است، اما هیچ دلیلی برای خوشحالی پایدار و اطمینان خاطر قطعی وجود ندارد، بهویژه اینکه پیشبینیها از تابستانی گرمتر حکایت دارند. تراز کنونی دریاچه ۱۲۷۱.۱۳ متر از سطح دریاست، در حالی که میانگین بلندمدت آن ۱۲۷۴.۲۲ متر و تراز مطلوب آن حدود ۱۲۷۸ متر است. در شرایط بحرانی سال گذشته تراز دریاچه به حدود ۱۲۶۹ متر رسیده بود. بنابراین اگرچه وضعیت فعلی بهتر است، اما هنوز با شرایط پایدار فاصله زیادی دارد.
وی ادامه داد: وسعت فعلی دریاچه حدود سههزار و ۱۶۰ کیلومتر مربع است، در حالی که میانگین بلندمدت آن چهار هزار و ۶۳۵ کیلومتر مربع برآورد میشود. حجم فعلی آب دریاچه نیز حدود چهار میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب است، اما میانگین بلندمدت حجم آب دریاچه حدود ۱۶ میلیارد مترمکعب و حجم مطلوب آن حدود ۳۵ میلیارد مترمکعب عنوان میشود.
وی بازنگری جدی در الگوی توسعه حوضه آبریز دریاچه ارومیه را ضروری دانست و گفت: سطح زیرکشت در این حوضه باید از حدود ۶۰۰ هزار هکتار فعلی به حدود ۲۵۰ هزار هکتار ـ متناسب با ظرفیت اکولوژیک منطقه ـ کاهش یابد. توسعه گردشگری، تقویت صنایع تبدیلی، مدیریت مصرف آب، کاهش برداشتهای کشاورزی، استقرار مدیریت یکپارچه منابع آب، اصلاح قوانین مرتبط با کشت و بهرهبرداری از زمین و توسعه فناوریهای پایش از جمله راهکارهای مؤثر برای کمک به احیای دریاچه ارومیه است.
ساریصراف افزود: عبور از کشاورزی سنتی به کشاورزی مدرن و افزایش بهرهوری، یکی از مهمترین اقداماتی است که میتواند در بلندمدت به نجات دریاچه ارومیه و پایداری منابع آبی منطقه کمک کند.