به گزارش ایرنا، استان همدان فراتر از جایگاه تاریخی و تمدنی خود به عنوان یکی از کهنترین سکونتگاههای ایران، امروزه به عنوان یکی از ستونهای اصلی صنایع دستی کشور شناخته میشود، از سفالگری با استانداردهای جهانی در لالجین تا منبتکاری اصیل در ملایر و تویسرکان.
صنایع دستی در همدان، تنها یک حرفه نیست، بلکه بازتابی از اصالت و ریشههای فرهنگی این دیار است، با وجود فعالیت بیش از ۸۵ رشته مختلف صنایع دستی، این استان توانسته است با کسب عناوین ملی و جهانی، نام خود را در نقشههای هنری جهان ثبت کند، از سفالگری و منبتکاری گرفته تا قالیبافی، سراجی، مرواربافی و رودوزیهای سنتی، هر رشته در گوشهای از این استان، داستانی از تمدن ایران را روایت میکند.
لالجین؛ پل ارتباطی هنر خاورمیانه با بازارهای جهانی
سفر به دنیای هنر همدان، از «لالجین» آغاز میشود؛ شهری که با عنوان «شهر جهانی سفال و سرامیک» شناخته میشود، لالجین تنها یک مرکز تولیدی نیست بلکه قطب اصلی سفال و سرامیک در خاورمیانه است، در این شهر هنر در تار و پود کوچهها تنیده شده بهطوری که هر کارگاه و هر فروشگاه گواهی بر تخصص هنرمندان این منطقه است.
موفقیت لالجین در تبدیل شدن به یکی از صادرکنندگان برتر حاصل پیوند میان سنت و بازار جهانی است، محصولات لالجین امروزه از کشورهای آسیایی و خاورمیانه عبور کرده و در بازارهای پرتقاضای اروپا و آمریکا جایگاه ویژهای یافتهاند، این برندینگ بینالمللی لالجین را به نمادی از توانمندی هنرمندان ایرانی در رقابت با بازارهای جهانی تبدیل کرده است.
ملایر؛ امپراطوری مبل و منبت از دوران صفویه تا امروز
در مسیر جنوبی استان شهر ملایر با شکوه هنر منبتکاری خود چشم هر بینندهای را مینوازد، منبتکاری در ملایر حرفهای است که قدمت آن به دوران صفویه بازمیگردد و با تکیه بر استادکاران برجسته به کمال رسیده است.
امروزه ملایر با دارا بودن حدود هزار کارگاه تولیدی یک زنجیره کامل صنعتی-هنری را مدیریت میکند، فرآیند تولید در این شهر از مرحله چوببری و نجاری آغاز شده و با مراحل پیچیدهای نظیر کلافسازی، ابزارزنی، رویهکوبی و رنگکاری ادامه مییابد، این یکپارچگی در تولید باعث شده است که ملایر نشانهای ملی و بینالمللی متعددی را در حوزه مبل و منبت دریافت کند و به عنوان «شهر جهانی منبت» در فهرستهای جهانی قرار گیرد.
تویسرکان و اشترمل؛ ظرافت «گلریز» بر دل چوب
اگر ملایر مرکز تولید انبوه و زنجیره کامل است، تویسرکان مهد ظرافت و نقشآفرینیهای هنری در حوزه منبت است، این شهر که با عنوان «شهر ملی منبت» شناخته میشود با استفاده از چوبهای مرغوبی همچون گردو و راش شاهکارهای خود را خلق میکند.
یکی از شاخصترین ویژگیهای هنری تویسرکان، نقش «گلریز» یا گلهای چندپر است که با دقت بسیار بالا بر دل چوب حکاکی میشود، این هنر در روستای «اشترمل» به اوج خود میرسد، روستایی که با عنوان «روستای ملی منبت» شناخته میشود.
در اشترمل سبک کندهکاری با الهام از نقوش فرشهای دستباف ایرانی با طرحهای منحصربهفردی مانند «گلهای پنجپر» پیوند خورده است که آثار تولیدی این منطقه را از هر نمونه مشابهی متمایز میکند.
مرواربافی؛ هنری از دل طبیعت در داویجان
صنایع دستی همدان تنها به چوب و سفال محدود نمیشود، در شهرستان ملایر روستاهای داویجان، گوراب، رضوانکده، حرمآباد و توچغاز، با هنری متفاوت به نام «مرواربافی» شهرت یافتهاند، این هنر که بر پایه استفاده از گیاه مروار استوار است نه تنها یک میراث فرهنگی بلکه منبع اصلی درآمد و معیشت ساکنان این مناطق محسوب میشود، مرواربافی داویجان، نمونهای بارز از پیوند میان طبیعت و اقتصاد روستایی است.
صنایع دستی؛ موتور محرک اقتصاد خلاق و گردشگری
با توجه به حضور ۵۲ هزار هنرمند در استان همدان، صنایع دستی ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به یکی از ستونهای اصلی اقتصاد خلاق در منطقه دارد، از دیدگاه کارشناسان حمایت از تولیدکنندگان، ارتقای کیفیت محصولات برای رقابت در بازارهای صادراتی و همچنین تقویت پیوند میان «گردشگری» و «صنایع دستی»، از اولویتهای راهبردی برای توسعه پایدار استان است.
همدان، پایتخت تاریخ و تمدن، با تکیه بر دستان هنرمندانی که خاک را به هنر کیمیا میکنند، نه تنها هویت فرهنگی ایران را حفظ کرده بلکه مسیری روشن برای توسعه اقتصادی و جذب گردشگران بینالمللی پیش رو دارد، به همدان که میآیید میدانید که هنر در اینجا زنده، پویا و فراتر از زمان است.
رونق ارزآوری با هنر؛ صادرات ۳۸ میلیون دلاری صنایعدستی همدان
در کنار ارزشهای هنری و فرهنگی، صنایعدستی همدان طی سالهای اخیر به یک بازیگر فعال در عرصه اقتصاد بینالملل تبدیل شده است، آمارهای گمرکی نشان میدهد که در سال گذشته مسیر صادرات محصولات هنری این استان به مقصد بازارهای جهانی ارزآوری قابلتوجهی معادل ۳۸ میلیون و ۸۲۹ هزار دلار را به همراه داشته است.
محمدرضا خلجی، معاون صنایعدستی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی همدان، با تشریح جزئیات این موفقیت اقتصادی اظهار کرد: بخش عمده این سبد صادراتی یعنی حدود ۸۵ درصد آن، به هنر اصیل سفال و سرامیک اختصاص دارد، مرواربافی، مصنوعات چرمی، شیشه، مبلمان و منبت، و همچنین رودوزیهای سنتی از دیگر اقلام ارزآور همدان در بازارهای بینالمللی هستند.
به گفته این مقام مسوول، عراق، ایتالیا، آلمان، هلند، آذربایجان و ترکیه از اصلیترین کشورهای هدف برای عرضه صنایعدستی همدان به شمار میروند، نکته قابل توجه در این آمارها، سهم قابلاعتنای صادرات غیررسمی و چمدانی است که نشاندهنده علاقه و تقاضای بالای بازارهای جهانی برای دریافت مستقیم این آثار هنری است.
زنجیره گسترده اشتغال؛ از کارگاههای خانگی تا مراکز تولیدی
ساختار تولید صنایعدستی در همدان، پیوندی عمیق با اشتغالزایی پایدار دارد، هماکنون ۵۲ هزار هنرمند در ۸۵ رشته متنوع -از تراش سنگهای قیمتی و قلمزنی روی مس گرفته تا گلیمبافی و عروسکبافی- فعالیت میکنند، این اکوسیستم هنری با اتکا بر بیش از ۳۴ هزار کارگاه تولیدی و صدور نزدیک به ۴۴ هزار مجوز فعالیت، همدان را به یکی از بزرگترین کارگاههای زنده صنایعدستی در کشور تبدیل کرده است.
علاوه بر این، در حال حاضر ۷۳۰ فروشگاه تخصصی در سطح استان فعال هستند و به منظور توسعه زیرساختهای تجاری، احداث سه بازارچه دائمی صنایعدستی در دستور کار این ادارهکل قرار دارد که میتواند گام مهمی در جهت تسهیل دسترسی گردشگران به محصولات هنری باشد.
گذار از سنتگرایی به اقتصاد خلاق
معاون صنایعدستی استان با تاکید بر ضرورت تغییر رویکردها در این حوزه میگوید: صنایعدستی در مناطق روستایی مکمل قدرتمند اقتصاد کشاورزی است که نقش مستقیمی در کاهش نرخ بیکاری و افزایش درآمد روستاییان دارد، با این حال راهبرد فعلی ما هدایت هنرمندان از فضای تولید صرف به سمت تولید مبتنی بر نیاز بازار است.
خلجی با بیان اینکه باید نگاه سنتی به تولید و بازاریابی را تغییر داد، افزود: اولویت ما در دوره جدید پیوند میان سلیقه بازار و خلاقیت هنرمند است، صنایعدستی همدان با توجه به ظرفیت اشتغالزایی بالا و نیاز به سرمایهگذاری اندک در مقایسه با صنایع سنگین پیشران اصلی توسعه اشتغال پایدار در استان محسوب میشود که با هوشمندسازی فرآیندهای بازاریابی میتواند سهم بسیار بزرگتری از سبد ارزی کشور را به خود اختصاص دهد.
این رویکرد تحولی نشان میدهد که صنایعدستی همدان نه تنها میراثدار تاریخ این دیار است، بلکه با نگاهی به بازارهای بینالمللی، به عنوان ستونی برای شکوفایی اقتصاد منطقه در عصر کنونی نقشآفرینی میکند.
چالشهای ساختاری در مسیر صادرات جهانی
با وجود آمارهای درخشان صادراتی، پشت صحنه صنعت سفال و سرامیک لالجین چالشهای ساختاری و اقتصادی سنگینی در جریان است که میتواند پیشرفت این شهر جهانی را با مانع روبرو کند، رییس اتحادیه سفال و سرامیک لالجین در نگاهی واقعبینانه به وضعیت موجود از بروز مشکلات در زنجیره تولید و هزینهها سخن میگوید.
بحران مواد اولیه و فشار نقدینگی
به گفته رییس اتحادیه سفال و سرامیک لالجین، افزایش بیرویه قیمت مواد اولیه از جمله خاک سرامیک، لعاب، جوهر و حتی بستهبندی، فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد کرده است، این نوسانات قیمتی که با شرایط اقتصادی و تغییرات نرخ ارز گره خورده، نه تنها حاشیه سود تولیدکنندگان را از بین برده بلکه به دلیل کاهش تقاضا و مشکلات نقدینگی، موجب کندی روند تولید و محدود شدن فعالیتهای صادراتی شده، در واقع افزایش هزینههای گمرکی و عملیاتی مانعی بزرگ در برابر توسعه صادراتی لالجین ایجاد کرده است.
چالشهای تامین اجتماعی و حقوق کارگران
مهدی کشوری دلاور افزود: یکی دیگر از گرههای اصلی که به روابط کارفرما و کارگر آسیب میزند، مساله هزینههای بیمه تامین اجتماعی است. عدم توانایی کارفرمایان در پرداخت حق بیمه به دلیل فشارهای اقتصادی، منجر به افزایش شکایات و تنشهای حاکم بر فضای کارگاهی شده است، در این میان انتظار میرود سیاستهای حمایتی دولت که در قوانین مصوب مجلس برای صنایع دستی پیشبینی شده، به شکلی ملموس و در سطح اجرایی در استان همدان اعمال شود.
گازکشی و سوخت؛ از بار مالی دولت تا کیفیت محصول
وی ادامه داد: یکی از بحرانیترین مسائل که هنوز با پیگیریهای متعدد در سطوح استانی و کشوری به نتیجه نرسیده، مساله سوخترسانی به کارگاههای قدیمی است، در حال حاضر حدود ۱۲۰ کارگاه در لالجین همچنان از سوخت نفت در کورهها استفاده میکنند که علاوه بر ایجاد بار مالی سنگین برای دولت، کیفیت محصولات را نیز به شدت کاهش میدهد.
رییس اتحادیه سفال و سرامیک لالجین با اشاره به این معضل راهکار را در «تغییر کاربری» و مداخله شورای تامین شهرستان دانست و تاکید کرد: اگر کارگاههایی که شرایط استاندارد گازکشی دارند، از طریق مصوبه شورای تامین و با محوریت فرمانداری به شهرداری معرفی شوند، این مشکل رفع خواهد شد.
ضرورت نوسازی کورهها و بهینهسازی مصرف
وی افزود: علاوه بر مساله گازکشی، اصلاح ساختار کوره نیز از نیازهای مبرم لالجین است، لالجین نیازمند حمایتهای تسهیلاتی ویژه برای بهروزرسانی و بهینهسازی کورههاست، این امر نه تنها باعث کاهش مصرف سوخت میشود، بلکه با بهبود فرآیند پخت بدنه و کیفیت لعاب، کیفیت محصولات را به استانداردهای جهانی میرساند، در این مسیر ورود شرکت گاز به عنوان متولی بهینه سازی مصرف در کنار اداره میراث فرهنگی میتواند تحولی بنیادین ایجاد کند.
خطر از دست رفتن اصالت؛ بحران خاک رس مرغوب
رییس اتحادیه سفال و سرامیک لالجین گفت: یکی از عمیقترین نگرانیها که گریبانگیر صنعت فاخر سفالگری شده مساله مجوز برداشت خاک رس مرغوب است، محدودیت در دسترسی به منابع اولیه باکیفیت تهدیدی جدی برای بقای این هنر اصیل و قدیمی محسوب میشود.
کشوری دلاور با ابراز نگرانی از روند فعلی اظهار کرد: برخلاف پیگیریهای مستمر در جلسات مختلف هنوز راهکاری عملی برای رفع این معضل و حفظ اصالت خاک لالجین ارائه نشده است.
رهاورد؛
صنایعدستی استان همدان، با تکیه بر میراثی عظیم و زیرساختی شامل ۵۲ هزار هنرمند، جایگاهی راهبردی برای تبدیل شدن به یکی از قطبهای اصلی اقتصاد خلاق کشور قرار دارد، آمارهای صادراتی اخیر که نشاندهنده جریان ارزآوری قابلتوجه است، گواهی بر تقاضای بالای بازارهای جهانی برای محصولات این استان، بهویژه در حوزه سفال و سرامیک است، این ظرفیت نشان میدهد که صنایعدستی همدان نه تنها یک میراث فرهنگی بلکه یک موتور محرک اقتصادی برای اشتغالزایی، بهویژه در مناطق روستایی، محسوب میشود.
با این حال، این مسیر توسعه با موانع ساختاری و اقتصادی جدی روبهرو است که میتواند ظرفیت های موجود را به بحران تبدیل کند، افزایش بیرویه هزینههای مواد اولیه، نوسانات ارزی و مشکلات نقدینگی، در کنار چالشهای تامین انرژی و نیاز مبرم به گازکشی در کارگاههای قدیمی، از جمله گرههای اصلی تولید هستند، علاوه بر این عدم دسترسی به خاک رس مرغوب و دشواریهای پرداخت حق بیمه، تهدیدی مستقیم برای بقای هنرهای فاخر و ثبات روابط کارگری-کارفرمایی در این صنعت ایجاد کرده است.
در نهایت، برای عبور از این وضعیت و تبدیل ظرفیتها به ثروت پایدار نیازمند یک رویکرد یکپارچه و سیاستگذاریهای حمایتی است، حل این معضلات مستلزم همکاری چندجانبه میان نهادهای اجرایی، شورای تامین، شرکت گاز و اداره میراث فرهنگی است تا از طریق تسهیلات نوسازی کورهها، اصلاح قوانین مربوط به برداشت خاک و حمایت از تولیدکنندگان در برابر نوسانات بازار، مسیر صادرات را هموار کرد، تنها با گذار از تولید سنتی به سمت تولید هوشمند و متناسب با نیاز بازار میتوان صنعت صنایعدستی همدان را از چالشهای فعلی عبور داد و جایگاه جهانی آن را تثبیت کرد.