گروه اجتماعي
تعطيلي شيفت شب كتابخانه ملي، باز هم براي صدها كاربر اين مجموعه فرهنگي و مطالعاتي دردسر ساز شد .
هفته پاياني ارديبهشت امسال، غلامرضا اميرخاني كه رياست سازمان اسناد و كتابخانه ملي را برعهده دارد، در جمع خبرنگاران از تعطيلي شيفت شب كتابخانه ملي به دلايل امنيتي خبر داد . اميرخاني در جواب خبرنگار تسنيم كه درباره بازگشايي نوبت شبانه مطالعه كتابخانه ملي ميپرسيد، گفت: «هيچ كتابخانه ملي در دنيا سرويسدهي در شيفت شب ندارد. راهاندازي اين طرح از ابتدا هم اشتباه بود. البته اين درخواست بهحقي است كه ازسوي پژوهشگران و دانشجويان مطرح ميشود اما باتوجه به شرايط فعلي و بحث امنيت، اين طرح اجرا نميشود. ضمن اينكه ديگر نهادها مانند شهرداري بايد در اين زمينه فعاليت كنند. »
به دنبال اعلام رياست كتابخانه ملي، معلوم شد كه كاربران واجد شرايط براي حضور در نوبت شبانه مطالعه، فقط تا ساعت 9 شب اجازه حضور در تالارهاي كتابخانه را دارند درحالي كه تا 9 اسفند پارسال، نوبت شبانه كتابخانه ملي تا ساعت 24 برقرار بود . طي 15 سال اخير، نوبت شبانه مطالعه در كتابخانه ملي بارها متوقف يا زمان استفاده از آن، محدود شده است. حالا در آستانه برگزاري امتحانات تخصصي و بورد دانشگاهها، صدها كاربر ساكن تهران كه تا قبل از 9 اسفند پارسال، ميتوانستند تا نيمه شب از سالنهاي مطالعه و منابع موجود در كتابخانه ملي ايران استفاده كنند، با تعطيلي شيفت شب دچار مشكل شدهاند، چراكه اين كاربران كه همگي، فعالان حوزه علم و تحقيق و پژوهش هستند، با توجه به شرايط خاص شغلي و تحصيلي و علمي خود، غير از ساعات پاياني روز هيچ فرصت ديگري براي مطالعه ندارند و منابع موجود در كتابخانه ملي و همچنين، شرايط خاص تالارها كه آرامشي براي تفكر و تحقيق فراهم ميآورد هم در نقطه ديگري از پايتخت فراهم نيست . تعطيلي شيفت شب كتابخانه ملي و محدوديت زماني حضور در تالارها درحالي است كه طبق گزارش پارسال معاونت كتابخانه ملي، در فاصله آذر 1403 تا آذر 1404، اين نوبت مطالعه 44550 كاربر داشته و حالا تعدادي از كاربران كه با «اعتماد» تماس گرفتهاند دچار اين ابهام هستند كه آيا ملاحظات امنيتي مدنظر رياست كتابخانه ملي، مرتفع ميشود يا اينكه تنها امكان مطالعه شبانه براي پژوهشگران و محققان براي هميشه متوقف شده است ؟
ابهام درباره توقف موقت ارايه خدمات مطالعه و امانت سپاري منابع در نوبت شبانه فعاليت كتابخانه ملي، به اين دليل همچنان پررنگ است كه هماكنون در سايت كتابخانه ملي، در بخش «ساعت كار تالارها» نوشته شده كه شيفت شب، هر شب از ساعت 21 تا 24 برقرار است و در بخش خدمات تخصصي هم توضيحات مفصلي درباره شرايط استفاده كاربران از شيفت شب مشاهده ميشود. در اين توضيحات آمده است: «بهمنظور تسهيل دسترسي پژوهشگران، دانشجويان و علاقهمندان به منابع علمي، كتابخانه ملي ايران خدمات خود را در قالب شيفت شب نيز ارايه ميدهد. در اين زمان، سالنهاي مطالعه، برخي از بخشهاي خدمات مراجعان و امكانات رفاهي فعال هستند تا كاربران بتوانند در محيطي آرام و ايمن به مطالعه و پژوهش بپردازند. هدف از اجراي اين طرح، گسترش دامنه خدمات كتابخانه و پاسخگويي به نياز پژوهشهاي شبانه است.»
طبق مقررات كتابخانه ملي، صرفا، آن تعداد از اعضاي كتابخانه شامل اعضاي هيات علمي، دانشجويان و دانشآموختگان دكتراي تخصصي، نخبگان، پديدآورندگان كتب علمي و تخصصي كه كتب آنها چاپ و منتشر شده باشد، نويسندگان مقالات علمي با درجه ISI يا علمي پژوهشي كه مقالات آنها در يكي از مجلات علمي چاپ شده باشد يا در يكي از كنفرانسهاي بينالمللي ارايه شده باشد (۲ عدد مقاله) بايد در مراجعه حضوري، درخواست فعال شدن استفاده از خدمات مطالعه در شيفت شب را ارايه دهند . در سايت كتابخانه ملي، در بخش ديگري از توضيحات مرتبط با خدمات تخصصي آمده است: «ساعت شروع شيفت شب ساعت ۲۱ و پايان آن ساعت ۲۴ ميباشد. بديهي است در فاصله بين شيفت روز و شب به دليل برخي مسائل امنيتي و حفاظتي، تغيير شيفت و نيز نياز به نظافت تالارها و...، لازم است مراجعان در تالار انوار واقع در ورودي كتابخانه عمومي كه براي اين منظور درنظر گرفته شده است، حضور يابند. اعضاي محترمي كه در حالت كلي مايل به استفاده از بخشي از ساعات شيفت شب هستند و امكان حضور كامل در ساعات مربوط را ندارند، بايد حداقل از زمان ورود ۳ ساعت در شيفت شب حاضر باشند. محققان بايد هنگام ورود فرم مربوط به ورود منابع شخصي را تكميل و هنگام خروج فرم مربوطه را جهت مطابقت با منابع خروجي، به مسوول تالار ارايه نمايند. محققان طي مدت شيفت شب از تردد زياد به محوطه بيرون تالار خودداري نمايند.در صورت عدم رعايت هر يك از شرايط و ضوابط اعلام شده و نيز گزارش موارد خلاف شؤونات محقق، طبق قوانين و ضوابط مندرج در تعهدنامه و پس از مطرح شدن در كميته تاييد پژوهشگران با وي برخورد ميشود.»
ظرف يك سال اخير، كتابخانه ملي دونوبت به دليل جنگ تعطيل شد كه نوبت اول و در زمان جنگ 12روزه به مدت سهروز تعطيل شد اما در جنگ 40 روزه اين تعطيلي طولانيتر بود و كتابخانه ملي به مدت 41 روز به طور كامل تعطيل شد و به دليل موقعيت مكاني و همجواري با مناطق نظامي، بعد از بازگشايي هم تا دو هفته، ساعت فعاليت كتابخانه، تا 7 غروب بود و بعد از آن، تغييراتي در ساعت حضور كاربران ايجاد شد. حالا محدوديت ايجاد شده اينگونه است كه تمام كاربران اجازه دارند از 7 صبح تا يك ربع به 9 شب در تالارها باشند و سپس بايد محيط كتابخانه را ترك كنند . بعضي از كاربران نوبت شبانه مطالعه، در گفتوگو با «اعتماد» در اعتراض خود بابت تعطيلي شيفت شبانه، به صحبتهاي رياست سازمان در همان نشست خبري ارديبهشتماه و الزام نهادهاي ديگر براي توسعه فضاي مطالعه عمومي اشاره دارند و يكي از همين كاربران به «اعتماد » ميگويد: «حالا كه آن نهادها به وظايف خود عمل نكردهاند، پژوهشگر چه كند؟ نويسنده، مترجم، داوطلب كنكور دكترا، محقق مستقل كه در خانه فضاي مطالعه ندارديا ميخواهد در محيطي امن و جدي كار فكري كند، بايد منتظر بماند تا چالش ميان شهرداري، نهاد كتابخانههاي عمومي، دولت، سازمان برنامه و كتابخانه ملي حل شود؟براي مردم، همه اين نهادها اجزاي يك ساختار عمومياند كه بودجه، زمين، اعتبار و اختيار خود را از منابع عمومي ميگيرند. مديريت عمومي فقط اجراي شرح وظايف نيست؛ حل مساله عمومي است. مدير ملي بايد بتواند ائتلاف بسازد، مطالبه كند، تفاهمنامه ببندد، فشار رسانهاي ايجاد كند، مدل مشاركت عمومي خصوصي طراحي كند، خيرين فرهنگي را وارد كند، دانشگاهها را به ميدان بياورد، از ظرفيت شركتهاي دانشبنيان استفاده كند و براي مساله، راهحل بسازد.»
اين كاربر كه تا پيش از توقف فعاليت نوبت شبانه كتابخانه ملي، به صورت مستمر از اين امكان مطالعاتي استفاده ميكرده، در ادامه گلايهاش ميگويد: «در كشورهايي كه كتابخانه مليشان شيفت شب ندارد، معمولا شبكهاي گسترده از كتابخانههاي عمومي محلي، كتابخانههاي دانشگاهي در دسترس، فضاهاي مطالعه شهري، حملونقل عمومي كارآمد، كتابخانههاي محلهاي، مراكز فرهنگي، كافهكتابها، فضاهاي كار اشتراكي، كتابخانههاي دانشگاهي بازتر و امكانات ديجيتال گسترده وجود دارد. در ايران كمبود زيرساخت مطالعه، ضعف كتابخانههاي عمومي استاندارد، بسته بودن بسياري از فضاهاي دانشگاهي به روي عموم و گراني فضاهاي كار اشتراكي، كتابخانه ملي را به يكي از معدود پناهگاههاي جدي مطالعه و پژوهش تبديل كرده است. اتفاقا حضور گسترده كاربران، سرمايه سازمان است. تراكم مراجعهكنندگان به كتابخانه ملي، يك فرصت بزرگ براي تبديل كتابخانه ملي به مركز زنده دانش و فرهنگ است. »
بازخواني تعطيلي نوبت شبانه مطالعه در كتابخانه ملي
كاربران نوبت شبانه مطالعه كتابخانه ملي، پيش از اين هم چند بار با توقف موقت اين فرصت مطالعاتي مواجه شده بودند و در آخرين نوبت و از ارديبهشت 1402، امكان حضور شبانهروزي كاربران در تالارهاي كتابخانه ملي، بهطور كامل لغو و اعلام شد كه حداكثر فرصت حضور كاربران در تالار مطالعه، ساعت 24 نيمهشب خواهد بود .
سابقه راهاندازي نوبت شبانه مطالعه در كتابخانه ملي به شهريور سال 1390 باز ميگردد . از همان سال هم استفاده از اين امكان مطالعاتي و پژوهشي براي همه كاربران ممكن نبود بلكه طبق مقررات اين مركز فرهنگي، تنها كاربراني كه مشغول به تحصيل در مقطع كارشناسي ارشد ناپيوسته، سطح سه حوزه، دكتراي حرفهاي، كارشناسي ارشد پيوسته از ترم 9 به بالا بودند، ميتوانستند از نوبت شبانه مطالعه كتابخانه ملي استفاده كنند .
خرداد ۱۳۹۳، نوبت شبانه مطالعه كتابخانه ملي به ساعت 10 شب محدود شد كه به دنبال اين محدوديت كه طبق اعلام سخنگوي سازمان اسناد و كتابخانه ملي، به دليل تعداد اندك كاربران در اين نوبت مطالعاتي بود، بيش از 500 نفر از اعضاي كتابخانه ملي در نامهاي خطاب به رييسجمهوري وقت، خواستار رفع اين محدوديت شدند و درنهايت، با دستور سيدرضا صالحي اميري كه در آن زمان رياست كتابخانه ملي را برعهده داشت، نوبت شبانهروزي مطالعه در ساختمان قديمي كتابخانه ملي در خيابان سيتير راهاندازي شد .
با شيوع كرونا از بهمن 1398، با دستور ستاد ملي مقابله با كرونا، كتابخانه ملي به مدت 4 ماه تعطيل بود و پس از بازگشايي هم، ساعات مطالعه و تعداد كاربران محدود شد و توسعه فعاليتها به دستورالعملهاي جديد ستاد ملي مقابله با كرونا مشروط شد . بهار 1400 كه با ورود سويه جديد ويروس، سلامت عمومي جامعه با خطر جديتري نسبت به سويههاي قبلي مواجه شد، كتابخانه ملي مثل ساير اماكن عمومي تعطيل شد و اينبار هم كاربران با نامههايي كه براي رياست سازمان اسناد و كتابخانه ملي، دفتر رهبري، رييسجمهوري، رييس قوه قضاييه و معاون اول رييسجمهوري فرستادند، خواستار بازگشايي كتابخانه و برقراري نوبت شبانه مطالعه شدند كه اين اعتراض البته به دليل ملاحظات سلامتمحور ستاد ملي مقابله با كرونا به جايي نرسيد و تعطيلي كتابخانه ملي تا اواخر ارديبهشت 1400 ادامه داشت و از اين زمان هم ساعات حضور كاربران، تا 7 غروب محدود شده بود .
آذر 1401، دولت وقت با دستورات ابلاغي از نهادها خواست كه با توجه به برودت هوا در مصرف انرژي صرفهجويي كنند. به دنبال اين ابلاغ، مديريت كتابخانه ملي با اطلاعيهاي خطاب به كاربران اعلام كرد: «با شدت گرفتن موج سرما در كشور و لزوم مصرف بهينه انرژي جهت كمك به شبكه انتقال گاز و همچنين لزوم بهينهسازي و تعمير تاسيسات كتابخانه ملي، از تاريخ 28 آذر 1401 تا اطلاع ثانوي، ساعت فعاليت تالار عمومي كتابخانه ملي از 8 صبح تا 24 ميباشد كه براي اعضا مطابق ضوابط و ثبتنام قبلي در نوبتهاي مربوطه قابل استفاده خواهد بود .»
اين محدوديت زماني تا اوايل تابستان سال 1402 هم ادامه داشت كه البته به دليل شرايط خاص بعد از رخدادهاي پاييز 1401، برخي كاربران ميگفتند كه اين محدوديت با همين شرايط در ارتباط است.
كاربران معترض كه اميدوار بودند از ابتداي سال 1402 و با گرم شدن هوا، محدوديت زماني نوبت شبانه مطالعه در كتابخانه ملي كاهش يابد، با تداوم اين محدوديت مواجه شدند و ارديبهشت 1402 در نامهاي با 500 امضا خطاب به رييسجمهوري با رونوشت براي دفتر رهبري و رييس مجلس، خواستار رفع محدوديتها و برقراري نوبت شبانه مطالعه شدند اما اين درخواستها پاسخي دريافت نكرد و از سال 1402، در تنها كتابخانه كشور كه امكان حضور شبانهروزي براي كاربران داشت، ساعت حضور تا نيمه شب محدود شد و اين محدوديت زماني تا 9 اسفند پارسال هم ادامه داشت تا اينكه در نوبت جديد فعاليت كتابخانه ملي حدود سه روز بعد از آغاز آتشبس و از هفته پاياني فروردين امسال، محدوديت جديد براي حضور كاربران به 9 شب تسري يافت.