به گزارش ایرنا، در مناطق تحت مدیریت حفاظت محیط زیست خراسان شمالی، سبزینگی گسترده و احیای نسبی پوشش گیاهی، که در نگاه نخست نشانهای از موفقیت در حفاظت تلقی میشود، اکنون به یکی از جدیترین مؤلفههای تشدید خطر در مدیریت بحران تبدیل شده است.
وضعیتی شکل گرفته که در آن، هرچه روند حفاظت موثرتر و پوشش گیاهی متراکمتر شده، به همان نسبت بستر وقوع و گسترش آتشسوزی نیز آمادهتر و خطرناکتر شده است؛ پدیدهای که کارشناسان از آن به عنوان «پارادوکس حفاظت» یاد میکنند.
در حالی که مناطق چهارگانه زیستمحیطی خراسان شمالی بهجز مجموعه حفاظتی میاندشت در ردیف کانونهای با ریسک بالای حریق قرار گرفتهاند، تغییرات اقلیمی، افزایش دما و خشکسالیهای متناوب، پیشبینی رفتار آتش را برای متخصصان به امری پیچیده و گاه غیرقابل اتکا تبدیل کرده است.
تراکم بالای پوشش گیاهی، اگرچه حاصل سالها جلوگیری از تخریب و بهرهبرداری بیرویه است، اما در شرایط کنونی به عاملی برای گسترش سریع شعلهها در صورت وقوع کوچکترین جرقه تبدیل شده است.
بحران تجهیزات و شکاف عملیاتی
واقعیت میدانی در استان نشان میدهد که زیرساختهای مقابله با آتشسوزی با نیازهای واقعی فاصله جدی دارد. نبود یا کمبود پهپادهای مجهز به دوربین حرارتی، ضعف در پایش هوایی و تاخیر در شناسایی کانونهای اولیه حریق، نخستین حلقه این زنجیره ضعف است.
در بسیاری از موارد، زمانی هشدار صادر میشود که آتش از مرحله مهار اولیه عبور کرده و وارد فاز گسترش شده است.
زیرساختهای مقابله با آتشسوزی با نیازهای واقعی فاصله جدی دارد
از سوی دیگر، صعبالعبور بودن بخش عمدهای از عرصههای طبیعی، نبود راههای دسترسی مناسب، کمبود تجهیزات سبک اطفای حریق مانند دمندهها و کولهپشتیهای آبرسان، و همچنین نبود لباسهای استاندارد ضدحریق برای محیطبانان، توان عملیاتی نیروهای میدانی را به شدت محدود کرده است. در چنین شرایطی، نسبت پایین نیرو به وسعت مناطق تحت حفاظت، فشار مضاعفی بر بدنه اجرایی وارد میکند.
افزایش دما، کاهش منابع آبی در ارتفاعات، و تداوم خشکسالیهای متناوب نیز به عنوان عوامل تشدیدکننده، عملا پنجره زمانی واکنش را کوتاهتر کرده و احتمال مهار موفق آتش را کاهش داده است. این در حالی است که محدودیت اعتبارات، روند نوسازی تجهیزات و توسعه زیرساختهای پیشگیرانه را نیز کند کرده است.
هشدار تکرار حریق و تهدید اکوسیستم
بر اساس دادههای میدانی، تنها در سال گذشته ۹ مورد آتشسوزی در مناطق چهارگانه استان ثبت شده که در نتیجه آن حدود ۲۰۳ هکتار از اراضی مرتعی و جنگلی دچار آسیب شده است. گونههای گیاهی ارزشمندی همچون گون، اسپرس خاردار، زرشک وحشی، نسترن و ارس در میان خسارتدیدگان قرار دارند؛ گونههایی که نقش اساسی در پایداری اکوسیستمهای مرتعی و کوهستانی دارند و نابودی آنها میتواند زنجیرهای از پیامدهای زیستمحیطی بلندمدت ایجاد کند.
در کنار این وضعیت، کمبود آموزشهای تخصصی و مستمر در حوزه مدیریت حریق، ضعف در مشارکت ساختاری جوامع محلی، و نبود سامانههای هشدار سریع کارآمد، سطح آسیبپذیری مناطق را افزایش داده است. هرچند کارگاههای آموزشی برای جوامع محلی برگزار شده، اما کارشناسان تأکید دارند که این اقدامات در برابر مقیاس تهدید، کافی و پایدار نیست.
ایجاد پد بالگرد به عنوان یکی از راهکارهای کلیدی در دستور پیگیری قرار گرفته و همچنین احداث استخرهای ذخیره آب در مناطق حساس مطرح شده است
در همین چارچوب، ایجاد پد بالگرد به عنوان یکی از راهکارهای کلیدی در دستور پیگیری قرار گرفته و همچنین احداث استخرهای ذخیره آب در مناطق حساس مطرح شده است؛ اقداماتی که در صورت تامین اعتبار، میتواند بخشی از شکاف عملیاتی موجود را کاهش دهد.
معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی در این باره گفت: کمبود تجهیزات پایش هوایی از جمله پهپادهای مجهز به دوربینهای حرارتی، یکی از مهمترین چالشها در شناسایی و مهار زودهنگام آتشسوزی در عرصههای طبیعی استان به شمار میرود.
روحالله لایق اظهار کرد: نبود یا کمبود پهپادهای مجهز به دوربینهای حرارتی موجب میشود شناسایی حریق در مراحل اولیه با تاخیر انجام شود و در نتیجه احتمال گسترش آتش افزایش یابد.
وی افزود: در همین راستا ایجاد پد بالگرد در استان در اولویت پیگیریها قرار دارد و این موضوع یکی از الزامات مهم برای سرعتبخشی به عملیات اطفای حریق محسوب میشود.
معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی همچنین ایجاد استخرهای ذخیره آب را از دیگر نیازهای ضروری عنوان کرد و گفت: تجهیزات مربوط به احداث این استخرها در سال گذشته تهیه شده و در صورت تخصیص اعتبار در سال جاری، عملیات اجرایی آن آغاز خواهد شد.
لایق با اشاره به صعبالعبور بودن بسیاری از مناطق تحت مدیریت محیط زیست استان تصریح کرد: کمبود تجهیزات سبک و قابل حمل مانند دمندهها، آتشکوبهای پیشرفته و کولهپشتیهای آبرسان، از دیگر مشکلات جدی در عملیات اطفای حریق است.
وی ادامه داد: همچنین کمبود لباسهای استاندارد ضدحریق، ایمنی و کارایی محیطبانان را در عملیاتهای مهار آتش با چالش مواجه میکند.
به گفته معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی، نسبت پایین تعداد محیطبانان به وسعت مناطق تحت حفاظت نیز از دیگر مشکلات موجود است که در زمان وقوع حریق، موجب خستگی سریع نیروها و کاهش توان عملیاتی میشود.
وی همچنین کمبود منابع آبی در مناطق مرتفع و حفاظتشده را از دیگر موانع مهار حریق عنوان کرد و گفت: نبود جادههای دسترسی مناسب و زیرساختهای لازم، عملیات امدادی و آتشنشانی را در برخی مناطق با دشواری جدی مواجه کرده است.
لایق با اشاره به افزایش احتمال آتشسوزی در فصل گرما اظهار کرد: افزایش دما، خشکسالیهای متناوب و تغییرات اقلیمی، ریسک وقوع و گسترش حریق در عرصههای طبیعی استان را افزایش داده است.
۵ کارگاه آموزشی برای جوامع محلی
معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی، آموزشهای تخصصی در حوزه مدیریت حریق را ضروری دانست و افزود: هرچند دورههای اولیه آموزشی برای محیطبانان برگزار میشود، اما مدیریت آتشسوزیهای گسترده نیازمند آموزشهای تخصصی و مستمر است.
هرچند دورههای اولیه آموزشی برای محیطبانان برگزار میشود، اما مدیریت آتشسوزیهای گسترده نیازمند آموزشهای تخصصی و مستمر استوی گفت: در راستای ارتقای آمادگی و افزایش مشارکت مردمی، پارسال با همکاری تشکلها، مدیریت بحران استانداری و اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، پنج کارگاه آموزشی در زمینه مدیریت حریق در عرصههای طبیعی با محوریت جوامع محلی حاشیه مناطق چهارگانه برگزار شده است.
لایق خاطرنشان کرد: سال گذشته ۹ مورد آتشسوزی در داخل مناطق چهارگانه خراسان شمالی رخ داد که در نتیجه آن حدود ۲۰۳ هکتار از اراضی مرتعی و جنگلی این مناطق دچار حریق شد.
به گفته وی در میان گونههای آسیبدیده، انواع بالشوش شامل کلاه میرحسن، چوبک، گون و اسپرس خاردار، همچنین گرامینهها، ارس، زرشک وحشی، نسترن و افرا دیده میشود؛ گونههایی که نقش مهمی در پایداری اکوسیستمهای طبیعی استان دارند و آسیب به آنها میتواند پیامدهای زیستمحیطی بلندمدتی به همراه داشته باشد.
کارشناسان محیط زیست معتقدند که با توجه به شرایط اقلیمی استان و افزایش پتانسیل اشتعال پوشش گیاهی در ماههای گرم سال، لازم است رویکرد مدیریت حریق از تمرکز صرف بر اطفای به سمت پیشگیری، تجهیز مناطق حساس، تقویت آموزش جوامع محلی و افزایش توان عملیاتی نیروهای محیطبان تغییر کند.
با این حال، جمعبندی کارشناسان روشن است، تداوم روند فعلی، به معنای افزایش احتمال حریقهای گستردهتر در سالهای آینده خواهد بود. در شرایطی که تغییرات اقلیمی، پوشش گیاهی متراکم و زیرساختهای ناکافی همزمان در یک نقطه تلاقی یافتهاند، مدیریت حریق در خراسان شمالی دیگر یک موضوع فصلی نیست، بلکه به یک مسئله دائمی و راهبردی تبدیل شده است.