به گزارش خبرآنلاین، این زمینلرزه در یکی از فعالترین پهنههای زمینساختی جهان رخ داد و بار دیگر توجه کارشناسان را به فعالیت مداوم «حلقه آتش اقیانوس آرام» جلب کرد.
مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی، در بررسی ابعاد این رویداد، به تشریح سازوکار زمینساختی زلزله، دلایل خسارات گسترده، نقش شرایط زمینشناسی منطقه و همچنین ارتباط نداشتن این رویداد با فوران آتشفشان ساکوراجیما در ژاپن پرداخته است.
زارع توضیح میدهد که زمینلرزه ۷.۸ ریشتری در بامداد ۱۸ خرداد ۱۴۰۵ (۸ ژوئن ۲۰۲۶) و در عمق حدود ۴۵ کیلومتری در سواحل جنوبی جزیره میندانائو رخ داد.
به گفته او، این زمینلرزه در یک منطقه بزرگ فرورانش در دریای سلبس و در جنوب غربی سرزمین اصلی میندانائو اتفاق افتاد؛ جایی که حوضه دریای سلبس، به عنوان بخشی از ورقه سوندا، در حال فرورانش به زیر ورقه فیلیپین است.
او میگوید: «کانون زمینلرزه تقریباً ۱۳ کیلومتر در جنوب غربی شهر جنرال سانتوس قرار داشت؛ شهری که یکی از مراکز مهم تجاری و پرجمعیت جنوب فیلیپین محسوب میشود.»
به گفته زارع، پس از زمینلرزه اصلی مجموعهای از پسلرزهها رخ داد که بزرگترین آنها تا چهار ساعت پس از رویداد اصلی به بزرگی ۶.۵ رسید.
زارع با اشاره به زمان وقوع زلزله میگوید: «زمینلرزه در ساعت ۷ و ۳۷ دقیقه صبح به وقت محلی رخ داد و موجب هرجومرج گسترده شد.»
به گفته او، در ساعات اولیه پس از زلزله دستکم چهار نفر جان خود را از دست دادند و بیش از ۲۰۰ نفر زخمی شدند.
او اضافه میکند: «بیش از ۱۰۰ دانشآموز که در برنامه صبحگاهی مدارس حضور داشتند، هنگام وقوع لرزش شدید دچار جراحات سطحی و شوک شدند.»
زارع همچنین به خسارات زیرساختی اشاره میکند و میگوید چندین پل بتنی دچار ترکهای خطرناک سازهای شدند. سقوط آوار به خودروهای پارکشده و وسایل حملونقل محلی خسارت وارد کرد، شبکه برق در بخشهایی از منطقه از کار افتاد و مناطقی با خاموشی مواجه شدند.
به گفته او، فرودگاه بینالمللی جنرال سانتوس نیز بلافاصله پس از زمینلرزه برای ارزیابی ایمنی باند و ساختمان ترمینال تعطیل شد.
سونامی در فیلیپین و اندونزی
زارع توضیح میدهد که گسیختگی کمعمق و پرانرژی در زیر آب موجب جابهجایی ستون آب و صدور هشدارهای فوری سونامی در بخشهایی از غرب اقیانوس آرام شد.
او میگوید: «پس از زلزله، هشدار سونامی برای بخشهایی از فیلیپین، اندونزی، مالزی و ژاپن صادر شد.»
به گفته او، یک موج سونامی با ارتفاع حدود یک متر در سواحل استانهای سلطان کودارات و سارانگانی ثبت شد و در سولاوسی اندونزی نیز موجی با ارتفاع ۸۳ سانتیمتر به ثبت رسید.
زارع اضافه میکند که در پی هشدار سونامی، عملیات تخلیه گسترده در امتداد سواحل میندانائو انجام شد و حدود ۸۰ درصد جمعیت ساکن مناطق ساحلی شهرهایی مانند کیامبا به مناطق مرتفع منتقل شدند.
او میگوید: «حدود پنج ساعت پس از زمینلرزه، مرکز هشدار سونامی اقیانوس آرام هشدارها را لغو کرد.»
چرا خسارات زلزله تا این اندازه گسترده بود؟
زارع معتقد است شدت خسارات تنها ناشی از بزرگی زمینلرزه نبود و عوامل ژئوفیزیکی و آسیبپذیری ساختمانها نیز در آن نقش مهمی داشتند.
به گفته او، «بزرگی ۷.۸ برای یک زمینلرزه فشاری در پهنه فرورانش به معنای ایجاد شتابهای شدید افقی و عمودی است. جهتپذیری گسلش نیز باعث تشدید لرزشها در پهنه رومرکزی شده است.»
او میگوید بیش از یک میلیون نفر به طور مستقیم در معرض شدت ۸ مرکالی قرار گرفتند.
زارع توضیح میدهد: «زمانی که چنین انرژی عظیمی به یک مرکز پرجمعیت و تجاری مانند جنرال سانتوس میرسد، میزان خرابی سازهها به صورت تصاعدی افزایش پیدا میکند.»
زارع با اشاره به ویژگیهای لرزش این زلزله میگوید جنبشهای فرکانس بالا در زمینلرزه اصلی نقش مهمی در آسیبپذیری ساختمانهای کمارتفاع داشت.
او توضیح میدهد: «لرزشهای فرکانس بالا معمولاً ساختمانهای کوتاه و متوسط بتنی را به شدت تحت تأثیر قرار میدهند؛ همان نوع سازههایی که بخش عمده ساختمانهای تجاری و املاک آسیبدیده منطقه را تشکیل میدادند.» به گفته او، این سازهها شتاب اوج زمین را به صورت مستقیم جذب میکنند و اگر دیوارهای برشی یا اتصالات ستون و تیر آنها از شکلپذیری کافی برخوردار نباشد، احتمال خرابی فاجعهبار افزایش مییابد.
نقش خاکهای نرم ساحلی در تشدید لرزش
زارع در ادامه به ویژگیهای زمینشناسی خلیج سارانگانی اشاره میکند و میگوید بخش بزرگی از این منطقه بر روی رسوبات نرم آبرفتی شامل ماسه سست، سیلت و رس نرم قرار گرفته است.
او توضیح میدهد: «هنگامی که امواج لرزهای از سنگهای سخت زیرزمین وارد این رسوبات نرم میشوند، سرعت امواج کاهش مییابد اما دامنه آنها افزایش پیدا میکند و همین موضوع قدرت تخریب را بیشتر میکند.»
به گفته او، خاکهای ساحلی اشباع و سست منطقه نسبت به تنش برشی چرخهای بسیار حساس هستند و این شرایط میتواند به نرمشدگی موضعی خاک، تغییر شکل لایههای سطحی و کجشدن پی ساختمانها منجر شود.
زارع اضافه میکند که چنین پدیدههایی به زیرساختهایی مانند جادهها، پلهای دسترسی و سایر سازههای حیاتی آسیب وارد میکند.
آیا فوران آتشفشان ژاپن عامل زلزله فیلیپین بود؟
همزمانی زمینلرزه میندانائو با فوران آتشفشان ساکوراجیما در جنوب ژاپن، گمانهزنیهایی را درباره ارتباط این دو رویداد ایجاد کرد.
زارع در این باره تأکید میکند: «هیچ ارتباط مستقیمی میان فوران آتشفشان ساکوراجیما در ۷ ژوئن ۲۰۲۶ و زمینلرزه ۷.۸ ریشتری میندانائو در روز بعد وجود ندارد.»
او توضیح میدهد که اگرچه هر دو رویداد در محدوده حلقه آتش اقیانوس آرام رخ دادهاند، اما در سامانههای زمینساختی متفاوت و با فاصلهای در حدود ۲۴۰۰ کیلومتر از یکدیگر قرار دارند.
دو سازوکار کاملاً متفاوت
زارع میگوید فوران آتشفشان ساکوراجیما در استان کاگوشیما در جنوب جزیره کیوشو، نتیجه فرورانش ورقه دریای فیلیپین به زیر ورقه اوراسیا است.
در مقابل، زلزله میندانائو حاصل فرورانش حوضه دریای سلبس، به عنوان بخشی از ورقه سوندا، به زیر نوار متحرک فیلیپین بوده است.
به گفته او، امواج لرزهای ناشی از یک فوران آتشفشانی نمیتوانند هزاران کیلومتر در پوسته زمین حرکت کنند و به طور مستقیم باعث گسیختگی یک مرز بزرگ ورقهای در منطقهای دیگر شوند.
چرا فوران آتشفشان نمیتواند زلزلهای با بزرگای ۷.۸ ایجاد کند؟
زارع توضیح میدهد که فورانهای آتشفشانی میتوانند زلزله ایجاد کنند، اما این زمینلرزهها معمولاً از نوع آتشفشانی ـ زمینساختی هستند و در اثر حرکت ماگما رخ میدهند.
او میگوید: «این زلزلهها معمولاً کمعمق هستند و به ندرت بزرگایی بیش از ۵ پیدا میکنند.» به گفته او، فوران ۷ ژوئن ۲۰۲۶ ساکوراجیما یک فوران معمولی گازهای آتشفشانی و آزادسازی فشار موضعی بوده و انرژی لازم برای اثرگذاری بر یک مرز بزرگ مگاتراست را نداشته است.
زارع تأکید میکند: «ایجاد زمینلرزهای با بزرگای ۷.۸ نیازمند تجمع طولانیمدت تغییر شکل الاستیک و انباشت عظیم تنش در مرز ورقههای زمینساختی است؛ فرایندی که طی سالها و حتی دههها شکل میگیرد.»
زارع در جمعبندی به ویژگیهای حلقه آتش اقیانوس آرام اشاره میکند و میگوید این کمربند زمینساختی حدود ۴۰ هزار کیلومتر طول دارد و به شکل نعل اسب پیرامون اقیانوس آرام گسترش یافته است.
به گفته او، حدود ۹۰ درصد زمینلرزههای جهان و ۷۵ درصد آتشفشانهای فعال دنیا در این پهنه رخ میدهند.
او تأکید میکند: «وقتی یک زلزله بزرگ و یک فوران آتشفشانی در فاصله زمانی کوتاه در حلقه آتش رخ میدهند، این موضوع بیش از آنکه نشانه یک واکنش زنجیرهای باشد، بازتاب سطح بالای فعالیت زمینساختی در مرزهای فرورانشی اقیانوس آرام است.»
زارع در پایان خاطرنشان میکند که همزمانی زمانی دو رویداد لزوماً به معنای رابطه علت و معلولی نیست و زلزله میندانائو را باید نتیجه فرایندهای مستقل زمینساختی در یکی از فعالترین پهنههای لرزهخیز جهان دانست.
۴۷۴۷
∎