به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، با گذشت زمان و بروز التهابات ژئوپولیتیک، اهمیت استراتژیک آبراههای بینالمللی بیش از پیش آشکار میشود. این گزارش به بررسی ابعاد فاجعهبار و غیرقابلجایگزین بسته شدن تنگه هرمز بر اقتصاد جهانی پرداخته است. گزارش حاضر نشان میدهد که تنگه هرمز تنها یک گذرگاه نفتی نیست، بلکه شاهرگ حیاتی امنیت انرژی، امنیت غذایی و زنجیره تأمین صنایع در سراسر جهان است.
این گزارش بهوضوح نشان میدهد که چگونه یک گذرگاه دریایی بهعرض 33 کیلومتر که مسافت قابل کشتیرانی امن در آن کمتر از 6 کیلومتر است، میتواند نبض حیات اقتصاد کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه را در دست بگیرد.
هژمونی انرژی خلیج فارس و توهم مسیرهای جایگزین
خلیج فارس تقریباً نیمی از ذخایر اثباتشده نفت جهان را در خود جای داده است. بیشتر صادرات نفت کشورهای هممرز با خلیج فارس برای رسیدن به بازارهای جهانی باید از این تنگه عبور کند. بر اساس برآوردهای سال 2024، روزانه حدود 20 میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از این مسیر عبور کرده است.
بسیاری از تحلیلگران غربی همواره به مسیرهای جایگزین دلخوش بودهاند، اما گزارش کارآمد نشان میدهد که بهخلاف دیگر مناطق عمده تولیدکننده نفت، تنها دو خط لوله جایگزین برای دور زدن تنگه هرمز وجود دارد؛ خط لوله شرق ـ غرب عربستان (پترولاین) با ظرفیت حدود 5 میلیون بشکه در روز و خط لوله ابوظبی با ظرفیت 1/5 تا 2 میلیون بشکه در روز؛ روی هم رفته ظرفیتی بسیار کمتر از نفت عبوری از تنگه هرمز دارند. بیش از نیمی از صادرات نفت کشورهای حاشیه خلیج فارس فاقد مسیر جایگزین مؤثر در کوتاهمدت است.
از منظر مقاصد صادراتی، اقتصادهای آسیایی بهشدت در خط مقدم آسیب قرار دارند. کشورهای چین، هند، ژاپن و کره جنوبی مجموعاً سهم غالبی از واردات نفت عبوری از این تنگه را به خود اختصاص میدهند. در سال 2024، چین با واردات بیش از 142 میلیارد دلار و هند با واردات بیش از 102 میلیارد دلار، بزرگترین وابستگان به این مسیر بودهاند.
بحران در بازار جهانی گاز؛ از نیروگاهها تا پتروشیمیها
اهمیت تنگه هرمز به نفت ختم نمیشود. این مسیر، شریان اصلی صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) کشورهای حاشیه خلیج فارس، بهویژه قطر است. بهطور متوسط حدود 25 درصد تجارت جهانی LNG از طریق این تنگه جابهجا میشود. کشورهای شرق و جنوب آسیا مانند هند، کره جنوبی، تایوان، ژاپن و چین بیشترین وابستگی را به این جریان دارند.
توقف این جریان نهتنها سوخت نیروگاههای برق را مختل میکند، بلکه صنایع پتروشیمی، تولید کودهای شیمیایی و گرمایش شهری در اقتصادهای صنعتی را با بحران مواجه میسازد، در بخش گاز مایع (LPG) نیز آمارها خیرهکننده است. 29 درصد تجارت جهانی این محصول از تنگه هرمز به مقاصد خود منتقل میشود. کشورهای ژاپن، هند و کره جنوبی بیش از 60 درصد از LPG وارداتی خود را از این مسیر تأمین میکنند.
فلجشدن شبکه حملونقل و صنایع تولیدی
فرآوردههای پالایشی و پتروشیمی خلیج فارس نقش غیرقابلانکاری در تحرک اقتصاد جهانی دارند:
گازوئیل و سوخت جت: 20 درصد تجارت جهانی مستقیم گازوئیل از این مسیر عبور میکند، همچنین 20 درصد از صادرات جهانی سوخت جت مستقیماً به این گذرگاه وابسته است، اختلال در این حوزه، بهسرعت قیمت بلیتها، هزینه حملونقل کالا و تجارت جهانی را تحتتأثیر قرار میدهد.
نفتا: 37 درصد تجارت جهانی این خوراک حیاتی پتروشیمیها به تنگه هرمز وابسته است. هند، سنگاپور، تایوان، کره جنوبی و ژاپن بهشدت به این مسیر نیاز دارند.
استایرن و مونواتیلن گلایکول (MEG): حدود 34 درصد تجارت جهانی استایرن (کاربردی در صنایع بستهبندی و خودروسازی) و 43 درصد تجارت جهانی MEG (حیاتی برای صنایع نساجی و بستهبندی) از این منطقه عبور میکند.
تهدید مستقیم امنیت غذایی و صنایع پیشرفته (High-Tech)
شاید یکی از تکاندهندهترین بخشهای این گزارش، گره خوردن امنیت غذایی جهان به یک تنگه در خاورمیانه باشد.
اوره و آمونیاک: اوره بهعنوان پرمصرفترین کود نیتروژنه جهان، وابستگی 33درصدی به این مسیر دارد. استرالیا، تایلند و ترکیه بیش از 50 درصد واردات اوره خود را از تنگه هرمز انجام میدهند، همچنین 23 درصد تجارت جهانی آمونیاک به این آبراه وابسته است. افزایش قیمت این اقلام مستقیماً به افزایش هزینه تولید غلات، برنج، ذرت و محصولات اساسی منجر میشود و تورم غذایی را در پی دارد.
گوگرد: 45 درصد صادرات جهانی گوگرد که ماده اصلی تولید کودهای فسفاته (اسید سولفوریک) است، از این نقطه صادر میشود. مراکش بهعنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان کودهای فسفاته در جهان، بهشدت به این واردات نیازمند است.
هلیوم: در حوزه فناوریهای نوین، قطر تأمینکننده یکسوم (33 درصد) هلیوم مصرفی جهان است که از تنگه هرمز عبور میکند. این گاز کمیاب برای دستگاههای MRI در پزشکی، تولید تراشهها و خنککننده دیتاسنترهای هوش مصنوعی حیاتی است، توقف آن ضربه مهلکی به زنجیره تأمین الکترونیک و فناوری وارد میکند.
اثر دومینو؛ چگونه بحران شرق، غرب را میبلعد؟
بسته شدن تنگه هرمز یک شوک دومرحلهای ایجاد میکند؛ در مرحله اول، کشورهای آسیای شرقی و جنوبی (چین، ژاپن، هند و کره جنوبی) بهعنوان خط مقدم، مستقیماً با کاهش نفت و گاز و کاهش ظرفیت تولید مواجه میشوند.
اما در مرحله دوم، این بحران بهصورت شوک زنجیره تأمین به غرب منتقل میشود. توقف خطوط تولید در آسیا و افزایش هزینههای تولید، تورم را به اقتصادهای غربی پمپاژ میکند، بهعنوان مثال، یک ماه پس از شروع تنشها در اواخر فوریه، شاخص قیمت سفر در ایالات متحده آمریکا (TPI) در ماه مارس 2026 افزایش چشمگیری داشت و قیمت سوخت در آمریکا ظرف یک ماه با 21/5 درصد افزایش، بیشترین تأثیر را در این تورم ماهانه گذاشت، علاوه بر این، صنایع داروسازی غربی بهشدت به مواد اولیه (API) تولیدشده در هند وابستهاند و هند نیز مواد پایه پتروشیمی خود را از خلیج فارس وارد میکند، این یعنی اختلال در خلیج فارس مساوی است با بحران دارو در سطح بینالمللی.
1. بحران تأمین امنیت غذایی جهان (کودهای شیمیایی)
بیش از 25 درصد از صادرات الانجی (LNG)، 45 درصد از گوگرد، 33 درصد از اوره و 23 درصد از آمونیاک جهان بهعنوان مواد اولیه کلیدی در تولید کودهای فسفاته و نیتروژنی از این تنگه عبور میکند. انسداد این مسیر، بهویژه در فصل کاشت بهاره در نیمکره شمالی، کشورهای تولیدکننده غلات (آمریکا، چین، هند، اندونزی، ویتنام و اروپا) را با بحران مواجه میکند و قیمت جهانی اقلام اساسی مانند گندم، ذرت، برنج و سویا را مستقیماً بالا میبرد.
2. فلجشدن شبکه حملونقل کالا و مسافر
با وابستگی 20درصدی تجارت جهانی سوخت جت و همچنین 20درصدی گازوئیل به تنگه هرمز، تأمین سوخت ناوگان هوایی، زمینی و دریایی مختل میشود، این امر به کاهش فعالیت شرکتهای هواپیمایی، زمینگیر شدن ناوگانها و افزایش چشمگیر هزینه سوخت کامیونها، لوکوموتیوها و کشتیهای باری میانجامد.
3. اختلال گسترده در صنعت بستهبندی
حیات صنعت بستهبندی کاملاً به مشتقات پتروشیمی (پت، پلیپروپیلن، پلیاتیلن و پلیاستایرن) وابسته است. این مواد در تولید ظروف مواد غذایی و نوشیدنیها، کیسههای صنعتی کود و سیمان و بستهبندی تجهیزات پزشکی کاربرد دارند؛ کمبود این مواد در بازار جهانی، قیمت تمامشده تمامی کالاهای نیازمند به بستهبندی را با جهش روبهرو خواهد کرد.
4. بحران در صنعت داروسازی
بخش قابلتوجهی از مواد پایه و حیاتی تولید دارو، از خلیج فارس صادر میشود؛ از جمله متانول (حلالها)، اتیلن (تولید اتیلناکسید برای استریلیزاسیون تجهیزات پزشکی) و پلیاتیلن گلایکول (حلال APIها و ماده پایه پمادها)، در این میان، کشور هند که بهتنهایی 20 درصد از داروهای ژنریک جهان را تأمین میکند، وابستگی شدیدی به واردات این مواد اولیه از خلیج فارس دارد که اختلال در آن، سلامت جهانی را تهدید میکند.
5. رکود و تورم در صنعت پوشاک
مشتقات پتروشیمی نظیر پلیمرها (پت و پلیپروپیلن) بهعنوان مواد اولیه تولید الیاف مصنوعی، نقش حیاتی در صنعت نساجی و پوشاک آسیا (بهویژه در جنوب شرقی آسیا) ایفا میکنند. توقف این جریان تجاری، مستقیماً بر میزان تولیدات و قیمت نهایی پوشاک در بازارهای جهانی اثرگذار است.
6. ضربه به فناوریهای نوین و پزشکی (بحران هلیوم)
دولت قطر در سالهای اخیر بهتنهایی تأمینکننده یکسوم هلیوم دنیا بوده است. توقف صادرات این گاز استراتژیک، صنایع پیشرفتهای چون توسعه هوش مصنوعی و ساخت تراشهها را مختل میکند و در بخش پزشکی نیز باعث توقف فعالیت دستگاههای تصویربرداری مانند MRI (بهدلیل نیاز قطعی به هلیوم برای خنککنندگی) خواهد شد.
انتهای پیام/؛+