عید غدیر، تجلی کمال دین و اتمام نعمت است. برای درک حقیقت این روز، باید شخصیت والای علی بن ابیطالب(ع) را شناخت؛ شخصیتی که به تعبیر اندیشمندان، «جامعالاضداد» است. او در عین صلابت در میدان نبرد، در محراب عبادت میگرید و در اوج قدرت، زاهدترین مردمان است.
در این یادداشت ارزشمند، حجتالاسلام والمسلمین سید حسین حسینی قمی، کارشناس دینی با استناد به کلام بزرگانی چون سید رضی، ابنابیالحدید، شهید مطهری و رهبران بزرگ انقلاب، ابعاد گوناگون این وجود متعالی را ترسیم کردهاند. دعوت میکنیم در این شب نورانی، میهمان این سفره معرفت باشید و این نوشتار را تا انتها بخوانید.
امیرمؤمنان علی علیهالسلام؛ شخصیت جامعالاضداد
برای آشنایی با سیره تربیتی، اخلاقی و حکومتی امیرمؤمنان علی علیهالسلام، نخست باید عظمت و ابعاد گوناگون شخصیت آن بزرگوار را شناخت. هرچند شناخت کامل آن اقیانوس بیکران فضیلت برای ما ممکن نیست، اما «آب دریا را اگر نتوان کشید / هم به قدر تشنگی باید چشید». یکی از ابعاد شگفتانگیز شخصیت آن حضرت، «جامعالاضداد» بودن ایشان است.
سید رضی و اعجاز سخن علوی
وصف «جامعالاضداد» بودن امیرمؤمنان علیهالسلام را از سخن سید رضی آغاز میکنیم. وی یکی از دانشمندان برجسته شیعه است که در هزار و صد سال پیش زندگی میکرده است. این عالم بزرگوار از خانوادهای اصیل و شریف و بیت علم و دانش بود. کتابهای فراوانی دارد که جمعآوری سخنان امیرمؤمنان علیهالسلام با نام «نهجالبلاغه» از مشهورترین آنهاست. او در مقدمهٔ نهجالبلاغه مینویسد:
«من در آغاز جوانی و طراوت زندگی، دست به تألیف کتابی در خصائص و ویژگیهای اهل بیت علیهمالسلام زدم که مشتمل بر خبرهای جالب و سخنان برجستهٔ آنها بود. پس از جمعآوری خصائص امیرمؤمنان علی علیهالسلام، مشکلات و حوادث روزگار مرا از اتمام بقیهٔ کتاب بازداشت. برخی دوستان از من خواستند کتابی تألیف کنم که سخنان برگزیدهٔ امیرمؤمنان علی علیهالسلام در جمیع فنون و بخشهای مختلف از خطبهها، نامهها، مواعظ و ادب در آن گرد آید... چرا که علی علیهالسلام منشأ فصاحت است و منبع بلاغت. (سید رضی، مقدمه نهجالبلاغه)»
سید رضی در ادامه به یکی از شگفتیهای منحصربهفرد امام اشاره کرده و مینویسد:
«وَ مِنْ عَجائِبِهِ الَّتِی انْفَرَدَ بِهَا... أَنَّ کَلَامَهُ الْوَارِدَ فِی الزُّهْدِ وَ الْمَوَاعِظِ... لَا یَکَادُ یُوقِنُ بِأَنَّهُ کَلَامُ مَنْ یَنْغَمِسُ فِی الْحَرْبِ مُصْلِتاً سَیْفَهُ»
از شگفتیهای سخن امام این است که هرگاه کسی در سخنان زهدآمیز ایشان تأمل کند، شک نخواهد کرد که گوینده جز در وادی پارسایی قدم نگذاشته و در گوشه غاری تنها به عبادت مشغول است؛ و هیچگاه نمیتواند باور کند که این سخن کسی است که به هنگام جنگ در دریای لشکر دشمن فرو میرود و پهلوانان را بر زمین میافکند. این است ویژگی لطیف او که «جمع میان اضداد» کرده است. (سید رضی، مقدمه نهجالبلاغه)
روایت ابنعباس از مناقب بیشمار
وقتی ابنجبیر از ابنعباس دربارهٔ حضرت علی علیهالسلام سؤال کرد، او جواب داد:
«چه بگویم دربارهٔ مردی که بر او یک شب (شب قدر) سه هزار و سه فرشته سلام نموده و منقبت او را گفتند... اگر دریاهای عالم مرکّب، درختان جهان قلم و اهل عالم نویسنده شوند، نمیتوانند یکدهم از مناقب او را بنویسند (صدوق، الامالی، ص ۶۵۲ و بحارالأنوار، ج ۴۰، ص ۷) و هیچکس غیر از رسول خدا (ص) از اولین و آخرین به فضایل او نرسیده است. (مسند احمد، ج ۱، ص ۱۹۹)»
تحلیل ابنابیالحدید معتزلی
ابنابیالحدید مینویسد: علی علیهالسلام شخصیتی است که اسلام را گاهی با دست و شمشیر، زمانی با زبان و نطق و گاهی با فکر و اندیشهاش یاری کرده است. اگر از جنگ صحبت شود، او «سیّدالمجاهدین» است؛ اگر از موعظه سخن رود، «أبلغالواعظین» است و اگر از فقه و تفسیر بگوییم، او «رئیسالفقهاء و المفسّرین» است. (شرح نهجالبلاغه ابنابیالحدید، ج ۷، ص ۲۰۳)
صفیالدین حلی و سرودهی جاودانه
صفیالدین حلی، ادیب و شاعر نامدار، در شعری سیزدهبیتی که دو بیت اول آن جهانی شده است، میگوید:
جُمِعَتْ فِی صِفَاتِکَ األضْدَادُ / فَلِهَذَا عِزَّتْ لَکَ األنْدَادُ
زَاهِدٌ حَاکِمٌ حَلِیمٌ شُجَاعٌ / فَاتِکٌ نَاسِکٌ فَقِیرٌ جَوَادُ
ای امیرمؤمنان، در وجود تو صفات متضادی جمع شدند؛ تو هم زاهد و هم حاکم بودی، هم دلاور و جنگجو و هم اهل عبادت و تقوا، هم فقیر بودی و هم بخشنده و جواد. (منهاجالبراعه، ج ۱، ص ۲۸۵ / دیوان صفیالدین حلی، ص ۸۵)
دیدگاه اندیشمندان معاصر و رهبران انقلاب
• استاد شهید مطهری: ایشان در کتاب «جاذبه و دافعه علی علیهالسلام» مینویسد: «یکی از جنبههای شگفتانگیز شخصیت ایشان، جامعالاضداد بودن اوست. او در محراب عبادت گریان و در میدان جنگ خندان است؛ بر دشمن سختگیر و نسبت به یتیم مهربان است. (جاذبه و دافعه، ص ۳۲)»
• امام خمینی (قده): ایشان میفرماید: «علی بن ابیطالب علیهالسلام مظهر جامع صفات حقتعالی است. او در عین حال که در نهایت زهد است، در رأس حکومت قرار دارد و قاطعیتش در اجرای عدالت بینظیر است. (صحیفه امام، ج ۲۰، ص ۱۱۲)»
• مقام معظم رهبری (مدظلهالعالی): ایشان در تبیین این جامعیت میفرمایند: «امیرالمؤمنین یک شخصیت چندبعدی و شگفتآور است. شجاعت بینظیر در کنار رأفت شدید، و زهد کامل در کنار کار و تلاش و سازندگی بیوقفه در ایشان جمع شده است. (خطبههای نماز جمعه تهران، ۱۳۸۰/۱۲/۲۴)»
تجلی توازن و کمال در سیمای انسان کامل
علی(ع) تنها یک قهرمان تاریخی نیست؛ او ترازوی تعادل انسانیت است. در جهانی که آدمیان معمولاً میان «قدرت» و «اخلاق» یا «دنیا» و «آخرت» یکی را برمیگزینند، علی(ع) ثابت کرد که میتوان در اوج سیاست، زاهد بود و در نهایتِ جنگاوری، لطیفترین مرثیهها را برای عدالت سرود. غدیر، جشنِ به حاکمیت رسیدن این «جامعیت» است؛ الگویی که نشان میدهد کمال انسانی نه در رشد تکبعدی، بلکه در آشتی دادن فضایل بهظاهر متضاد در سایه بندگی خداست.