به گزارش خبرنگار ایرنا، در دامنههای کشوقوسدار الوند، جایی میان مسیر کوچ به همدان، «زرین» زنی از عشایر ترکاشوند ساکن این نواحی، با قامتی استوار کنار چادر نمدی ایستاده است، کودک نوزادش را در پارچهای رنگورورفته اما محکم بر پشت بسته؛ تکان آرام گامهایش ضرباهنگی است برای خواباندن او؛ آفتاب تیز ظهر بهاری بر پوست آفتابسوختهاش میتابد و رد پررنگی در شیارهای پیشانیاش گذاشته؛ یادگاری از سالهایی که با کوچهای سخت و نابرابریهای طبیعت گره خوردهاند.
در نگاه نخست، سردی و صلابت چشمانش شاید کسی را به اشتباه بیندازد و گمان کند مهر مادرانه جایی در وجودش نیست؛ اما او زنی است برخاسته از سختیهای زندگی عشایری، زنی که ستون خانه و ایل است.
نگاهش نه از بیاحساسی، که از دوراندیشی و تجربه روزهایی است که طبیعت گاه دستِ سخاوت و گاه دستِ خشونت نشان میدهد.
امسال بارشها بهتر بوده و مرتعها سبزتر از سالهای گذشتهاند، اما با این حال «زرین» خوب میداند که همین رویش هم ناپایدار است.
میگوید: «باران امسال خوب بود، خدا را شکر… اما ما عادت داریم هیچچیز را قطعی ندانیم، مراتع سبز است ولی باید بجنبیم که دامها بیش از حد چرای نکنند.
چشمش به گله است؛ برههایی که تازهنفساند و بزغالههایی که زیر آفتاب بازی میکنند، همین سرسبزی باعث شده کوچ امسال با آرامش بیشتری آغاز شود. با اینحال میگوید تا رسیدن به ییلاق هنوز راه زیادی مانده و باید زمان مناسب کوچ رعایت شود تا مراتع سردسیر هم فرصت رویش کافی داشته باشند.
در نزدیکی نهاوند اتراق کردهاند و در پاسخ به اینکه چرا با وجود بارشهای خوب، باز هم زودتر حرکت کردهاند، لبخندی میزند و میگوید: باران خوب بود، اما کوچ فقط با باران تعیین نمیشود، ایل روی برنامه خودش پیش میرود و باید هم مراتع گرمسیر را حفظ کنیم، هم سردسیر را، هر مرتعی اندازهای دارد، اگر بیش از حد بمانیم، هم دام میماند، هم مرتع خسته میشود.
حرفهایش روشن میکند که حتی در سالی که باران مهربانتر بوده، عشایر همچنان میان دو وظیفه دشوار قدم برمیدارند: صِرف بهرهبرداری از طبیعت یا حفاظت از آن؟
این دو برای ایل از هم جدا نیستند؛ دو روی سکه که زندگی کوچنشینی را تعریف میکنند.
چالش دام مازاد و نبود اراضی مناسب؛ مهمترین موانع پیشروی عشایر همدان
مدیر امور عشایری استان همدان با اشاره به مشکلات افزایش دام بدون مجوز، کمبود مراتع و دشواری ایجاد مجتمعهای دامپروری گفت: بیش از نیمی از عشایر بدون پروانه چرا هستند و بسیاری از مجتمعهای موجود نیز با مشکلات قانونی و بهداشتی دستوپنجه نرم میکنند؛ موضوعی که ساماندهی آن در اولویت قرار گرفته است.
جعفر کاویانیدلشاد با بیان اینکه بخشی از عشایر وارد استان شده اند، اضافه کرد: عشایر تنها هشتدهم درصد جمعیت استان را تشکیل میدهند و همدان دارای چهار هزار خانوار عشایری با جمعیتی بالغ بر ۱۴ هزار نفر است که در قالب چهار ایل و ۲۴ طایفه فعالیت دارند.
وی خاطرنشان کرد: از این تعداد، حدود یک هزار و ۷۰۰ خانوار بهصورت نیمهکوچنده و کوچرو بوده و زمستانها به استانهای خوزستان، لرستان، ایلام و کرمانشاه کوچ میکنند.
وی با اشاره به عرصههای در اختیار عشایر افزود: سالانه ۹۰ هزار هکتار، معادل ۹.۵ درصد از مراتع و اراضی منابع طبیعی استان، در اختیار عشایر قرار میگیرد و این جامعه در قالب ۷۲ سامانه عرفی در سطح استان استقرار دارند.
کاویانیدلشاد جمعیت دام مجاز عشایر برای ورود به سامانههای عرفی را ۵۰۰ هزار راس عنوان کرد و گفت: عشایر استان سالانه حدود هزار تن گوشت قرمز تولید میکنند که معادل ۲۰ درصد گوشت مورد نیاز جمعیت استان همدان است.
وی با تاکید بر نقش مستقیم جامعه عشایری در پایداری امنیت غذایی کشور تصریح کرد: با توجه به تغییرات اقلیمی، خشکسالیهای مکرر و محدودیت منابع، اتکای صرف به دام و مرتع دیگر پایداری گذشته را ندارد و بر همین اساس، رویکرد تنوعبخشی به فعالیتها، تولیدات و منابع درآمدی عشایر در چهار محور تخصصی در دستور کار قرار گرفته است.
مدیر امور عشایری استان همدان ادامه داد: خروج از درآمد تکبعدی و تقویت معیشت خانوارهای عشایری از مهمترین سیاستهای اجرایی در کشور است که در قالب چهار طرح شامل تکمیل زنجیره تولید گوشت قرمز، توسعه کشت گیاهان دارویی، گسترش صنایعدستی و توسعه گردشگری عشایری دنبال میشود.
پرداخت ۲۲۰ فقره تسهیلات به بانوان عشایر استان
وی با اشاره به حمایتهای انجامشده در حوزه صنایعدستی بیان کرد: طی ۲ سال گذشته ۲۲۰ فقره تسهیلات به بانوان عشایر استان در حوزه صنایعدستی پرداخت شده است که این تسهیلات در رشتههایی همچون گلیمبافی، جاجیمبافی و قالیبافی و از محل بند «ب» تبصره هفت، با بازپرداخت هفتساله و نرخ سود چهار درصد اعطا شده است.
به گفته کاویانیدلشاد، سال گذشته ۲۰۰ میلیارد ریال و در سال ۱۴۰۳ نیز بیش از ۱۵۰ میلیارد ریال تسهیلات در این بخش پرداخت شده که زمینه اشتغال انفرادی برای حدود ۳۰۰ نفر از بانوان عشایری را فراهم کرده است و همچنین یکی از بانوان عشایر با راهاندازی یک کارگاه تولیدی، برای ۱۵ تا ۲۰ نفر از دختران عشایر اشتغال ایجاد کرده که همگی تحت پوشش بیمه قرار دارند.
وی در ادامه به توسعه کشت گیاهان دارویی اشاره کرد و گفت: سال گذشته با پرداخت تسهیلات لازم، ۲۰۰ هکتار از اراضی عشایری استان به کشت موسیر اختصاص یافت و همچنین گیاهانی نظیر خاکشیر و گشنیز نیز در این اراضی کشت شد.
کاویانیدلشاد با بیان اینکه زنبورداری به دلیل همراستایی با کوچ عشایر ظرفیت مناسبی برای توسعه دارد، افزود: سال گذشته هفت فقره تسهیلات در حوزه زنبورداری به عشایر استان پرداخت شد و در حال حاضر نیز ۱۰ خانوار عشایری در این زمینه فعالیت دارند.
ورود دام ۲.۳ برابر ظرفیت مراتع همدان زنگ خطر برای منابع طبیعی
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان نیز گفت: بر اساس تقویم کوچ، عشایر از ۱۵ اردیبهشت مجاز به ورود به سامان های پیش بینی شده در مناطق ییلاقی استان هستند و بر اساس تجربیات، سال های گذشته بین ۱.۸ تا ۲.۳ برابر ظرفیت مراتع دام وارد استان شده است.
اسفندیار خزائی بیان کرد: پیش از رسیدن زمان کوچ، نشست های مشترکی با امور عشایر برگزار شده و این مجموعه سرکشی هایی به مناطق میان بند و قشلاقی انجام می دهند.
وی اضافه کرد: مجموع ظرفیت مراتع استان برای دام روستایی و عشایر نزدیک به ۶۰۰ هزار واحد دامی است و حدود ۷۵ هزار هکتار از مراتع استان برای عشایر پیش بینی شده که در هر هکتار ظرفیت پذیرش یک راس دام را دارد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری همدان با بیان اینکه به طور معمول هر ساله بین ۱.۸ تا ۲.۳ برابر ظرفیت مراتع دام وارد استان می شود، افزود: تا پیش از زمان رسیدن تقویم کوچ سال جاری (۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵) دامی وارد استان نشده و هم اینک نمی توان درباره میزان دام ورودی به استان اظهار نظر کرد.
خزائی گفت: برای آغاز چرای ییلاقی دام، باید گیاه موجود در طبیعت به رشد قابل قبولی برسد بر این اساس تقویم کوچ برای عشایر در نظر گرفته شده است.
وی تاکید کرد: اگر دامها زودتر از موعد و قبل از اینکه گیاهان فرصت رشد کافی پیدا کنند، وارد مرتع شوند، به شدت به پوشش گیاهی آسیب میزند و این امر میتواند منجر به کاهش تراکم گیاهی و تعداد گیاهان در واحد سطح، فقیر شدن گونههای مرتعی و گونههای مطلوب و مغذی و فرسایش خاک و تخریب چرخه طبیعی رشد و احیای مراتع شود.
وی اظهار کرد: منابع طبیعی و آبخیزداری همدان طرحهایی را برای حفاظت، توسعه و بهره برداری بهینه از مراتع و افزایش ظرفیت تولید علوفه در استان اجرایی کرده که شامل مدیریت و قرق مراتع، کپه کاری و احاله مدیریت در زمینی به وسعت ۵۰ هزار هکتار می شود.
عشایر پس از ورود به استان در ۵۵ سامان عرفی مستقر می شوند
خزایی تاکید کرد: هماهنگی های لازم با ۲ استان خوزستان و ایلام صورت گرفت تا از خروج عشایر از مناطق قشلاقی به سمت ییلاقی بر خلاف تقویم کوچ جلوگیری کنند همچنین تیم های سیار بخش خصوصی گلوگاه ها برای جلوگیری از ورود زودهنگام عشایر مستقر شده اند.
وی اظهار کرد: عشایر پس از خروج از خوزستان وارد منطقه «میان بند» در لرستان سپس مناطق ییلاقی همدان می شوند همچنین عشایر مستقر در ایلام وارد کرمانشاه به عنوان «میان بند» سپس همدان می شوند.
خزایی با بیان اینکه عشایر پس از ورود به این استان در ۵۵ سامان عرفی مستقر می شوند، اضافه کرد: عشایر ۶۰ تا ۹۰ روز مجاز به حضور در سامان عرفی هستند و این زمان بستگی به میزان پوشش گیاهی سامان عرفی، تعداد خانوار عشایر و تعداد دام است.