به گزارش خبرنگار اقتصادی ایرنا، سید سعید شمسینژاد مدیرعامل اسبق بانک قرضالحسنه مهر ایران در نشست «واکاوی و تحلیل دو دهه تجربه بانکداری قرضالحسنه درسآموختهها، چالشها و افقها» که پیش از روز سه شنبه در مرکز پژوهشهای آیندهنگری برگزار شد، درباره چالشهای شکلگیری بانکهای قرضالحسنه اظهار کرد: دو دهه از تاسیس بانکهای قرضالحسنه میگذرد در آن زمان فضای حاکم بر بانکداری کشور شامل گردش نقدینگی بالا به دلیل فروش بالای نفت و تلاش برای تأسیس بانکهای خصوصی متعدد بود.
وی افزود: شاید نگرشی که در نهادهای بالادستی بانکها وجود داشت، احتمال شکست بانکداری قرضالحسنه بود ولی الان میبینیم که به خوبی این بانکها در حال فعالیتند. هنوز هم در برخی حکمرانها این نگاه به بانکهای قرضالحسنه هست و سنگاندازی میکنند.
ردپای تفکر بانکداری تجاری همچنان در بانکداری قرضالحسنه دیده میشود
شمسینژاد یادآور شد: دوران شکلگیری دو بانک قرضالحسنه کشور با سختی طی شد اما هنوز هم تفکر بانکداری تجاری در گوشت و پوست و خون برخی بانکهای قرضالحسنه وجود دارد مثلا من زمانی که مدیرعامل بودم میخواستم نرخ کارمزد ثابت را بردارم و به شرایط اقتصادی و شرعی مرتبط کنم اما الان همچنان این کارمزد ثابت وجود دارد. با این حال در دو دهه از عمر بانکداری قرضالحسنه، این بانکها کارکرد بسیار خوبی داشتند و ۴۰ میلیون مشتری دو بانک و رتبههای یک و دو در تراکنش بانکی هستند.
وی خاطرنشان کرد: بانک قرضالحسنه مهر غیر از استان تهران در سایر استانها جزو ۵ بانک پرمشتری محسوب میشود؛ ذهن مردم ما از مفهوم «بانک» یکی ارائه خدمات بانکی مانند جابهجایی پول و پرداخت قبوض و دیگری دریافت وام خرد و متوسط است؛ لذا بانکهای قرضالحسنه برای ۸۰ درصد جامعه میتوانند راهحل ایجاد کنند. این دو بانک سالانه ۸ میلیون فقره تسهیلات قرضالحسنه پرداخت میکنند ولی کمترین معوقات را در شبکه بانکی دارند؛ ضمن اینکه سودآور هم هستند.
این فعال صنعت بانکداری تصریح کرد: بانک رسالت اولین بانک بدون شعبه در کشور است؛ اپلیکیشن بانک مهر نیز ۱۰ میلیون کاربر دارد و اصلا جزو بانکهای سنتی یا شعبهمحور نیستند لذا دوره تثبیت این بانکها، دوره خوبی از نظر عملکردی بوده است در سالهای اخیر بانکهای تجاری هم وارد حوزه بانکداری قرضالحسنه شدهاند.
کانون بانکها و مؤسسات قرضالحسنه باید مجزا از کانون بانکهای خصوصی باشد
وی افزود: باید پوستاندازی کاملی در حوزه مقررات بانکی داشته باشیم؛ همچنین باید کسبوکارهای مختلف بتوانند فعالیت خود را در بانکهای قرضالحسنه شکل دهند مثلا شبکه مدارس یا شبکه شرکتهای بیمه یا امثال آن در این بانکها شکل بگیرد به این صورت که بانک قرضالحسنه باید محلی برای ورود و خروج نقدینگی کسبوکارها شود.
شمسینژاد ادامه داد: همچنین باید مرجعیت تصمیمگیری برای حوزه قرضالحسنه ایجاد شود الان سازمان اقتصاد اسلامی، بانک مرکزی به عنوان ناظر فعالیتهای پولی، بانکهای قرضالحسنه و تعداد زیادی صندوق قرضالحسنه داریم ولی هیچ هماهنگی بین آنها نیست مثلا شورای هماهنگی بانکهای دولتی و کانون بانکهای خصوصی داریم ولی در بخش قرضالحسنه چنین کانون یا شورایی نداریم که بانکهای قرضالحسنه و صندوقهای قرضالحسنه در آن کانون با یکدیگر همفکری کرده و تصمیمات متخذه را به بانک مرکزی ارائه دهند.
این مدیر سابق بانکی اظهار داشت: ما تلاش زیادی کردیم تا چنین کانونی تشکیل شود اما موفق نشدیم؛ در دولت سیزدهم یک نهاد کوچک در وزارت اقتصاد شکل دادیم و مصوبات را به بانک مرکزی میدادیم که انصافا بانک مرکزی هم همراهی خوبی با ما داشت اما این نهاد با اتمام دولت سیزدهم از بین رفت؛ یکی از آثار مثبت آن نهاد، تصمیم به انتشار اوراق قرضالحسنه در بورس بود که با همراهی بانک مرکزی و سازمان بورس این اتفاق افتاد.
کارشناس اقتصاد بانکداری تاکید کرد: بانک مرکزی باید آمادگی بیشتری برای حکمرانی در حوزه قرضالحسنه داشته باشد دو سال پیش آییننامهای در این خصوص صادر کرد اما همچنان روح و نگرش بانکداری تجاری در آن دیده میشود مثلا ذخیره قانونی بانکهای قرضالحسنه مشابه بانکهای تجاری هستند و نرخ نکول دارند بانکهای قرضالحسنه قرار نبود سودده باشند اما در مقررات کنونی، اگر سودده نباشیم، نسبت کفایت سرمایه بانکهای قرضالحسنه نزد بانک مرکزی کاهش مییابد لذا باید تفکر «تفاوت بانکداری قرضالحسنه با تجاری» ایجاد شود.
شمسینژاد یادآور شد: موضوعی که در توسعه بانکهای قرضالحسنه مؤثر است عدم ورود بانکهای تجاری به حوزه قرضالحسنه است از دو سال قبل بانک ملی وارد این حوزه شد که سبب میشود تا بانکهای قرضالحسنه جا بمانند از سوی دیگر بانکهای قرضالحسنه هم نباید وارد حوزه بانکداری تجاری شوند.
مدرس دانشگاه: بانکداری قرضالحسنه نباید تفکر سودآوری داشته باشد
در ادامه این نشست سید محمدرضا سیدنورانی عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی اظهار کرد: اولین نهاد قرضالحسنه در ایران از قبل از انقلاب با نام جاوید در بازار تهران و مسجد لرزاده شکل گرفت که اولین صندوق قرضالحسنه کشور بود ما بحثی به نام تامین مالی داریم که یک سطح کلان مانند بانک و بورس و دولت را در دل خود دارد اما در بخش تامین مالی خرد اسلامی موضوع قرضالحسنه را داریم که با موضوع تامین اسلامی با بهره صفر که غیر اسلامی است، فرق دارد به عبارت دیگر مخاطب تامین مالی خرد، فقرا با افرادی هستند که نمیتوانند ضامن و وثیقه بانکی تامین کنند تا تسهیلات دریافت کنند در سایر کشورهای اسلامی موسسات مشابه را داریم که تشکیلاتی برای فقرا تامین مالی اسلامی راهاندازی کردند مثلا در پاکستان موسسات اخوت در مساجد راهاندازی شد تا به فقرا با تامین مالی کسبه و تجار تسهیلات ارزان پرداخت کنند.
وی افزود: هدف کسانی که تسهیلات خرد اسلامی میدهند، سودآوری نیست و صرفا برای کمک به فقرا بوده است فعالیت مشابهی هم در کشورهای غربی رایج بوده است، بازپرداخت مطالبات در این شیوه معمولا ۱۰۰ درصدی است، در دنیا ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون نفر هستند که از این شیوه برای دریافت تسهیلات خرد استفاده می کنند ولی الزاماً در کشورهای اسلامی نیست در دیگر کشورها هم نمونههای مشابهی وجود دارد.
استاد دانشگاه علامه افزود: آنچه در بانکداری غربی است را عینا در کشور پیادهسازی کردهایم اما نام آن را بانکداری بدون ربا گذاشتهایم، با پرداخت تسهیلات خرد به خانوارهای فقیر میشود یک کسبوکار برای آنها راهاندازی کرد. اما قرضالحسنه اولین کمک به این خانوادههاست. در مراحل بعدی که کسبوکار به سوددهی رسید، میتوان به شکل مشارکتی تسهیلات پرداخت کرد. ما باید نسبت به کشورهایی که حکومت اسلامی ندارند، بیشتر به سمت بانکداری اسلامی برویم. قانون بازار غیر متشکل پولی قرار بود صندوقهای قرضالحسنه را از طریق سازمان اقتصاد اسلامی مدیریت کند. حساب جاری و صدور دسته چک اصلا موضوعیتی در بانکهای قرضالحسنه ندارد و برای بانکهای تجاری است نباید بانکهای قرضالحسنه وارد این فرآیند شوند. بنابراین باید سپرده قرضالحسنه جاری از بانکهای قرضالحسنه جمعآوری شود.
سیدنورانی بیان کرد: بانکهای قرضالحسنه نباید به سمت سوددهی بروند اصلا بانک یا صندوق قرضالحسنه نباید کسبوکار حساب شود از همین رو اخذ کارمزد ثابت، اشتباه است.
وی با اشاره به آیاتی از قرآن مبنی بر حرمت ربا و استحباب قرضالحسنه گفت: قرضالحسنه نوعی عقد جعاله است؛ برخی بانکهای تجاری دارایی ثابت مثل مسکن بیش از آنچه لازم است دارند که اشتباه است باید حداکثر ۳۰ درصد منابع بانکها دارایی ثابت باشد اما برخی بانکهای ما تا ۱۳۰ درصد داراییشان املاک و مسکن است.
وی تأکید کرد: نباید بانکهای قرضالحسنه و تجاری در حوزه یکدیگر وارد شوند چون ممکن است برخی فرارهای مالیاتی به اسم عقود قرضالحسنه داشته باشند حقوقبگیران هم باید حساب آنها در بانکهای قرضالحسنه افتتاح و کردش داشته باشد رقم کارمزد هم نباید ثابت باشد حتی میلتون فریدمن که مبدع اقتصاد سرمایهداری بود میگوید بهترین نرخ بهره در اقتصاد، صفر است.
رئیس هیأت مدیره بانک قرضالحسنه رسالت: تا قبل از فعالیت بانکهای قرضالحسنه، عملا مردم امکان دریافت تسهیلات خُرد نداشتند
در ادامه جلسه جلسه رحیم سرهنگی رئیس هیأت مدیره بانک قرضالحسنه رسالت اظهار کرد: مفهومی به نام کسبوکار اجتماعی داریم و مفهوم قرضالحسنه پیش از آنکه یک مفهوم اقتصادی باشد، اجتماعی است و تبادلات بین قرضگیرنده و قرضدهنده، یک سری آثار اجتماعی دارد. حال اگر این مفهوم را وارد فضای اقتصادی کنیم، میبینیم که از یک سو قرضالحسنه یک مفهوم غیر سودده و اجتماعی است اما بانکداری تجاری، یک صنعت مبتنی بر سوددهی است؛ لذا جمع کردن این دو مفهوم متتاقض درکنار هم، نیازمند یک نوآوری است.
وی ادامه در پاسخ به سوال یکی از حضار درباره ساماندهی صندوق های قرض الحسنه کوچک گفت بانک مرکزی در حال اتصال زیرساختهای مؤسسات قرضالحسنه کوچک به بانکهای قرضالحسنه است که برکات خوبی برای هر دو نهاد دارد.
وی ادامه داد مفهوم کسبوکار اجتماعی با موضوع قرضالحسنه کاملا هماهنگی دارد و قابل انطباق است، چراکه از یک سوی بانکداری قرضالحسنه باید یک کسبوکاراست که نباید زیانده باشد و بتواند هم هزینههای کسبوکار اجتماعی را پوشش دهد و هم از سوی دیگر به بدنبال حل مسائل و مشکلات اجتماعی باشد و به سمت سوددهی نرود و سهامدار متقاضی دریافت سود نباشد.
وی ادامه داد: بانکداری قرض الحسنه برکاتی برای کشور داشته است و تا قبل از بانکداری قرضالحسنه در کشور، عملا تا قبل از دهه ۹۰ بانکداری خرد نداشتیم و امکان نداشت در مدت کوتاه کسی بتواند وام بگیرد؛ همچنین مردم عادی به تسهیلات دسترسی نداشتند و فقط برخی و نه همه اصناف و شرکتها میتوانستند تسهیلات بگیرند ما حتی در بانک قرض الحسنه رسالت در زمان هایی رکورد اعطای وام در کمتر از نیمروز را داشتیم یعنی اگر صبح درخواست دریافت تسهیلات صادر میشد، تا قبل از ظهر پرداخت میشد که خوب البته گاهیبرای مدیریت نقدینگی این زمان مدیریت می شود.
سرهنگی تصریح کرد: همچنین تا قبل از فعالیت بانکهای قرضالحسنه، اعتبارسنجی در صنعت بانکداری کشور اصلا موضوعیت نداشت اما امروز تقریبا همه مردم با سامانههای اعتبارسنجی آشنا هستند . و از همه مهم تر به جرأت میتوانم بگویم مفهوم بانکداری بدون شعبه و مجازی را بانک قرض الحسنه رسالت در کشور ایجاد کرد چراکه ما باید هزینههای بانکداری سنتی و شعبهمحور را به شدت کاهش می دادیم و اساسا بانکداری خرد باید به سمت بانکداری بدون شعبه میرفت و بنابراین برای اولین بار مفهوم بانکداری بدون شعبه را پیادهسازی کردیم و امروز برای مردم عادی شده که با یک گوشی فتتاح حساب و احراز هویت کنند و درخواست وام بدهند و ا در حالی که بر اساس مقررات و بخشنامههای ابلاغی از سوی بانک مرکزی، احراز هویت به صورت حضوری در شعبه باید انجام میشد ولی ما توانستیم احراز هویت بیومتریک با هوش مصنوعی را در فرهنگ بانکی کشور جا بیندازیم که این موضوع به سایر بانکها هم تسری داده شد.
رئیس هیأت مدیره بانک قرضالحسنه رسالت یادآور شد: با این حال بانکداری قرضالحسنه چالشهایی هم دارد که مهمترین آن فاصله داشتن با قرضالحسنه ناب اسلامی است مثلا اخذ کارمزد به صورت درصد ثابت را برخی فقها به آن ایراد دارند. چالش دیگر این است که اجرای یک مفهوم اجتماعی به اسم قرضالحسنه، نیازمند فعالیت اجتماعی است نه رقابت اقتصادی و تبلیغات رسانهای و ارائه طرح های گوناگون برای ایجاد رقابت در جمعآوری منابع به سمت حسابهای قرضالحسنه؛ ورود بانکهای تجاری به حوزه قرضالحسنه اشتباه بزرگی است. رقابت باید بر ارائه خدمات بهتر به مردم باشد نه در اعطای امتیاز بالاتر و وارد یک بازی منفی شدن بانک ها.
سرهنگی تأکید کرد: سهم سپردههای قرضالحسنه در بانکها از ابتدای ۱۳۹۱از ۶.۳ درصد به ۱۲ درصد در اسفند ۱۴۰۳ یعنی تقریبا دو برابر رسیده که اشتباه است چون با استفاده از تبلیغات رسانهای و رقابت منفی این حجم منابع جمعآوری شده است مانند کاری که در دهه ۷۰ و ۸۰ مؤسسات قرضالحسنه و مؤسسات اعتباری با تبلیغات برای جایزه های گوناگون از یک دستگاه آپارتمان یا یک حقوق مادام العمر بالا و رویاهای دیگر که باعث می شد مردم جلوی در این موسسات برای افتتاح حساب قرض الحسنه صف بکشند و این نه بخاطر کار خیر مه طمع بردن یک برگه شانس بود اینها با روح قرض الحسنه منافات دارد.
وی با تاکید بر اینکه کارمزد نباید درصدی و باید صفر باشد و بر اساس یک عدد مشخص برای خدمات باشد نه درصد، اظهار کرد: هدف این است که قرضالحسنه در کشور نهادینه شود که کارمزد آن صفر و خدماتدهی بدون شرط باشد و به رقابت منفی ببین یکدیگر نیفتیم.
رقابت امروز بانک ها در اعطای امتیاز بالاتر برای سپرده ها یادآور رقایت های منفی در صندوق های قرض الحسنه در دهه ۹۰ است که باعث شد همه با هم و دومینو وار زمین بخوردند، میتوان پیش بینی کرد که در سالهای آینده بانکداری قرضالحسنه مانند صندوقهای قرض الحسنه آسیب میبینند ولی اینبار یه علت وصل بودن به منابع بانک مرکزی با اضافه برداشت از منابع بانک مرکزی روبرو خواهیم بود که خود را به صورت تورم نشان میدهد برای جلوگیری از این اتفاق، باید قوانین اختصاصی برای بانکهای قرضالحسنه داشته باشیم.