این وضعیت، بازگشت حجاج را که طبق برنامه از ۱۱خردادماه آغاز شده بود، با چالشی جدی مواجه کرد. درحالیکه پیش از شروع مناسک حج، منتقدان نسبت به شرایط جنگی هشدار داده بودند، اکنون تمامی نگاهها به فرودگاه مشهد و مسیرهای جایگزین دوخته شده است تا زائران در میان تعطیلی فرودگاههای امام خمینی و مهرآباد، راهی به سوی خانه بیابند.
تغییر مسیر پروازها
بحران از ساعات پایانی روز یکشنبه آغاز شد؛ جایی که روابط عمومی سازمان هواپیمایی کشوری اعلام کرد: «با توجه به ارزیابیهای ایمنی و امنیتی صورتگرفته و با صدور اطلاعیه هوانوردی (نوتام) بخش غربی فضای پروازی کشور تا اطلاع ثانوی بسته اعلام شد.» وی در ادامه افزود: «هموطنان عزیز از مراجعه به فرودگاهها خودداری و آخرین وضعیت پروازی را از طریق رسانهها دنبال کنند.» این تصمیم بلافاصله بر روند بازگشت حجاج اثر گذاشت. روابط عمومی فرودگاه بینالمللی مهرآباد تهران نیز اعلام کرد تمام پروازهای این فرودگاه از روز دوشنبه ۱۸خرداد تا اطلاع ثانوی لغو شدهاند. همزمان، سایت فرودگاه بینالمللی امام خمینی نیز از لغو تمامی پروازها خبر داد.
در پی این محدودیتها، خبرگزاری مهر نوشت که سه پرواز حامل زائران ایرانی از شهر جده عربستان که قرار بود بامداد دوشنبه به مقصد فرودگاه امام خمینی انجام شود، بهدلیل بسته بودن فضای پایتخت، تغییر مسیر داده و در فرودگاه مشهد به زمین خواهند نشست. سازمان هواپیمایی کشوری عراق نیز با صدور پیامی مشابه، حریم هوایی خود را بهمدت ۷۲ساعت بهروی تمامی پروازها بست که این موضوع لزوم بازنگری در کریدورهای هوایی بازگشت حجاج را دوچندان کرد.
وضعیت زائران در مکه و مدینه
با وجود اختلال در پروازها، مقامات حج و زیارت تلاش کردهاند تا از بار روانی حاکم بر خانوادهها بکاهند. به گزارش پایگاه اطلاعرسانی حج و زیارت، در اطلاعیهای رسمی آمده است: «به آگاهی خانوادههای محترم حجاج و ملت شریف میرساند که با وجود محدودیتهای ایجادشده در پروازهای آسمان کشور، هیچگونه نگرانی در خصوص وضعیت زائران ایرانی در سرزمین وحی وجود ندارد. تمامی حجاج ایرانی حاضر در مکه مکرمه و مدینه منوره در شرایط مناسب به سر میبرند و خدمات اجرایی و رفاهی آنان بهصورت کامل و منظم در حال ارائه است.» این اطلاعیه افزوده است که وضعیت زائران تحت نظارت مستمر قرار دارد و برنامهریزی برای بازگشت ایمن در حال انجام است.
اکبر رضایی، معاون سازمان حج و زیارت، در گفتوگو با «ایسنا» ابعاد دقیقتری از این توقف برنامهریزیشده را تشریح کرد. او گفت: «براساس برنامه تنظیمشده، مقرر بود تا ۱۸خردادماه بیش از ۶۰درصد زائران به وطن برگردند که تا دیشب، پروازها طبق برنامه انجام شد. سه پروازی که قرار بود پایان شب ۱۷خردادماه انجام شود، به مکه بازگردانده شد و براساس هماهنگی به عمل آمده و با تغییر ایستگاههای پروازی، سه پرواز شب گذشته، از بعدازظهر امروز (دوشنبه ۱۸خردادماه) به مقصد مشهد انجام میشود.» وی همچنین تاکید کرد که پروازهای مقرر برای روز دوشنبه بهدلیل تنظیم جدول جدید به روزهای آینده منتقل شده است، اما پروازهای ۱۹، ۲۰ و ۲۱ خردادماه طبق برنامه قبلی یا با تغییرات اندک برقرار خواهد بود.
پیشبینی تاخیرها و لجستیک بازگشت
به گزارش خبرگزاری مهر، علیرضا رشیدیان، رئیس سازمان حج و زیارت، به احتمال طولانی شدن انتظار زائران اشاره کرد و گفت: «زائرانی که پیشتر برای بازگشت آنان به ایران برنامهریزی شده بود، بهدلیل انجام نشدن برخی پروازها با تاخیر مواجه خواهند شد و برآوردهای اولیه حاکی از آن است که این تاخیر در برخی موارد ممکن است تا ۷۲ساعت به طول بینجامد.» وی با اشاره به اینکه فرودگاه مشهد فعلا تنها مقصد اصلی است، افزود: «در صورت فراهم شدن شرایط و بازگشایی سایر فرودگاههای کشور، امکان انتقال حجاج به دیگر شهرها نیز فراهم میشود. زائرانی که برای عزیمت به فرودگاه جده اعزام شده بودند، پس از تغییر شرایط به محلهای اسکان خود در مکه مکرمه بازگردانده شدند و همه آنان در سلامت کامل به سر میبرند.» این تغییرات ناگهانی، فشار مضاعفی بر سیستم حملونقل زمینی وارد کرده است.
اکبر رضایی در توضیح چگونگی انتقال زائران از مشهد به شهرهای محل سکونت خود گفت: «براساس هماهنگی انجامشده، زائران به محض ورود به فرودگاه مشهد به استانهای خود منتقل میشوند و با اتوبوسهای پیشبینی شده به شهرهای محل سکونت خود انتقال داده خواهند شد. اداره حج و زیارت خراسان رضوی و تیمی که در ایران برنامهریزیها را انجام میدهند، مستقل و برنامهریزیشده این وظیفه را انجام میدهند.» در همین رابطه، علیاصغر دهقانی، مدیر حج و زیارت هرمزگان، در گفتوگو با «ایرنا» اعلام کرد که حجاج هرمزگانی بهدلیل تعطیلی فرودگاههای استان، ابتدا به شیراز منتقل و از آنجا به صورت زمینی راهی هرمزگان میشوند.
بازخوانی هشدارهای پیش از سفر
بروز این وضعیت بحرانی، بار دیگر بحثهای داغ پیش از اعزام حجاج را زنده کرده است. در هفته اول اردیبهشتماه، زمانی که سایه جنگ بر منطقه سنگینی میکرد، انتقادات تندی نسبت به برگزاری حج مطرح شده بود. «دنیایاقتصاد» نیز در گزارشی به این دوقطبی پرداخت و نوشت: «روزنامه کیهان در یادداشتی تند با اشاره به نقش عربستان در تنشهای اخیر، خواستار تعطیلی موقت حج شده بود و با طرح این پرسش که چه تضمینی برای حفظ جان حجاج در شرایط جنگی وجود دارد؟ نسبت به تکرار حوادث تلخی همچون سالهای ۶۶ و ۹۴ هشدار داد.» همچنین سیدنظامالدین موسوی، مدیرعامل پیشین ایرنا، اعزام حجاج را در آن مقطع، ارسال پالس اشتباه توصیف کرده بود. برخی نگرانیها هم از سوی عربستان مطرح شده بود که ممکن است با زائران ایرانی برخورد مناسبی نداشته باشد.
با این حال، مسوولان در همان زمان با استناد به امنیت زائران، بر انجام سفر تاکید داشتند. علیرضا رشیدیان پیش از این به ایرنا گفته بود: «اگر عربستان به دنبال خللی در رفت یا بازگشت زائران بود، این موضوع را در زمان بازگشت معتمرین انجام میداد؛ زیرا در آن ایام نیز جنگ تحمیلی آغاز شده بود، لیکن معتمرین ما در کمال عزت و ایمنی به کشور بازگشتند.» از سوی دیگر، مراجع عظام تقلید نیز به ابعاد شرعی موضوع پرداخته بودند. دفتر آیتالله سیستانی اعلام کرده بود که اگر زائر ترس جدی از ضرر مهم داشته باشد، حج بر او واجب نیست و آیتالله مکارم شیرازی نیز تاکید داشتند که خوف و ترس عقلایی از ناامنی جدی، استطاعت شرعی را سلب میکند.
با وجود تمام هشدارها و شرایط ملتهب منطقه، حج با اعزام بیش از ۸۶هزار زائر و عوامل اجرایی انجام شد. اکنون با بسته شدن آسمان کشور و لغو پروازهای پایتخت، سازمان حج و زیارت در آزمونی دشوار برای بازگرداندن ایمن ۳۰هزار زائر باقیمانده قرار گرفته است؛ فرآیندی که به نظر میرسد با محوریت فرودگاه مشهد و انتقال زمینی زائران، روزهایی پرالتهاب و همراه با تاخیر را برای خانوادههای آنان رقم بزند.