به گزارش خبرگزاری تسنیم از تبریز، نگین فیروزه‌ای شمال غرب ایران، سال‌هاست که با عطشی عمیق و ترک‌های نمکین دست‌وپنجه نرم می‌کند. دریاچه ارومیه که روزگاری نماد حیات و طراوت منطقه بود، در سال‌های گذشته روزهای به‌شدت تلخ و بحرانی را پشت سر گذاشت؛ تا جایی که تراز آب آن به پایین‌ترین حد تاریخی خود رسید و کابوس تبدیل شدن آن به یک شوره‌زار وسیع و کانون ریزگردهای نمکی، خواب را از چشمان مردم و فعالان محیط‌زیست ربود. 

اما امسال، آسمان روی خوش خود را به این پهنه تشنه نشان داد. نزولات جوی و بارش‌های پربرکت بهاری، جانی دوباره به کالبد خسته دریاچه دمید. آمارهای رسمی و تصاویر ثبت‌شده نشان می‌دهد که تراز آب دریاچه ارومیه با رشد قابل‌توجهی همراه بوده و موج‌های کوچک آب، بار دیگر بر بستر نمکی آن نقش بسته‌اند؛ اتفاقی که موجی از شادمانی را در میان مردم منطقه ایجاد کرد و امیدها را برای زنده ماندن این میراث طبیعی زنده نگه داشت.

با این وجود، در پسِ این قاب زیبا و خوشایند، واقعیتی تلخ و نگران‌کننده نهفته است. کارشناسان هشدار می‌دهند که این افزایش تراز، بسیار شکننده و کاملاً وابسته به نزولات جوی اخیر است. در واقع، دریاچه ارومیه هنوز به یک پایداری اکولوژیک نرسیده و نباید فریب این لبخند موقت طبیعت را خورد و در باد این خوشحالی زودگذر خوابید.

فصل تابستان با روزهای گرم و سوزان خود در راه است و تیغ تیز تبخیر، بی رحمانه بر پیکره این آب‌های کم‌عمق فرود خواهد آمد. با توجه به سطح وسیع و عمق کم دریاچه، احتمال تبخیر شدید آب در ماه‌های پیشِ رو بسیار بالاست. از این رو، دل بستن صرف به بارش‌های بهاری و امیدواری بیش از حد به این روند طبیعی، خطایی راهبردی است که می‌تواند بار دیگر ما را به نقطه صفر بحران بازگرداند.

نجات قطعی دریاچه ارومیه، نیازمند چیزی فراتر از رحمت آسمان است. طرح‌های احیای دریاچه، چه در بخش سخت‌افزاری و چه در بخش نرم‌افزاری و مدیریت منابع آب کشاورزی، باید با قدرت و سرعت بیشتری پیگیری و اجرا شوند. توقف یا کند شدن روند اجرای پروژه‌های انتقال آب و اصلاح الگوی کشت به بهانه بارش‌های اخیر، ضربه‌ای جبران‌ناپذیر بر پیکره برنامه‌های احیا وارد خواهد کرد.

اکنون توپ در زمین مسئولان و متولیان امر است. دریاچه ارومیه در این روزهای حساس، بیش از هر زمان دیگری به توجه ویژه، تخصیص اعتبارات لازم و مدیریت جهادی نیاز دارد. اگر امروز از این فرصت طلایی که طبیعت در اختیارمان قرار داده است برای تکمیل زیرساخت‌های احیا استفاده نکنیم، فردا برای گریستن بر بستر خشک و نمکین ارومیه بسیار دیر خواهد بود.

دریاچه ارومیه تا احیای کامل فاصله دارد

شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست در مصاحبه‌ای در خصوص دریاچه ارومیه اظهار کرد: تا 14 خردادماه سال جاری، تراز آب دریاچه به 1271.13 متر رسیده، وسعت پهنه آبی آن به حدود 3 هزار و 160 کیلومتر مربع افزایش یافته و حجم آب موجود نیز از 4.2 میلیارد مترمکعب فراتر رفته است.

وی گفت: با وجود بهبود شرایط، هنوز نمی‌توان از احیای کامل دریاچه ارومیه سخن گفت. افزایش حجم آب دریاچه فرصت ارزشمندی در اختیار مدیران و تصمیم‌گیران قرار داده تا برنامه‌های مصوب احیای دریاچه را با سرعت بیشتری اجرا کنند.

انصاری تاکید کرد: در کنار بارش‌های مناسب، اجرای برخی اقدامات مدیریتی نیز در بهبود وضعیت دریاچه مؤثر بوده است. لایروبی مسیرهای منتهی به دریاچه، مدیریت رهاسازی آب از سدهای حوضه آبریز و کنترل برداشت‌های غیرمجاز از رودخانه‌ها از جمله اقداماتی بود که نقش مهمی در افزایش ورودی آب به دریاچه ایفا کرد.

وی یادآور شد: در مقاطعی میزان ورود آب به دریاچه ارومیه به حدود 400 مترمکعب بر ثانیه رسید و هم‌اکنون نیز با وجود آغاز فصل کشاورزی، ورودی‌های مناسبی به دریاچه وجود دارد.

وی ادامه داد: دریاچه همچنان حدود 2 متر و 90 سانتی‌متر با تراز اکولوژیک خود فاصله دارد و به همین دلیل باید برنامه‌های مصوب ستاد احیای دریاچه، به‌ویژه در حوزه مدیریت مصرف آب و اصلاح الگوی کشاورزی، با جدیت بیشتری دنبال شود.

ضرورت پرهیز از اتخاذ رویکردهای خوش بینانه برای دریاچه ارومیه 

بهروز ساری صراف، استاد دانشگاه تبریز در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم در خصوص آخرین وضعیت دریاچه ارومیه اظهار کرد: دریاچه ارومیه هم اکنون در تراز حدود 1271/20 متر از سطح دریاهای آزاد قرار داشته که نسبت به سال گذشته ،حدود 1/20 متر بر ارتفاع دریاچه افزوده شده که عمدتا این افزایش تراز تحت تاثیر بارش‌های اخیر بوده است، اما این سطح از تراز نسبت به تراز میانگین که 1274/22 متر حدود 3 متر کمتر است.

وی افزود: حجم فعلی دریاچه با این تراز ،4/2 میلیارد متر مکعب بوده که نسبت به تراز میانگین که 16/02 میلیارد مترمکعب است، حدود 12 میلیارد متر مکعب کاهش را نشان می‌دهد. با توجه به آمار ارائه شده از طرف سازمان هواشناسی، دمای هوا نسبت به سال گذشته بیش از 1/2 درجه سانتیگراد افزایش دما را نشان می‌دهد که این میزان افزایش دما ،افزایش تبخیر را نیز بدنبال خواهد داشت و این امر نقش قابل توجهی در کاهش حجم و تراز دریاچه در پایان تابستان امسال دارد.

وی گفت: بارش‌های استان از ابتدای سال آبی جاری تاکنون به بیش از 290 میلی متر رسیده، در حالی که در مدت مشابه سال گذشته، بارش استان 196 میلی متر بوده که نشان دهنده‌ی رشد 68 درصدی بارش در استان است.

صراف ادامه داد: بارش حوضه شرق دریاچه هم با افزایش حدود 98 درصدی به 236 میلی متر رسیده است؛ بنابراین اینکه افزایش تراز دریاچه، عمدتا و بیشتر به‌علت افزایش بارش بوده است، البته توسط کارگروه نجات دریاچه، لایروبی‌هایی در مسیر رودخانه‌های قسمت غربی دریاچه ارومیه، نیز گزارش شده است.

وی با اشاره به طرح‌های احیای دریاچه ارومیه تاکید کرد: به غیر از طرح‌های لایروبی که در مسیر رودخانه‌های قسمت غربی دریاچه انجام شده است، طرح های دیگری رسماً توسط کارگروه ملی نجات دریاچه گزارش نشده که شاید یک علت آن عدم تخصیص بودجه لازم برای کارگروه نجات دریاچه می‌باشد. البته طرح‌هایی توسط محققان دانشگاه ارومیه و دانشگاه تبریز تهیه شده که به نظر می‌رسد فعلا به مرحله عملیاتی نرسیده است.

این استاد دانشگاه تبریز یادآور شد: بنا به مصاحبه خبری ریاست محترم سازمان هواشناسی کشور، امسال احتمال شکل گیری پدیده «ال نینو» فعال وجود دارد و براین اساس تابستان در سراسر کشور گرم‌تر از سال گذشته پیش‌بینی می‌شود و با این پیش‌بینی لزوم پرهیز از اتخاذ رویکردهای خوش بینانه ضروری به نظر می‌رسد و باید با توسعه آبیاری نوین تا 50 درصد مصرف آب را در حوضه کاهش دهد و همچنان بحران آب سطحی و زیر زمینی را جدی گرفت و اصلاح جدی و عملیاتی در الگوی مصرف انجام شود.

وی در پاسخ به این سوال آیا امیدی به احیای دریاچه در سال جاری وجود دارد، گفت: احیای دریاچه ارومیه شاخص معینی دارد و آن رسیدن تراز دریاچه به تراز میانگین و با رسیدن حجم آب دریاچه به حجم میانگین است.

وی ادامه داد: حال بر این اساس اصلا نمی‌توان امیدوار بود که در سال آبی پیش رو با حتی در دو یا سه سال آینده احیای دریاچه با آن شاخصی که بیان شد، انجام شود. برای رسیدن به احیا صرفا اتکا به بارش‌های آسمانی که عمدتا بارش‌ها یک «پدیده تصادفی» محسوب می‌شود، درست و عالمانه نیست، حتما باید مدیریت مصرف، کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی، ارتقای سیستم‌های آبرسانی و ارتقای بهره‌وری در کشاورزی و مدیریت یکپارچه منابع آب‌ انجام شود که فعلا این اقدامات اصلاحی حتی در افق هم دیده نمی‌شود.

شرایط دریاچه ارومیه همچنان شکننده است

محمدحسین حسن‌زاده، مدیرکل سازمان حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با خبرنگاران در مورد دریاچه ارومیه گفت: به واسطه بارش‌های مناسب رخداده در منطقه و حوضه آبریز دریاچه ارومیه، وضعیت فعلی نسبت به دوره‌های بحرانی گذشته به مراتب بهتر شده است. بخش‌هایی از بستر دریاچه که سالیان سال خشک مانده و به نمکزار تبدیل شده بود، اکنون زیر آب رفته و شرایط امیدوارکننده‌ای پدید آمده است.

وی خاطرنشان کرد: تراز آب دریاچه ارومیه یک متر افزایش یافته است، اما با وجود این آمار امیدوارکننده، هنوز نمی توان گفت دریاچه ارومیه از وضعیت بحران عبور کرده است. شرایط دریاچه همچنان شکننده و بحرانی ارزیابی می شود. تغییرات اقلیمی در بلندمدت در منطقه محرز و احتمالاً ادامه دار خواهد بود و با شروع فصل تابستان با پدیده تبخیر شدید آب مواجه خواهیم شد.

وی از مردم خواست محدودیت منابع آبی را جدی بگیرند و افزود: از شهروندان و به‌ویژه کشاورزان عزیز درخواست می‌کنیم با مدیریت مصرف آب، این وضعیت امیدوارکننده و شروعی دوباره که فرصتی الهی است را به صورت پایدار حفظ کنند.

حسن‌زاده گفت: باید روش های صحیح مصرف آب در بخش کشاورزی را به حد ظرفیتی انجام دهیم که به دریاچه آسیبی نرسد.

وی با بیان اینکه دریاچه ارومیه تنها یک پهنه آبی نیست بلکه بخشی از هویت و طبیعت منطقه و سازنده تمدن آذربایجان است، گفت: بر اساس مصوبات ستاد احیای دریاچه ارومیه، تمهیداتی از جمله محدودسازی سطح زیر کشت کشاورزی در دستور کار است.

وی ادامه داد: متأسفانه سطح زیر کشت در سال‌های گذشته از 250 هزار هکتار به 750 هزار هکتار توسعه یافته و ناچار به کاهش آن و نیز کاهش کشت محصولات آب‌بر در این منطقه هستیم.

مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی با تأکید بر نقش همکاری دولت، مردم، کشاورزان، دانشگاهیان و رسانه ها افزود: باید این چراغ امید را با دست خود خاموش نکنیم. خداوند فرصت بزرگی به ما عنایت کرده است. در این زمینه برنامه های مدیریتی و انتقال آب از پشت سدها نقش اساسی داشته و دارند.

اگرچه بارش‌های اخیر توانسته‌اند تا حدی نفس تازه‌ای به دریاچه ارومیه ببخشند و نشانه‌هایی از بهبود موقت را رقم بزنند، اما واقعیت آن است که این پهنه آبی هنوز فاصله قابل توجهی با احیای کامل دارد و شرایط آن همچنان شکننده است. کارشناسان تأکید می‌کنند که تداوم حیات دریاچه نه با امید بستن به بارش‌های مقطعی، بلکه با اجرای جدی برنامه‌های احیا، مدیریت مصرف آب به‌ویژه در بخش کشاورزی، توسعه روش‌های نوین آبیاری و همکاری همه ذی‌نفعان امکان‌پذیر خواهد بود؛ در غیر این صورت، هر بهبود مقطعی می‌تواند با نخستین موج گرما و تبخیر شدید بار دیگر به عقب‌گردی خطرناک تبدیل شود.

انتهای پیام/