روز هجدهم ذیالحجه، در دانش حدیثپژوهی شیعه و اهل سنت، روز واقعهای بینظیر در تاریخ اسلام است؛ جایی که پیامبر اکرم (ص) به فرمان آیه «یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ» (مائده، ۶۷)، در غدیر خم، امام علی بن ابیطالب (ع) را به ولایت و جانشینی پس از خود معرفی کرد.
از منظر علوم قرآن، دو آیه در این رویداد محوری هستند:
۱. آیه تبلیغ (مائده، ۶۷) که نشان میدهد ابلاغ این پیام برای پیامبر به اندازه تمام رسالت اهمیت داشته و تأخیر در آن، بیم «عدم ابلاغ رسالت» را ایجاد میکرد.
۲. آیه اکمال (مائده، ۳) که در همان روز نازل شد: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ...». این آیه به صراحت دلالت دارد که بدون این انتصاب، دین ناقص میماند و کمال آن در گرو معرفی نظام هدایت پس از پیامبر است.
از منظر علوم حدیث، حدیث غدیر از نظر سند، از متواترترین و مستندترین روایات در منابع فریقین است. دانشمندانی مانند احمد بن حنبل (در مسند)، ترمذی (در صحیح)، نسائی (در سنن)، ابنماجه و حاکم نیشابوری آن را با اسناد متعدد نقل کردهاند. محققانی همچون علامه امینی در «الغدیر»، بیش از ۱۱۰ صحابی و ۸۴ تابعی را که این حدیث را روایت کردهاند، معرفی کردهاند.
اما فراتر از جنبه تاریخی، دلالت محتوایی حدیث غدیر در نظام اندیشه اسلامی است. پیامبر (ص) در این رویداد، نه فقط بر دوستی و محبت علی (ع) که بر «اولویت و ولایت» او تأکید فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ». واژه «مولی» در فرهنگ حدیثی، به معنای سرپرست، رهبر و صاحب اختیار در امور دین و دنیا است.
همراه با حدیث غدیر، حدیث «ثقلین» (کتاب الله و عترتی) و حدیث «سفینه» (مثل اهل بیت چون کشتی نوح) و حدیث «منزلت» (أنت منی بمنزله هارون من موسی) نیز قرار میگیرد تا تصویر کاملی از جایگاه امامت و ولایت پس از نبی ارائه دهد.
در یک جمعبندی روششناختی، غدیر در علوم قرآن و حدیث نقطه تلاقی چند اصل اساسی است:
· ضرورت وجود مرجع معصوم برای حفظ و تفسیر قرآن پس از پیامبر
· تکمیل نظام هدایت دینی در بعد فردی و اجتماعی
· پیوند ناگسستنی میان «نبوت» و «ولایت» در اندیشه شیعه
عید غدیر، برای دانشگاهیان اهل تحقیق، فرصتی است برای بازخوانی این حقیقت که متن دین بدون «سلسله حافظان و مفسران معصوم» در معرض تحریف و تفرقه است. و این همان مدعایی است که از نصوص متواتر و محکم حدیثی استخراج میشود.
**دانشآموخته و پژوهشگر پسادکتری دانشکده الهیات دانشگاه مازندران