به گزارش خبرنگار ایرنا، عشایر مرزدار استان ایلام با ۱۰ هزار خانوار و جمعیت ۶۰ هزار نفر ۱۰ درصد از کل جمعیت این استان را تشکیل میدهند.
این قشر مولد با در اختیار داشتن حدود پنج درصد از جمعیت عشایری کشور و ۶.۵ درصد از جمعیت دامی عشایر ایران (معادل ۱.۴ میلیون راس دام سبک و سنگین)، استوانهای محکم در اقتصاد و تامین پروتئین منطقه به شمار میروند.
بررسی دادههای آماری نشان میدهد که ارزش اقتصادی تولیدهای عشایر این استان، سالانه بیش از سه هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان برآورد میشود.
با این حال، نبود زیرساختهای مناسب در زمینه نگهداری و بستهبندی سبب شده تا بخش عظیمی از این ثروت نهفته اما نیازمند توجه، پیش از رسیدن به سفره عشایر، نصیب واسطههایی شود که هیچ نقشی در فرایند پُر زحمت تولید ندارند.
خروج ۷۰ درصدی ثروت عشایر توسط دلالان
یکی از تلخترین واقعیتهای اقتصاد عشایری ایلام، تسلط واسطهها بر بازار فروش است.
شواهد میدانی و ارزیابی کارشناسان نشان میدهد افزون بر ۷۰ درصد فرآوردههای دامی این استان، به دلیل نبود کارخانههای تبدیلی و نیاز فوری دامداران به نقدینگی، توسط دلالان و با قیمتهایی بسیار پایینتر از ارزش واقعی خریداری و از ایلام خارج میشود.
این رویه نامطلوب نه تنها انگیزه این قشر زحمتکش را برای ادامه مسیر تولید و حفظ سبک زندگی عشایری کاهش داده، بلکه مانع از انباشت سرمایه در درون استان شده است.
اما نکته تلختر این قصه، فروش و عرضه انواع فرآوردههای تولیدی عشایر ایلام از جمله روغن حیوانی، پشم و دستبافتهها با نام استان دیگر و یا نامهای تجاری (بِرَند) ناآشنا با فرهنگ و زیست بوم این استان و عشایر آن است.
جایی که دلالان و واسطهها با حضور در میان عشایر استان، پشم و گوشت دامها و فرآوردههای تولیدی آنان از جمله روغن حیوانی و کشک را با قیمتهای بسیار پایینتر از بازار به یغما میبرند و با کمی رنگ و لُعاب و بستهبندی به مبالغ گزاف به خریداران و مصرف کنندگان میفروشند.
روایت دامداران از رنج تولید و سوداگری واسطهها
برای درک بهتر این چالشها، به میان سیاه چادرهای عشایری رفتیم تا پای درددل و رنج این گروه بشینیم.
«علی کریمی» یکی از دامداران باسابقه ایلامی در گفتوگو با خبرنگار ایرنا با گلایه از هزینههای بالای نگهداری دام و قیمت سرسامآور نهادهای دامی، گفت که ماهها در کوه و دشت برای تأمین علوفه، پرورش دام و تولید شیر و پشم زحمت میکشیم و با چالشها و خطرهای گوناگون دست و پنجه نرم میکنیم اما در زمان فروش به سبب نبود بازار مستقیم، این دلالان هستند که قیمتها را تعیین میکنند.
وی افزود: خرید تضمینی آنچه که ما تولید میکنیم از سوی دستگاههای دولتی و ایجاد تعاونیهای قدرتمند، میتواند دست واسطهها را کوتاه کند تا سود واقعی به تولیدکننده که ما عشایر زحمتکش هستیم، برسد.
«صیدرضا احمدی» از دیگر عشایر ساکن مهران نیز با اشاره به هدررفت سرمایهها و دامهایشان در چرخه زندگی کوچروی و نبود وسایل نگهداری محصول با توجه به شرایط زندگی این قشر، افزود: شیر و گوشت دام ما در شرایط عادی ماندگاری بالایی ندارد و آنچه که خودمان میتوانیم استفاده کنیم، مصرف میشود اما مازاد آن را باید به واسطهها با قیمت ارزان بفروشیم.
وی گفت که اگر کارخانههای بستهبندی و تولیدی در نزدیکی مسیر کوچ یا مناطق تمرکز عشایر ساخته شود، ما ناچار نخواهیم شد پشم، شیر و دام زنده خود را به صورت خام و با بهای ناچیز به دلالان واگذار کنیم.
احمدی ادامه داد: اکنون وضعیت به گونهای است که در گرما و سرما در مناطق سردسیر و گرمسیر رنج میکشیم اما سود اصلی در حساب بانکی دیگرانی که هیچ رنجی نمیکشند، انباشته میشود.
گنجینهای که ارزان از دست میرود
بخش مهمی از اقتصاد و معیشت عشایر ایلام به تولید پشم گره خورده است که البته سهم ناچیزی از آن به مصرف تولید سیاه چادر، جاجیم، نمد و بالاپوش عشایری میرسد و بقیه به کارخانههای نساجی بیرون استان عرضه میشود.
مرغوبیت پشم تولیدی عشایر ایلام به دلیل بافت اقلیمی، تنوع جغرافیایی و آب و هوایی در کشور زبانزد است اما به سبب نبود کارخانههای پشمشویی، ریسندگی و بافندگی و دیگر صنایع تبدیلی دلالان و واسطهها پشم تولیدی عشایر را به قیمت پایین خریداری و با چندین برابر به دیگر استانها و پایتخت ارسال میکنند.
تولید سالانه یکهزار و ۶۰۰ تن پشم مرغوب از سوی عشایر استان ایلام ظرفیت بینظیری برای توسعه کارگاههای نساجی، ریسندگی و فرشبافی به شمار میرود که به سبب چرخه معیوب زنجیره ارزش، این ماده اولیه ارزشمند اغلب به صورت فلهای و خام به فروش میرسد.
جلوگیری از خامفروشی پشم و حمایت از دستبافتههای بومی یکی از اولویتهای حیاتی در راستای ایجاد ارزش افزوده و اشتغال پایدار برای جوانان عشایری و حتی دیگر اقشار جامعه است.
در این مسیر، توجه به درجهبندی علمی، تجاریسازی (بِرندسازی) تخصصی و فراهم کردن زمینه شرکت عشایر در نمایشگاههای ملی و بینالمللی باید در دستور کار نهادهای متولی قرار گیرد.
تکمیل زنجیره تولید فرآوردههای عشایری نیازمند پشتیبانی است
مدیرکل امور عشایری ایلام با انتقاد از خامفروشی دسترنج عشایر و حضور واسطهها در بازار فرآوردههای تولیدی آنان، بر لزوم راهاندازی چرخه کامل تولید در این بخش تاکید کرد و گفت که جامعه عشایری استان، نیازمند نگاه ویژه در برنامهریزیهای کلان و ایجاد زیربناهای مناسب است.
فرشاد یاسمی اظهار کرد: جامعه عشایری با وجود سهم ۱۰ درصدی از جمعیت استان ایلام، همچنان در مجامع و مراکز تصمیمگیری و برنامههای رسانهای جایگاه راستین خود را نیافته است.
وی با بیان این که تناسب جمعیتی عشایر در ایلام حتی از استانی مانند فارس نیز بیشتر است، افزود: با وجود توجه استاندار و مدیرانی استانی به این حوزه، زیربناهای این بخش همچنان ضعیف است و در سالهای گذشته و همچنین در سیلابهای اخیر، مسیرهای کوچ عشایر با چالشها و محدودیتهای فراوانی روبهرو شده که باید برای رفع آن چارهاندیشی شود.
مدیرکل امور عشایری ایلام در ادامه خامفروشی را یکی از مهمترین گرههای اقتصادی عشایر دانست و گفت: شوربختانه به دلیل نبود زیرساختهای لازم و چرخه کامل زنجیره ارزش، فرآوردههای مرغوبی مانند روغن حیوانی، پشم گوسفند و دستبافتههای زنان عشایر بدون فرآوری و ارزش افزوده از استان بیرون میرود.
وی تاکید کرد: پشم باکیفیت عشایر ایلام برای بافت فرش به مناطقی چون کاشان فرستاده میشود که این چرخه معیوب، سود اصلی را از دست تولیدکننده بیرون میکند و از این رو ورود نهادهایی چون صنعت، معدن و تجارت و جهاد کشاورزی برای تکمیل زنجیره تولید و بازاریابی بسیار ضروری است.
یاسمی در ادامه به آشفتگی بازار گوشت و زیان دامداران اشاره کرد و گفت: دامدار عشایر، دام زنده را با قیمت بسیار پایینی به فروش میرساند اما گوشت با قیمتهای گزافی به دست مصرفکننده میرسد، زیرا سود اصلی به جیب واسطهها میرود.
مدیرکل امور عشایری ایلام از برنامهریزی برای راهاندازی غرفههای عرضه مستقیم گوشت با تایید دامپزشکی خبر داد و افزود: ایجاد ایستگاههای فروش بیواسطه در استان با توجه به نیاز مصرف مردم و بازار، میتواند بخش بزرگی از این چالش را برطرف کند.
یاسمی همچنین به طرحهای عمرانی اجرا شده در مناطق عشایری پرداخت و یادآور شد: بازسازی نزدیک به دو هزار و ۶۰۰ کیلومتر از راههای عشایری با بهرهگیری از دستگاههای راهسازی و کمترین هزینه در دستور کار قرار گرفته و تاکنون ۱۰ میلیارد تومان بودجه برای بهسازی مسیرهای میانمزارع نیز هزینه شده است.
وی با اشاره به پیشگامی ایلام در توزیع صفحههای خورشیدی در میان خانوارهای عشایری برای بهرهمندی از نعمت برق و کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، گفت که از ۱۰ هزار خانوار عشایری استان، تاکنون نزدیک به چهار هزار خانوار به پنل خورشیدی مجهز شدهاند و امسال نیز ۵۰۰ دستگاه دیگر توزیع میشود تا زمینه رفاه در میان این خانوارها افزایش یابد.
مدیرکل امور عشایری ایلام، شهرستان آبدانان را دارای بیشترین جمعیت و مطالبههای عشایری در استان برشمرد و افزود: برنامههای یاریرسانی مانند بهسازی راهها، آبرسانی، توزیع جو و علوفه به طور پیوسته در این مناطق در حال انجام است و سرانه آرد توزیعی نیز با یاری نهادهای مرتبط برای هر نفر افزایش یافت.
یاسمی توضیح داد روزانه بیش از ۸۰۰ مترمکعب آب بهداشتی با بهکارگیری ۱۹ دستگاه تانکر دولتی و ۳۱ تانکر اجارهای در مناطق عشایری استان توزیع میشود که این اقدام نقش مهمی در تأمین نیازهای اساسی خانوارهای عشایر داشته و افزون بر این نیز توزیع نهادههای دامی در جریان است.
بازوی محرک اقتصاد و عرضه فرآوردههای تولیدی عشایر
در این میان، شرکتهای تعاونی عشایری با ارائه خدمتهای گوناگون و ایجاد شبکههای بازاریابی قوی نقش به سزایی در ارتقای زندگی عشایر و مقابله با دلالان ایفا میکنند.
این شرکتها با ایجاد هماهنگی میان اعضا، فرصت رقابت در بازارهای بزرگتر را فراهم کرده که این امر به افزایش فروش و درآمد عشایر منجر میشود و حمایت از آنها اولویتی اساسی برای اشتغالزایی است.
با توجه به ظرفیت بالای تولید فرآوردههای خوراکی زیستی(اُرگانیک) در مناطق عشایری، عرضه این محصولها به بازار و کاهش فاصله عشایر با مصرفکنندگان، یکی از راهکارهای موثر برای افزایش درآمد و توسعه اقتصادی این قشر زحمتکش از طریق شبکه تعاونیها است و از سوی دیگر نیز ثبت نشان تجاری (برند) به حفظ فرهنگ و هویت عشایر کمک کرده و اقتصاد محلی را به شدت تقویت میکند.
بر پایه تازهترین آمارهای ارائه شده از سوی امور عشایر ایلام، این استان دارای ۱۵ شرکت تعاونی عشایری فعال در زمینههای مختلف است.
یاسمی در این باره بیان کرد: توزیع آرد، نهادههای دامی شامل جو و کنسانتره، نفت، سیلندر گاز، کارگزاری بیمه تامین اجتماعی روستاییان و عشایر، خرید پشم، برگزاری نمایشگاههای عشایری، راهاندازی دهکده گردشگری عشایری، ایجاد فروشگاههای «عشایر بازار» و همچنین خرید قراردادی فرآوردههای گوشتی و شیری از جمله مهمترین خدمتهای این ۱۵ تعاونی به شمار میرود.
وی گفت: تلاش برای آموزش و توسعه زیربناها به منظور ارتقای جایگاه محصولهای عشایری در بازارهای داخلی و بینالمللی از جمله برنامههای اصلی سازمان امور عشایر است که با توجه به ظرفیت بالای ایلام در تولید محصولهای باکیفیت، میتواند نقش مهمی در توسعه پایدار استان ایفا کند.
از توسعه زیرساختها تا ضرورت راهاندازی کارخانههای تبدیلی
در نگاه کلی میتوان دریافت که جامعه عشایری ایلام با وجود برخورداری از ظرفیتهای بینظیر در تامین امنیت غذایی و تولید انواع فرآوردههای دامی و صنایع دستی، همچنان در تله خامفروشی و سوداگری واسطهها گرفتار است.
خروج بخش عمدهای از این ثروت بزرگ اقتصادی با کمترین ارزش افزوده از مرزهای استان، زنگ خطری جدی برای پایداری اقتصاد مبتنی بر دامداری و انگیزه تولیدکنندگان به شمار میرود.
راه برونرفت از این چالش تاریخی، نیازمند عزمی همهجانبه برای تکمیل زنجیره ارزش است.
حمایت هدفمند و تزریق اعتبارهای لازم به تعاونیهای عشایری، تسهیلگری دولت در مسیر احداث کارخانههای فرآوری، ریسندگی و بستهبندی در حاشیه کانونهای تولید و همچنین ایجاد بازارهای دائمی و عرضه مستقیم از مهمترین گامهایی است که میتواند دست واسطهها را کوتاه کرده و سود واقعی را به چرخه زندگی این قشر زحمتکش بازگرداند.
در نهایت باید تاکید کرد که حمایت از عشایر، تنها به منزله پشتیبانی از یک گروه اجتماعی و جمعیتی نیست و در واقع صیانت از امنیت غذایی کشور، حفظ میراث فرهنگی و گامی عملی در مسیر جهش اقتصاد محلی است.
چنانچه کارهای ارزشمند زیربنایی مانند بهسازی راهها و تامین انرژی با توسعه صنایع تبدیلی و نشانسازی تولیدات پیوند بخورد، سایه سنگین خامفروشی از اقتصاد عشایر رخت بربسته و شاهد شکوفایی روزافزون و بهبود پایدار معیشت مرزداران غیور ایلام خواهیم بود.
هرچند در سالهای گذشته کارهای مثبتی در زمینه ارائه خدمتهای رفاهی مانند پخش پنلهای خورشیدی برای تامین برق و همچنین بهسازی راههای عشایری انجام شده است اما این خدمتها به تنهایی برای پایداری اقتصاد عشایر کافی نیستند.
حلقه مفقوده این زنجیره، استقرار کارخانههای تبدیلی و تکمیلی در مجاورت قطبهای تولید است و با ساخت این کارگاهها، حجم بالایی از فرآوردههای دامی میتواند با بستهبندیهای بهداشتی، استاندارد و با نام تجاری ایلام روانه بازارهای مصرف شود.
در نهایت، عبور از بحران خامفروشی نیازمند عزم استانی و ملی برای «تکمیل چرخه تولید» است و با هدایت سرمایهها به سمت ایجاد صنایع تبدیلی و بازاریابی نوین، میتوان پایان خامفروشی را رقم زد و افقی روشن برای شکوفایی اقتصاد مرزداران ایلام ترسیم کرد.
این راهبرد عملیاتی، بیشک چربی بازار گوشت و لبنیات را از کام واسطهها خارج کرده و رونق را به سیاه چادرهای عشایر بازخواهد گرداند.