سه ماه پس از آغاز سال ۱۴۰۵ و درحالی‌که آتش‌بس شکننده همچنان بر فضای منطقه سایه انداخته، بازار موبایل و کامپیوتر با رکود، جهش قیمت، توقف ثبت سفارش و کاهش شدید قدرت خرید دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ بازاری که در آن تعمیرکارها و فروشندگان کالای دست‌دوم سرشان شلوغ‌تر است
در طبقه همکف پاساژ پایتخت، مردی میانسال چند دقیقه‌ای یک کارت حافظه را زیر و رو می‌کند، قیمت را می‌پرسد و بی‌صدا آن را سر جایش می‌گذارد. چند مغازه آن طرف‌تر، مقابل ویترین موبایل‌ها، مشتری دیگری قیمت یک گوشی میان‌رده را می‌پرسد؛ همان گوشی‌ای که چند ماه قبل در دسته گوشی‌های اقتصادی قرار می‌گرفت و حالا قیمتش با گوشی پرچم‌دار برابری می‌کند. فروشنده قیمت را می‌گوید و مشتری تنها سری تکان می‌دهد و می‌رود.

در طبقه همکف پاساژ پایتخت، مردی میانسال چند دقیقه‌ای یک کارت حافظه را زیر و رو می‌کند، قیمت را می‌پرسد و بی‌صدا آن را سر جایش می‌گذارد. چند مغازه آن طرف‌تر، مقابل ویترین موبایل‌ها، مشتری دیگری قیمت یک گوشی میان‌رده را می‌پرسد؛ همان گوشی‌ای که چند ماه قبل در دسته گوشی‌های اقتصادی قرار می‌گرفت و حالا قیمتش با گوشی پرچم‌دار برابری می‌کند. فروشنده قیمت را می‌گوید و مشتری تنها سری تکان می‌دهد و می‌رود. کمی آن سوتر اما مقابل مغازه‌های تعمیرات و فروش کالای دست دوم که برخی از آنها خارج از پاساژ قرار دارند، رفت‌وآمد بیشتر است. این روزها در بازار موبایل و کامپیوتر ایران، تماشاگرها بیشتر از خریداران‌ هستند. سه ماه پس از آغاز سال ۱۴۰۵، بازار فناوری کشور هنوز از شوک ماه‌های گذشته بیرون نیامده است. از اعتراضات و بهت زمستان گذشته تا جنگی که از ۹ اسفند عملا بخشی از فعالیت اقتصادی کشور را متوقف کرد و تعطیلی طولانی مراکز تجاری را رقم زد. اختلال و توقف از مسیرهای حمل‌ونقل در دوبی، ایجاد محدودیت‌های وارداتی، افزایش نرخ ارز و… بخشی دیگر از اثرات نزدیک به ۴۰ روز جنگ بر این بازار بود. حالا آتش‌بسی که فعالان اقتصادی آن را شکننده می‌دانند، همگی دست به دست هم داده‌اند تا یکی از دشوارترین دوره‌ها برای بازار موبایل و کامپیوتر ایران رقم بخورد. بازاری که زمانی هر نسل جدید گوشی یا لپ‌تاپ می‌توانست صفی از خریداران را راهی پاساژهای فناوری کند، حالا با واقعیتی متفاوت روبه‌رو است؛ مشتریانی که نه برای خرید، بلکه برای تعمیر، تعویض قطعه یا پرس‌وجو درباره قیمت کالای دست دوم وارد بازار می‌شوند. فعالان بازار به «شرق» می‌گویند آنچه امروز در ویترین‌ها دیده می‌شود فقط گرانی نیست؛ بلکه کوچک‌شدن مداوم بازار، حذف تدریجی مصرف‌کنندگان و افزایش نااطمینانی نسبت به آینده است؛ روندی که اگر ادامه پیدا کند، تابستان سختی در انتظار بازار موبایل و کامپیوتر خواهد بود.

تعمیر به جای تعویض

گشتی کوتاه در بازارهای اصلی فناوری کشور کافی است تا تغییر رفتار مصرف‌کنندگان به چشم بیاید. فروشندگان می‌گویند مشتریان بیش از گذشته به دنبال تعمیر دستگاه‌های قدیمی خود هستند. بسیاری از کسانی که تا چند سال پیش هر سال یا حداقل دو سال یک‌ بار گوشی یا لپ‌تاپ خود را تعویض می‌کردند، حالا تلاش می‌کنند عمر دستگاه فعلی خود را چند سال دیگر افزایش دهند. افزایش قیمت‌ها به جایی رسیده که حتی کالاهای اقتصادی نیز از دسترس بخش بزرگی از جامعه خارج شده‌اند. گزارش‌های بازار نشان می‌دهد گوشی‌هایی که در اسفند سال گذشته در محدوده ۲۰ تا ۳۰ میلیون تومان قرار داشتند، اکنون به محدوده ۴۰ تا ۵۰ میلیون تومان رسیده‌اند. برخی مدل‌های میان‌رده سامسونگ و شیائومی که زمانی انتخاب کاربران با بودجه محدود بودند، امروز با قیمت‌هایی فروخته می‌شوند که تا چند سال قبل مختص پرچم‌داران بازار بود. «علی» یکی دانشجو است که بعد از پنج سال تصمیم گرفته گوشی‌اش را عوض کند، اما هرچه بیشتر به فروشگاه‌های مختلف سر می‌زند، ناامید‌تر می‌شود: «حتی دیگر نمی‌توان گوشی‌ها ساده‌ یا همان میان‌رده چینی را خرید چه برسد به گوشی‌های سامسونگ و اپل. با اینکه برخی فروشگاه‌ها امکان خرید قسطی را هم فراهم کردند، باز هم پرداخت این هزینه برای من سنگین است».

«سپیده»، کارمند دولت است که روایتش بی‌شباهت به «علی» نیست. او می‌گوید از سال گذشته توانسته چند قطعه طلا برای خود بخرد و تصمیمی هم برای فروش آنها نداشته، اما خاموش‌شدن یکباره و روشن‌نشدن موبایلش، باعث شده همان طلاها را بفروشد که هرچه سریع‌تر یک موبایل، حتی میان‌رده برای خود خریداری کند. اما آن‌طورکه او می‌گوید دو روز چرخیدن در چند پاساژ مختلف باعث نشده او خرید موفقی داشته باشد. از اظهارات خریداران در بازار موبایل و کام‍پیوتر می‌توان فهمید که در چنین شرایطی، خرید کالای نو دیگر اولویت بسیاری از خانوارها نیست. افزایش هزینه‌های مسکن، خوراک، انرژی و سایر نیازهای ضروری باعث شده سهم کالاهای فناوری از سبد مصرفی خانوارها به‌شدت کاهش پیدا کند. نتیجه این وضعیت رونق‌گرفتن بازار تعمیرات و کالاهای دست دوم است؛ بازاری که به گفته فروشندگان، در بسیاری از روزها مشتریان بیشتری از فروشگاه‌های عرضه کالای نو دارد.

بازار موبایل در آستانه کمبود

رضا عالیان، فعال بازار موبایل، در گفت‌وگو با «شرق» معتقد است آنچه امروز در بازار دیده می‌شود هنوز تمام ماجرا نیست. به گفته او، افزایش قیمت‌های اخیر حاصل موجی است که از حدود شش تا هفت هفته قبل آغاز شد و در هفته‌های اخیر به اوج رسید. با این حال، نگرانی اصلی نه قیمت‌های فعلی بلکه احتمال شکل‌گیری کمبود کالا در ماه‌های آینده است. به گفته عالیان، از ابتدای سال تاکنون ثبت سفارش جدیدی برای واردات موبایل انجام نشده و بخش عمده کالاهای موجود در بازار حاصل ثبت سفارش‌های گذشته است. او هشدار می‌دهد که اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، بازار در تابستان با ناترازی جدی میان عرضه و تقاضا مواجه خواهد شد. عالیان بخشی از افزایش قیمت‌ها را ناشی از رشد هزینه‌های حمل‌ونقل و تغییر مسیرهای وارداتی بعد از جنگ اسرائیل و آمریکا با ایران می‌داند. به گفته او، انتقال بخشی از مسیرهای تأمین از دبی به کشورهای دیگر هزینه‌های لجستیکی را چند برابر کرده است. از سوی دیگر، افزایش مبنای محاسبه حقوق ورودی و گمرکی نیز فشار تازه‌ای بر قیمت تمام‌شده وارد کرده است. این هشدارها در شرایطی مطرح می‌شود که مجلس نیز در بررسی بودجه ۱۴۰۵ حقوق ورودی گوشی‌های بالای ۹۰۰ یورو را از ۱۵ به ۳۰ درصد افزایش داده است. تصمیمی که هم‌زمان با افزایش نرخ ارز محاسباتی گمرک، می‌تواند موج جدیدی از افزایش قیمت را در بازار موبایل ایجاد کند. در کنار این عوامل، بازار جهانی نیز بی‌تأثیر نبوده است. عالیان معتقد است تنش‌های منطقه‌ای و اختلال در تأمین برخی مواد اولیه مورد استفاده در صنعت نیمه‌رساناها، هزینه تولید موبایل را در سطح جهانی افزایش داده و این فشار در نهایت به بازار ایران نیز منتقل شده است. اما شاید مهم‌ترین نکته‌ای که او بر آن تأکید دارد، تغییر رفتار مصرف‌کننده باشد. از نگاه او، بسیاری از مردم دیگر خرید گوشی جدید را از اولویت‌های خود خارج کرده‌اند و ترجیح می‌دهند دستگاه فعلی خود را حفظ کنند. همین مسئله باعث شده اثر کامل تورم هنوز در بازار موبایل دیده نشود، زیرا بخش مهمی از تقاضا اساسا از بازار خارج شده است. هم‌زمان نگرانی دیگری نیز در بازار وجود دارد؛ افزایش واردات از مسیر مسافری و رشد قاچاق. عالیان معتقد است اگر واردات رسمی همچنان محدود بماند، فاصله میان واردات تجاری و مسافری کمتر شده و انگیزه برای استفاده از رویه‌های غیررسمی افزایش پیدا خواهد کرد.

بازاری کوچک‌تر، آینده‌ای مبهم‌تر

اگر در بازار موبایل نگرانی اصلی کمبود کالا و اختلال در واردات است، در بازار کامپیوتر و تجهیزات فناوری اطلاعات، مسئله اصلی به گفته فعالان صنف، «کوچک‌شدن بازار» است. سهیل ترکان، مدیرعامل فراسو و از واردکنندگان و تولید‌کنندگان قدیمی بازار کامپیوتر در گفت‌وگو با «شرق» معتقد است بزرگ‌ترین بحران امروز بازار فناوری، نااطمینانی مطلق نسبت به آینده است. به گفته او، فروشندگان دیگر نمی‌دانند کالایی که امروز می‌فروشند، فردا با چه قیمتی قابل جایگزینی خواهد بود، همین نااطمینانی باعث شده بسیاری از فعالان بازار تمایل کمتری به فروش با قیمت‌های رقابتی داشته باشند. ترکان می‌گوید مسیرهای سنتی تأمین کالا، به‌ویژه مسیر دبی، با اختلال جدی روبه‌رو شده‌اند. مسیرهای جایگزین از طریق پاکستان، کراچی، عمان و چابهار هنوز به اندازه کافی آزموده نشده‌اند و هزینه و ریسک بالاتری دارند. به اعتقاد او، همین مسئله سمت عرضه بازار را با چالش مواجه کرده است. او همچنین از توقف عملی ثبت سفارش‌های جدید سخن می‌گوید. به گفته ترکان، بسیاری از کالاهای موجود در بازار حاصل ثبت سفارش‌های سال گذشته هستند و در سال جاری بخش بزرگی از سهمیه‌های ثبت سفارش همچنان بسته مانده. نتیجه این وضعیت، افزایش نااطمینانی و نگرانی نسبت به تأمین کالا در ماه‌های آینده است. اما مهم‌ترین هشدار ترکان درباره سمت تقاضاست. او برآورد می‌کند حجم بازار مصرفی فناوری نسبت به سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ به حدود یک‌چهارم کاهش یافته باشد. از نگاه او، اگر در سال‌های گذشته بازار موبایل بازاری سه تا چهار میلیارد دلاری بود، امسال ممکن است به حدود یک میلیارد دلار محدود شود. در همین زمینه مهدی حیدری، عضو هیئت‌مدیره پاساژ پایتخت نیز تصویری مشابه ارائه می‌دهد. او در گفت‌وگو با «شرق» اعلام می‌کند که بازار کامپیوتر کشور در یک چرخه معیوب گرفتار شده است؛ از یک سو تأمین کالا دشوارتر شده و از سوی دیگر افزایش نرخ ارز قیمت‌ها را بالا برده است. هم‌زمان کاهش قدرت خرید مردم باعث شده بخش بزرگی از تقاضا از بازار حذف شود. به گفته حیدری، تعطیلی‌های طولانی‌مدت ناشی از شرایط جنگی نیز فشار مضاعفی بر کسب‌وکارها وارد کرده و در نتیجه بسیاری از مصرف‌کنندگان به سمت تعمیرات و خرید کالاهای دست دوم حرکت کرده‌اند. او در این مورد می‌گوید: «در شرایط فعلی اولویت خانوارها از خرید کالاهای فناوری به سمت تأمین نیازهای اساسی زندگی تغییر کرده و بسیاری از مردم منابع مالی خود را صرف هزینه‌های ضروری‌تر می‌کنند. همین موضوع باعث شده تقاضا برای خرید تجهیزات جدید کاهش محسوسی پیدا کند». همچنین او اعلام می‌کند که اگر بخشی از خریداران تصمیم به خرید داشته باشند به جای خرید تجهیزات جدید به سمت تعمیر دستگاه‌های فعلی خود یا خرید کالاهای دست دوم رفته‌اند تا بتوانند نیازهای خود را با هزینه کمتری برطرف کنند. آن‌طورکه او می‌گوید شاید کمتر از پنج درصد جامعه فعلی توان خرید گوشی‌ها یا لپ‌تاپ‌های چند صد میلیونی را داشته باشند. در همین حال، مهدی بکایی، از فعالان قدیمی بازار کامپیوتر، اگرچه معتقد است کمبود کالا در بازار وجود ندارد، اما تأکید می‌کند بازار جذابیت گذشته خود را از دست داده است. از نگاه او، مشکل اصلی نبود کالا نیست؛ مشکل این است که بخش بزرگی از جامعه دیگر توان خرید آن را ندارد.

بکایی به «شرق» می‌گوید امروز اولویت خانوارها تغییر کرده است: «هزینه‌های زندگی به اندازه‌ای افزایش یافته که خرید گوشی، لپ‌تاپ یا ارتقای تجهیزات دیجیتال دیگر در صدر فهرست مخارج خانوار قرار ندارد». او معتقد است بازار همچنان وجود دارد، اما بسیار کند، کم‌رمق و بدون جذابیت شده است. برآیند گفته‌های فعالان بازار تصویر چندان امیدوارکننده‌ای ترسیم نمی‌کند. بازاری که از یک سو با محدودیت‌های وارداتی، اختلال در مسیرهای تأمین، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و رشد تعرفه‌ها و قیمت ارز مواجه است و از سوی دیگر با کاهش شدید قدرت خرید و خروج مصرف‌کنندگان از بازار روبه‌رو شده است. شاید مهم‌ترین نشانه این وضعیت را بتوان در تغییر چهره پاساژهای فناوری دید؛ جایی که دیگر شلوغ‌ترین مغازه‌ها، فروشندگان تازه‌ترین گوشی‌ها و لپ‌تاپ‌ها نیستند، بلکه تعمیرکارها و فروشندگان کالای دست دوم‌ هستنند. بازاری که زمانی نماد مصرف فناوری بود، حالا بیش از هر چیز تلاش می‌کند آنچه را که در دست مردم مانده، برای مدتی بیشتر زنده نگه دارد.