گروه جامعه ایرنا- کارشناسان محیط زیست و منابع آب با هشدار نسبت به تشدید پدیده فرونشست زمین در ایران، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، کاهش بارندگی و تغییرات اقلیمی را از مهمترین عوامل بروز این بحران عنوان میکنند؛ بحرانی که علاوه بر تهدید زیرساختها و اراضی کشاورزی، پیامدهای گسترده اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی برای کشور به همراه دارد.
فرونشست زمین دیگر یک پدیده محدود و محلی نیست، بلکه به یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی و توسعهای کشور تبدیل شده است، کاهش مستمر منابع آب زیرزمینی در کنار خشکسالیهای پیاپی، افزایش دما و فشار روزافزون بر منابع آبی، شرایطی را رقم زده که بسیاری از دشتها و مناطق شهری ایران با خطر نشست تدریجی زمین مواجه شدهاند.
پدیدهای که از آن با عنوان «زلزله خاموش» یاد میشود و برخلاف بسیاری از مخاطرات طبیعی، آثار آن بهتدریج نمایان می شود اما خسارتهای آن ماندگار و در بسیاری موارد غیرقابل جبران است. کارشناسان معتقدند ادامه روند کنونی برداشت از منابع آب زیرزمینی میتواند امنیت اقتصادی، زیستمحیطی و حتی زیرساختی کشور را با تهدیدهای جدی مواجه کند.
در واقع بحران آب در ایران دیگر صرفاً نتیجه کاهش بارندگی یا تغییرات اقلیمی نیست، بلکه بخشی از آن به ساختار مدیریت منابع آب و نبود هماهنگی میان نهادهای مسئول برمیگردد، در شرایطی که بسیاری از استانهای کشور از جمله تهران همچنان با کمبود بارش و تنش آبی روبهرو است، کارشناسان بر این باورند که بدون شکلگیری مدیریت یکپارچه، اصلاح الگوی مصرف و کاهش هدررفت آب، عبور از بحران دشوار خواهد بود، آنان معتقدند تصمیمگیریهای بخشی و نگاه جزیرهای به مسائل آب، موجب شده ظرفیتهای موجود برای صرفهجویی و افزایش بهرهوری به درستی مورد استفاده قرار نگیرد و مشکلاتی مانند بروز پدیده فرونشست زمین را رقم بزند که در بلند مدت خسارات زیادی را به زیرساخت های کشور وارد خواهد کرد.
چندی پیش علی بیت اللهی مشاور رییس سازمان حفاظت محیطزیست به خبرنگار ایرنا گفته بود، تجربه نشان داده است که فرونشست زمین ارتباط مستقیمی با برداشت و افت سطح آبهای زیرزمینی دارد، در حالی که از نظر کسری منابع آب زیرزمینی، ایران پس از چین و آمریکا در رتبه سوم جهان قرار دارد، از نظر وسعت پهنههای فرونشستی نیز بعد از چین و اندونزی سومین کشور محسوب میشود، اما از لحاظ تعدد پهنههای فرونشستی با نرخ بالا، ایران بیتردید رتبه نخست را دارد.
وی با تأکید بر اینکه شرایط کشور از نظر نرخ فرونشست زمین نگرانکننده است، گفت: در ۱۸ استان از ۳۱ استان کشور نرخ فرونشست بیش از ۱۰ سانتیمتر در سال است، این در حالی است که در آمار جهانی تنها ۵ درصد از پهنههای شناختهشده فرونشست زمین در دنیا در رده بالای ۱۰ سانتیمتر قرار دارند و اغلب زونهای فرونشستی اعداد بسیار پایینتری را نشان میدهند.
بیت اللهی تأکید کرد: هرچه میزان فرونشست بیشتر باشد، اثرات آن نیز شدیدتر خواهد بود، اگر این مستحدثات شامل سازههای تاریخی باشند، آسیبدیدگی آنها جدیتر و جبرانناپذیر خواهد بود، حدود ۷۵۰ شهر کشور بر روی زونهای فرونشستی یا در مجاورت آنها قرار دارند که نشاندهنده گستردگی بالای این پدیده در ایران است، با توجه به خشکسالیها و کاهش نزولات جوی، انتظار میرود شدت فرونشست افزایش یابد و طبیعتاً آثار تخریبی آن نیز بیشتر شود.
با توجه به اهمیت موضوع سازمان حفاظت محیط زیست یک روز ( ۱۸ خرداد ) از هفته محیط زیست ( ۱۶ تا ۲۲ خرداد ) را به موضوع فرونشست زمین اختصاص داد و «اقلیم، آب و امنیت پایدار» مدیریت پایدار منابع آب، مهار فرونشست زمین و گذار از خشکسالی را انتخاب کرد که یوسف خلج امیرحسینی کارشناس امور منابع آب دراین باره به خبرنگار ایرنا گفت: موضوع امروز از هفته ملی محیط زیست بر روی مورد خاص فرونشست زمین دست گذاشته است که خودش متاثر از وضعیت منابع آب است یعنی یکی از عواملی که می تواند شرایط پایدار مملکت یا هر سرزمین را دچار مخاطره کند، بحث فرونشست است، این پدیده می تواند دلایل مختلفی داشته باشد که یکی از مهمترین آن برداشت بیش از حد از منابع آبی زیر زمینی است.
وی افزود: کارشناسان و متخصصان معتقدند اگر در سال بیش از ۴۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر زیرزمینی برداشت شود منجر به این خواهد شد که آرام آرام شاهد بروز پدیده فرونشست در مناطق مختلف باشیم، این در حالیست که ما در سال های گذشته بیش از ۸۰ تا ۸۵ درصد و حتی به گفته عده ای از کارشناسان تا ۹۰ درصد از منابع آب تجدید پذیر را برداشت کرده ایم تا کمبودها را در شرب، کشاورزی و صنعت جبران کنیم، همه اینها دست به دست هم می دهند و پدیده فرونشست را برای کشور رقم می زنند.
وی تاکید کرد: پیامدهای فرونشست اثرات سنگینی بر روی مسائل اقتصادی، محیط زیستی و اجتماعی دارد ، یعنی بحث توسعه پایدار را کاملا تحت الشعاع قرار می دهد، در بحث اقتصادی زمین های کشاورزی را از بین می برد، زیر ساخت ها از جمله فرودگاه ، جاده ، آب و برق و ساختمان ها را نابود می کند، البته این فقط مختص کشور ما نیست اما مساله در شتاب آن است، در واقع در دنیا از خسارات فرونشست عددهای قابل تاملی اعلام می شود، به عنوان مثال در چین حدود ۱.۵ تا ۲ میلیارد دلار خسارت وارد کرده است، در امریکا ۴ تا ۷.۸ میلیون نفر تحت تاثیر آسیب فرونشست زمین قرار دارند .
کارشناس امور منابع آب ادامه داد: کشور ما در منطقه خشک و نیمه خشک واقع شده و همین الان حدود ۶۵ درصد آن در منطقه خشک قرار دارد که البته پیش بینی می شود تا سال ۲۰۵۰ این میزان به ۷۵ درصد برسد، چه بسا این آمار خوشبیانه باشد و ما سریعتر به این رقم برسیم بنابراین مدیریت منابع آبی و داشته هایمان از اهمیت زیادی برخوردار است.
وی افزود: از سوی دیگر میزان بارندگی در کشور در سالیان گذشته سیر نزولی داشته یعنی از ۲۰ تا ۳۰ سال گذشته میانگین بارندگی در کشور ۲۶۵ میلیمتر در سال بود اما الان این رقم به زیر ۲۳۰ رسیده است، از سوی دیگر تغییرات اقلیمی هم مشکلاتی را برای کشور ایجاد کرده است، کارشناسان هواشناسی اعلام می کنند در ۳۰ تا ۴۰ سال گذشته بین ۲ تا ۴ درجه سانتیگراد دمای کشور در نقاط مختلف گرم تر شده است که همه اینها باعث می شود مصرف آب افزایش یابد، حال این در کنار رشد جمعیت، تغییر الگوی زندگی، تمایل به شهرنشینی، تامین غذای این جمعیت فشار زیادی را بر منابع آبی وارد می کند.
فرونشست زمین، زلزله خاموشی که امنیت و توسعه پایدار کشور را تهدید میکند
خلج گفت: در کشور در بسیاری از نقاط منابع آب سطحی زیاد نداریم و جاهایی هم که هستند که تحت تاثیر تغییرات اقلیمی بسیاری از رودخانه هایشان خشک شده و و خیلی ها هم دبی آنها کم شده است، در واقع فشار مدیران، مسئولان و مردم بر منابع آب زیر زمینی باعث افت سطح آب زیرزمینی، برداشت بیش از حد و در نهایت باعث بروز پدیده فرونشست می شود.
وی تاکید کرد: یعنی به جای اینکه الگوی برداشت منابع آبی را رعایت کنیم و بیش از ۴۰ درصد برداشت نکنیم تا یک سیستم پایدار داشته باشیم ناچار می شویم در مواقعی این ۴۰ درصد که هیچ حتی به ۸۰ تا ۹۰ درصد هم برسیم، اینها باعث می شود آرام آرام آب زیر زمینی تخلیه شود و تراکم خاک و متعاقب آن فرونشست رخ دهد، البته فرونشست یک بحث تدریجی است و ناگهانی متوجه آن نمی شویم، بر این اساس کارشناسان به فرونشست زمین لقب " زلزله خاموش " دادند، مساله این است که وقتی زمینی دچار فرونشست شد دیگر قابل برگشت نیست و برای همیشه از دست می رود.
۵ منطقه در تهران به شدت تحت تاثیر فرونشست زمین است
کارشناس امور منابع آب اظهار کرد: همین موضوع صدماتی را از جنبه های اقتصادی مانند از بین رفتن زمینهای کشاورزی، آسیب به جاده ها، ریل ها، نیروگاه ها، پل ها و فرودگاه ها به کشور وارد می کند، به عنوان مثال در تهران اکنون ۵ منطقه از جمله ۱۸ ، ۱۹ ، ۲۰ و ۲۱ به شدت تحت تاثیر فرونشست زمین هستند، انبارهای نفت ، فرودگاه های مهرآباد و امام خمینی، برخی خطوط مترو و بسیاری از ساختمانهای مسکونی و اداری حتی پادگان ها و مراکز دولتی تحت تاثیر این پدیده قرار دارند.
وی افزود: اعدادی که شهرداری و نهادهای دیگر برای فرونشست مناطقی در تهران اعلام می کنند رقم ۳۶ سانتمیتری فرونشست در سال است در حالیکه حد قابل قبول که بیشتر از آن قابل پذیرش نیست در کشورهای اروپایی ۴ میلیمتر است حالا با مقایسه سالانه ۳۶ سانتیمتر در کشور ما مشخص می شود که وضعیت کشور در زمینه فرونشست چگونه است، البته خیلی وقت ها آماری که اعلام می شود خوشبینانه است.
خلج ادامه داد: از طرف دیگر اگر بخواهیم به پدیده فرونشست از جنبه محیط زیستی نگاه کنیم، باید بگوییم که موجب تراکم سطح زمین می شود و امکان وقوع سیلاب ها را افزایش می دهد در مجموع سوء مدیریت در بخش منابع آب به بروز و شدت تغییر اقلیم که در ۲ تا ۳ دهه گذشته دنیا با آن مواجه بوده، کمک کرده است ، توسعه پایدار ما را تحت الشعاع قرار داده و در این زمینه به شدت آسیب پذیر شدیم.
نباید در تهران چمن بکاریم
وی با اشاره به سوء مدیریت منابع آبی گفت: به عنوان مثال شهرداری تهران با این وضعیت کم آبی، حدود ۵۰۰ حلقه چاه برای آبیاری فضای سبز شهری در اختیار دارد، درست است که در شهرها به فضای سبز نیاز داریم اما این مدیریت، برنامه ریزی و سازگاری با اقلیم می خواهد، الان در تهران نباید چمن داشته باشیم و آنرا آبیاری کنیم، آب زیر زمینی را برداشت می کنند و هنگام گرمای ظهر چمن ها را آبیاری می کنند این هدر رفت آب است چون در این ساعت بیشترین تبخیر و تعریق صورت می گیرد .
مدیریت جزیرهای؛ حلقه مفقوده مقابله با بحران آب در کشور
خلج ادامه داد: از سوی دیگر مسوولان وزارت نیرو مرتب هشدار می دهند که در مصرف آب صرفه جویی کنید، متاسفانه مدیریت جزیره ای امروز ما را به شرایط کنونی در منابع آبی رسانده است، با این شرایط و میزان هماهنگی و پذیرش انتقاد و پیشنهاد از مسوولان بخش های مختلف امید به بهبودی وجود ندارد.
وی درباره اینکه چه کار می شود انجام داد گفت: در کوتاه مدت اساسی ترین کار این است که مسوولان مربوطه را بتوانیم دور هم جمع کنیم تا حرف همدیگر را بشنوند و با همدیگر کنار بیایند، اما متاسفانه جزیره ای عمل می کنیم مثلا شهرداری کارش این است که بگوید من باید فضای سبز تهران را تامین کنم حالا به هر قیمتی ، وزارت نیرو می گوید من فقط باید آب شرب شهروندان را تامین کنم، وزارت جهاد کشاورزی می گوید من باید آب مورد نیاز کشاورزان را تامین کنم حالا به هر قیمتی ، اولین گام این است که این هماهنگی و گفتمان بین مسوولان فراهم شود.
وی افزود: امسال به رغم افزایش بارشی که در کشور داشتیم اما بارش در استان تهران و چند استان دیگر حدود ۳۰ درصد کمتر از میانگین بلند مدت بوده است، یعنی همچنان مشکل کم آبی را در تهران خواهیم داشت، باید راهکارهای اساسی پیشنهاد داده شود، مثلا یک نهاد می گوید چاه های کشاورزی را مسدود کنید که در مقابل وزارت جهاد کشاورزی معترض می شود، این در حالیست که باید معیشت جایگزین برای کشاورز تامین شود.
کارشناس امور منابع آب تاکید کرد: اولین کار این است که یک دستگاه بالاسری تمام نهادهای مرتبط با موضوع آب و مدیریت آنرا کنار هم جمع کند تا حرف های همدیگر را بشنوند، در گام بعدی وظایفی را تکلیف کند و هر دستگاهی هم موظف باشد به آنها عمل کند، بعد بحث صرفه جویی در تمام زمینه ها جدی گرفته شود.
خلج گفت: به عنوان مثال آبفا آبی که از سدها یا منابع زیر زمینی وارد شبکه آبرسانی تهران می کند حدود ۳۵۰ لیتر برای هر نفر است اما حجمی که در کنتور نشان داده می شود حدود ۲۴۰ لیتر است یعنی حدود یک سوم از این آب در شبکه آبرسانی گم می شود و به آن آب حساب نشده می گویند که به فرسودگی شبکه آبرسانی، نشت شبکه ، انشعابات دزدی و غیر قانونی بر می گردد.
وی تاکید کرد: این در حالیست که حفظ این میزان آب به حساب نیامده می تواند ۲۰ تا ۳۰ درصد در جبران کمبود آب کمک کند اما به آن توجه نمی شود، وقتی این خواسته بیان می شود گفته می شود که اصلاح شبکه آبیاری به میلیاردها دلار پول نیاز دارد و چنین پولی هم وجود ندارد، به همین راحتی این حجم آب هدر می رود در حالی که رسیدگی به این موارد می تواند ما را در عبور از بحران کم آبی کمک کند .