به گزارش ایرنا، مسیر شکلگیری هویت یک نوجوان در گذشته تحت تاثیر خانواده، مدرسه و جامعه محلی قرار داشت، اما این فرایند در دنیای امروز بسیار پیچیدهتر شده و نوجوانان با حجم گستردهای از اطلاعات، ارزشها و الگوهای رفتاری مواجه هستند که گاه با یکدیگر تفاوتهای عمیق و حتی تضاد دارند.
شرایط پیچیده از الگوهای رفتاری در اطراف یک نوجوان میتواند فرایند شناخت خود و شکلگیری هویت را با چالشهای جدی روبهرو کند.
تغییرات سریع اجتماعی و فرهنگی، یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر بحران هویت نوجوانان است، چراکه جهان امروز با سرعتی بیسابقه در حال تحول بوده و مفاهیمی مانند موفقیت، سبک زندگی، روابط اجتماعی و حتی ارزشهای اخلاقی بهطور مداوم دستخوش تغییر میشوند.
نوجوانان در چنین فضایی ناچار میشوند تا میان دیدگاههای مختلف، انتخاب کنند، در حالی که هنوز از ثبات فکری و تجربیات کافی برای تصمیمگیری قطعی برخوردار نیستند. در نتیجه این وضعیت میتواند احساس سردرگمی و تردید نسبت به هویت شخصی را افزایش دهد.
نوجوانان کشور ما علاوه بر چالشهای عمومی جهان معاصر، با شرایط خاص اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی نیز مواجه هستند. تفاوت میان انتظارات خانواده، ارزشهای سنتی، خواستههای نسل جدید و واقعیتهای موجود در جامعه، گاهی نوجوانان را در موقعیتی قرار میدهد که میان چندین الگوی متفاوت هویتی سرگردان شوند. از یک سو، آنها با چارچوبهای فرهنگی و اجتماعی موجود روبهرو هستند و از سوی دیگر، از طریق رسانهها و ارتباطات گسترده، با فرهنگها و سبکهای زندگی متفاوت غربی و شرقی آشنا میشوند.
فضای مجازی و شبکههای اجتماعی نیز نقش پررنگی در این مسئله دارند. نوجوانان امروزی بخش قابل توجهی از زمان خود را در محیطهای مجازی سپری میکنند و بهطور مداوم در معرض تصاویر، عقاید و الگوهای مختلف قرار میگیرند. مقایسه مداوم خود با دیگران، تلاش برای جلب تایید اجتماعی و مواجهه با استانداردهای گاه غیرواقعی از موفقیت، زیبایی و خوشبختی میتواند بر اعتمادبهنفس و تصویر ذهنی آنها از خود تاثیر بگذارد. در نتیجه، مرز میان هویت واقعی و هویت نمایشی در فضای مجازی برای بسیاری از نوجوانان کمرنگ میشود.
بحران هویت نوجوانان را با توجه به این شرایط نمیتوان صرفا یک مسئله فردی دانست، بلکه این پدیده حاصل تعامل عوامل مختلف خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی و فناوری بوده و شناخت ابعاد گوناگون این بحران و بررسی تاثیر هر یک از این عوامل میتواند به درک بهتر نیازها و دغدغههای نوجوانان کمک کند و زمینه را برای ارائه راهکارهای مؤثر در جهت شکل هویتی سالم، پایدار و آگاهانه فراهم سازد.
بحران هویت بخشی، مسیر طبیعی رشد نوجوان
دکتر ابوالفضل محمدیان، روانشناس بالینی در گفتوگو با ایرنا، با اشاره به اینکه بحران هویت بخشی طبیعی از مسیر رشد نوجوان است، اظهار کرد: بحران هویت به خودی خود بیماری یا آسیب نیست بلکه بخشی از فرآیند طبیعی رشد روانی انسان محسوب میشود و نوجوان در این دوره تلاش میکند به تصویری روشنتر از خود، باورها، تعلقات و آیندهای که برای خود متصور است، برسد.
وی افزود: نوجوان در این مسیر مدام میان دنیای درونی خود و انتظارات بیرونی در رفتوآمد است و از یک سو میخواهد مستقل باشد و خودش انتخاب کند و از سوی دیگر همچنان به پذیرش، تعلق و تایید از سمت خانواده، گروه همسالان و جامعه نیاز دارد. این کشمکش درونی، گاهی خود را به شکل سردرگمی، اضطراب، نوسان خلقی، تغییر مداوم علایق یا دشواری در تصمیمگیری نشان میدهد.
گستردگی منابع هویت ساز در دنیای امروز
محمدیان ادامه داد: تفاوت مهم نوجوان امروز با نسلهای قبل این است که منابع هویتساز بسیار زیاد و گسترده شدهاند. در گذشته خانواده، مدرسه و محیط اجتماعی نزدیک نقش پررنگتری داشتند اما امروز نوجوان همزمان در معرض صدها الگو، سبک زندگی، ارزش، تصویر بدنی، نگاه فرهنگی و روایت متفاوت از موفقیت قرار دارد و این حجم از پیامهای گاه متناقض میتواند انتخاب را برای او دشوارتر کند.
وی گفت: نوجوان امروز در فاصله کوتاهی با زندگی آدمهایی در نقاط مختلف جهان روبهرو میشود. زندگیهایی که همیشه هم واقعیت کامل نیستند و اغلب گزینششده و نمایشی هستند و مقایسه مداوم خود با این تصاویر میتواند احساس ناکافی بودن، بیثباتی در خودپنداره و کاهش اعتماد به خود را تشدید کند.
این روانشناس بالینی با اشاره به تاثیر فضای عمومی جامعه بر روان نوجوانان نیز اظهار کرد: نوجوانان بسیار بیشتر از آنچه تصور میکنیم متاثر از فضای روانی جامعه هستند. حتی وقتی مستقیما درباره مسائل روز حرف نمیزنند، نگرانیهای خانواده، اخبار، تنشهای اجتماعی، نااطمینانی اقتصادی و ابهام نسبت به آینده را دریافت و درونی میکنند.
آینده نامطمئن، برنامه ریزی ذهنی را دشوار میکند
محمدیان افزود: نوجوان برای ساختن هویت، نیاز به افقی دارد که بتواند آینده خود را در آن تصور کند. هر زمان که این افق مبهمتر شود، برنامهریزی ذهنی او برای آینده نیز دشوارتر میشود. وقتی آینده نامطمئن به نظر برسد، پاسخ دادن به پرسش «من قرار است چه کسی بشوم؟» هم پیچیدهتر خواهد شد.
وی با بیان اینکه این شرایط میتواند احساس بیقراری روانی نوجوان را افزایش دهد، گفت: برخی نوجوانان این فشار و احساس بیقراری روانی را با گوشهگیری، برخی با پرخاشگری، برخی با افت انگیزه، برخی با بیحوصلگی مزمن و برخی هم با پناه بردن افراطی به فضای مجازی یا فاصله گرفتن از ارتباط واقعی با اطرافیان نشان میدهند.
محمدیان تاکید کرد: بحران هویت اگر به درستی فهمیده و همراهی شود، میتواند به فرصتی مهم برای رشد شخصیت تبدیل شود. نوجوان در دل همین پرسشگریها به استقلال روانی، شناخت خود و شکل دادن به ارزشهای شخصی میرسد.
وی درباره نقش خانواده در این مسیر نیز گفت: کیفیت رابطه والدین با نوجوان یکی از تعیینکننده ترین عوامل در عبور سالم از بحران هویت است. نوجوان در عین اینکه به استقلال نیاز دارد، همچنان از نظر روانی به یک پایگاه امن عاطفی در خانه وابسته است. اگر رابطه والد و فرزند بر پایه اعتماد، گفتوگو، احترام متقابل و پذیرش شکل بگیرد، نوجوان با آرامش بیشتری میتواند مسیر شناخت خود را طی کند.
محمدیان افزود: نوجوان نیاز ندارد والدین، همه پاسخها را بدانند و برای او اهمیت دارد که احساس کند شنیده میشود، قضاوت نمیشود و در لحظات تردید و آشفتگی تنها نیست. رابطهای که در آن امکان گفتوگوی واقعی وجود داشته باشد، میتواند نقش محافظ روانی بسیار مهمی در برابر اضطراب، سردرگمی و احساس بیپناهی ایفا کند.
نخستین نیاز نوجوان، شنیده شدن بدون قضاوت است
وی درباره راهکارهای کمک به نوجوانان برای عبور سالمتر از این مرحله نیز گفت: نخستین و مهمترین نیاز نوجوان، شنیده شدن بدون قضاوت است. نوجوان بیش از نصیحت، به فضایی امن برای حرف زدن نیاز دارد تا بتواند در آن از ترسها، خشم، تردید، امیدها و حتی تناقضهای ذهنی خود صحبت کند بدون اینکه فورا اصلاح یا سرزنش شود.
این روانشناس افزود: خانوادههایی که گفتوگوی مستمر و آرام با نوجوان دارند، معمولا کمک بیشتری به شکلگیری هویت پایدار در فرزند خود میکنند. گاهی یک گفتوگوی ساده و واقعی بسیار اثرگذارتر از توصیههای طولانی است.
مقایسه نوجوان با دیگران، بحران هویت را عمیق میکند
وی، دومین راهکار را کاهش فشار برای مقایسه دانست و ادامه داد: مقایسه نوجوان با دیگران در درس، ظاهر و موفقیت یا سبک زندگی، معمولا بحران هویت را عمیقتر میکند. نوجوان باید فرصت تجربه کردن، اشتباه کردن، تغییر دادن نظر و کشف تدریجی خود را داشته باشد.
محمدیان اظهار کرد: تقویت حس تعلق اجتماعی نیز بسیار مهم است. حضور در جمع همسالان سالم، فعالیتهای فرهنگی، هنری، ورزشی، گروههای داوطلبانه و تجربههای جمعی مثبت میتواند به نوجوان کمک کند تا احساس کند دیده میشود و جایگاه دارد.
وی بر ضرورت آموزش سواد رسانهای تاکید کرد و افزود: نوجوان باید یاد بگیرد هرآنچه در فضای مجازی میبیند، واقعیت کامل زندگی نیست و اگر این آگاهی شکل بگیرد، فشار ناشی از مقایسه و احساس ناکافی بودن کاهش پیدا میکند. مدرسه نیز فقط محل آموزش درسی نیست و میتواند فضایی برای گفتوگو، شنیدن، حمایت روانی و کمک به شکلگیری هویت فردی و اجتماعی نوجوان باشد.
این روانشناس بالینی خاطرنشان کرد: نوجوان امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز دارد دیده شود، شنیده شود و احساس کند آیندهای برای ساختن دارد. اگر خانواده، مدرسه و جامعه این سه نیاز را جدی بگیرند، بحران هویت نه تهدید بلکه مسیری برای بلوغ روانی، تابآوری بیشتر و رشد اجتماعی خواهد شد.