به گزارش خبرگزاری ایمنا از البرز، بازگشت آب به رگهای خشکیده تالابهای کشور خبری است که امید را در دل طبیعت بیدار کرده است؛ پس از ماهها انتظار و نگرانی بابت کاهش سطح آب و تشدید خشکی، آبگیری مجدد به برکت بارشها اکنون صدای جریان آب را دوباره به جریان انداخته و نویدبخش روزهای روشنتری برای اکوسیستمهای آبی ما است.
آبگیری تالابها نهتنها برای حفظ پرندگان مهاجر و گونههای گیاهی و جانوری حیاتی است، بلکه گامی بلند در راستای مقابله با پدیده ریزگردها و بهبود کیفیت هوای مناطق همجوار محسوب میشود.
کارشناسان تأکید دارند که احیای این تالابها تنها یک اقدام زیستمحیطی نیست، بلکه یک ضرورت راهبردی برای امنیت آبی و غذایی کشور است؛ با بازگشت آب تعادل طبیعت بهتدریج بازیابی میشود و فشار بر منابع آب زیرزمینی نیز کاهش پیدا خواهد کرد، البته این موفقیت اولیه نیازمند مدیریت دقیق و پایش مستمر است تا مطمئن شویم که آبرسانی پایدار است و از هدررفت منابع جلوگیری میشود.
آخرین بررسیها از وضعیت تالابهای کشور تصویری دوگانه را نشان میدهد؛ در یک سو تالابهایی است که پس از سالها تشنگی با بارشهای سال جاری جان تازهای گرفتهاند و در سوی دیگر، تالابهایی قرار دارد که همچنان در حسرت یک قطره آب ماندهاند.
متوسط بارشهای کشور در سال جاری با رشد ۳.۷ درصدی همراه بوده، اما این افزایش در همه نقاط به یک اندازه نبوده است؛ تهران و فلات مرکزی همچنان با کمبود بارش روبهرو هستند و این یعنی تالابهای این مناطق هنوز در وضعیت قرمز به سر میبرند.
تالابهای شمال؛ از احیای بوجاق تا خشکی آلاگل
در استان گیلان، تالاب بوجاق که یکی از باارزشترین اکوسیستمهای آبی شمال کشور محسوب میشود، با اقدامات احیایی و بارشهای مناسب سال جاری به وضعیت مطلوبی رسیده است.
حضور پرندگان مهاجر و بومی فراوان در این تالاب، نشانه روشنی از بازگشت حیات به این منطقه است؛ تالاب انزلی نیز با وجود درگیری با معضل گونه مهاجم سنبل آبی، شرایط بهتری نسبت به گذشته پیدا کرده و تنوع زیستی آن رو به افزایش است.
تالاب میانکاله و خلیج گرگان در استان مازندران با وجود لایروبی کانال آشوراده و بازگشایی مسیر ارتباطی با دریای خزر، همچنان نیازمند اقدامات تکمیلی است، عقبرفت آب دریای خزر تهدیدی جدی برای این تالابها محسوب میشود و لایروبی دهانه کانال آشوراده بهعنوان یک ضرورت در دست پیگیری است، اما وضعیت در استان گلستان به مراتب نگرانکنندهتر است.
تالابهای آلماگل و آجیگل هرکدام تنها حدود ۳۰ درصد آبگیری شدهاند و این میزان هرگز پاسخگوی نیاز اکولوژیک این زیستبومها نیست؛ بدترین وضعیت مربوط به تالاب آلاگل است که با وجود سیلابهای اخیر رودخانه اترک هیچ آبی به آن نرسیده و با خشکی کامل روبهرو است در حالی که رودخانههای داخلی همچون گرگانرود نقشی در تأمین آب این تالابها ندارند و تمام امید به بارشهای مؤثر در حوزه رودخانه اترک در استان خراسان دوخته شده است.
پروژه پمپاژ و تأمین آب تالابهای شمالی استان گلستان از طریق کانالهای متصل به دریا، ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و اگر اعتبارات لازم تأمین شود، میتواند بخشی از نیاز آبی این تالابها را از مسیرهای جایگزین تأمین کند.
تالابهای آذربایجان شرقی؛ امید در قوریگل و قرهقشلاق
تالاب قوریگل در استان آذربایجان شرقی حدود ۷۰ درصد آبگیری شده است و حضور پرندگان متعدد در آن نوید بازگشت حیات را میدهد. برنامه ساماندهی ورود آب از بالادست با همکاری استانداری و سازمان برنامه و بودجه استان برای رساندن مستقیم حقابه در حال اجراست.
تالاب قرهقشلاق نیز که از جمله تالابهای اقماری حوضه دریاچه ارومیه محسوب میشود و پس از چند سال خشکی، سال جاری آبگیری شده است و وضعیت بهنسبت مناسبی دارد.
تالابهای فارس؛ مهارلو درخشان، بختگان در انتظار
استان فارس میزبان تالابهای مهمی همچون مهارلو، بختگان، طشک و کمجان است. بارشهای مناسب اواخر سال گذشته و اوایل سال جاری موجب شده است تالاب مهارلو حدود ۸۰ درصد آبگیری شود.
تالاب بختگان نیز تا ۳۰ درصد آبگیری شد، اما بهدلیل تداوم نداشتن جریان آبی، اکنون تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد از پهنه این تالاب آبدار است. برنامه احیای بختگان در هشتمین جلسه ستاد هماهنگی مدیریت تالابها تصویب شده و اجرای برنامههای مشارکتی کشاورزی پایدار با همکاری دولت ژاپن از طریق سازمان عمران ملل متحد در حوضه این تالاب در حال انجام است.
تالاب ارژن که بهعنوان ذخیرهگاه زیستکره به ثبت رسیده است در فهرست تالابهای کنوانسیون رامسر قرار دارد و حدود ۳۰ درصد آبگیری شده است؛ انتظار میرود با ادامه اقدامات احیایی، وضعیت بهتری پیدا کند.
تالابهای خوزستان؛ هورالعظیم و شادگان در وضعیت مناسب
تالاب هورالعظیم بهعنوان یکی از مهمترین پهنههای آبی استان خوزستان، آبگیری بهنسبت خوبی داشته و مخزن ۳ آن در حال آبگیری است. تأمین حقابه این تالاب از منابع آبی ممکن در دست انجام است.
نکته امیدبخش آنکه ۵۴ هزار هکتار از ۶۵ هزار هکتار بخش شمالی بخش عراقی تالاب زیر آب رفته و تالاب شمالی هویزه نیز بهطور کامل آبگیری شده است که این موضوع خطر آتشسوزیهای سال گذشته را به شدت کاهش میدهد.
تالاب شادگان نیز در وضعیت بهنسبت مناسبی قرار دارد، اما هنوز حقابه کامل خود را دریافت نکرده است. تأمین کامل نیاز آب محیط زیستی این تالابها نهتنها حیات تنوع زیستی را تضمین میکند، بلکه رونق اقتصادی و معیشت جوامع محلی وابسته به آن را نیز به همراه خواهد داشت.
بامدژ دیگر تالاب استان خوزستان نیز که در دهه ۸۰ زهکشی و خشک شده بود، با اقدامات احیایی دو سال اخیر، ۹۰ درصد پیشرفت داشته و سال جاری آبگیری بهنسبت خوبی را تجربه کرده است.
سه تالاب سرریز شدند؛ شیمبار، زریوار و حله
در میان اخبار نگرانکننده، خبرهای خوشی نیز به گوش میرسد. تالاب شیمبار در استان خوزستان پس از سه سال اقدامات احیایی و بارشهای اخیر بهطور کامل آبگیری و حتی سرریز کرده است. تالاب زریوار در استان کردستان نیز سال جاری سرریز شد و به یکی از زیباترین چهرههای خود در سالهای اخیر دست پیدا کرد.
اما شاید مهمترین خبر مربوط به تالاب حله در استان بوشهر باشد، این تالاب ارزشمند که سالها با خشکی دستوپنجه نرم میکرد، برای نخستینبار پس از دو دهه بهطور کامل آبگیری شد.
اصلاح بند تقسیم آب در ورودی تالاب و لایروبی مسیرهای ورودی همراه با بارشهای مناسب علت این احیای چشمگیر است. تالاب حله که وابسته به رود دائمی حله است، اکنون چهرهای متفاوت از خود نشان میدهد و حضور پرندگان مهاجر در آن، امید به آینده این زیستگاه را زنده کرده است.
وضعیت تالابهای قم، تهران و البرز و تفاوتی فاحش
در استان قم، تالاب مره در بهترین وضعیت ممکن قرار دارد و دستههای بزرگ فلامینگو در آن دیده میشود، اما دریاچه حوض سلطان و دریاچه نمک بهدلیل بارش کمتر در فلات مرکزی، تنها بستر مرطوبی دارند و وضعیت مطلوبی ندارند.
در استان تهران، دریاچه کوهستانی تار و هویر از منابع آبی خوبی برخوردار است، اما برای حفظ ارزشهای اکولوژیک آن، ساماندهی گردشگری منطقه ضروری است. تالاب بند علیخان نیز پیگیر دریافت حقابه خود از منابع آب بالادست است.
در استان البرز، تالاب صالحیه وضعیت بحرانی دارد و تنها ۵ تا ۱۰ هکتار از سطح آن طی سال جاری آبگیری شده است؛ در دهه ۸۰ کانال زهکشی در وسط این تالاب زده شده است که تمام جریانهای آبی را تخلیه میکند.
بستن این زهکش در دستور کار قرار دارد و بارشهای مستقیم روی تالاب میتواند بخشی از پوشش گیاهی بستر را که در مقابله با گرد و غبار مؤثر است، احیا کند.
احیای تالاب گردهقیط و میمند پس از ۲۰ سال
در جنوب دریاچه ارومیه، خبر خوش دیگری به گوش میرسد. تالاب گردهقیط و میمند در شهرستان نقده پس از حدود ۲۰ سال خشکی، برای دومین بار آبگیری شد؛ این تالاب با وسعت ۸۰۰ هکتار که بهعنوان منطقه شکار ممنوع اعلام شده است، بار دیگر میزبان آب و پرندگان مهاجر شد.
این احیا نهتنها برای محیط زیست منطقه، بلکه برای تنوع زیستی جنوب دریاچه ارومیه یک اتفاق مهم و امیدبخش است.
استان لرستان نیز با ۱۸ تالاب و آبگیر از مهمترین زیستگاههای طبیعی زاگرس محسوب میشود. بارشهای خوب سال جاری موجب زنده شدن تالابهای خشکیده این استان شده و بیش از دو هزار هکتار از عرصههای طبیعی استان را آب فرا گرفته است.
بیشترین تعداد تالابهای لرستان در شهرستان پلدختر قرار دارد و تالابهای یازدهگانه آن مهمترین زیستگاهها برای پرندهنگری و زیست پرندگان وحشی و مهاجر هستند.
ضرورت تأمین حقابه و اجرای برنامه هفتم توسعه
تالابها این اکوسیستمهای ارزشمند که ارزش اقتصادی زیادی دارند، نیازمند ارزیابی دقیق خسارتهای وارده و بررسیهای بیشتری هستند، بر اساس قوانین موجود حقابه محیط زیست پس از حقابه شرب در اولویت دوم قرار دارد، اما تخصیص آن نیازمند عزم جدی دستگاههای متولی و نظارت مجلس است.
اجرای کامل برنامه هفتم توسعه، کاهش مصرف آب کشاورزی و جبران کسری حقابه طبیعت در سالهای گذشته، ضرورتی انکارناپذیر است.
در همین راستا، طرح حفاظت از تالابهای ایران برای سال ۲۰۲۶ وارد فاز عملیاتی جدیدی شده است، این طرح بر چهار ستون اصلی شامل کشاورزی پایدار، توسعه معیشتهای سازگار با اکوسیستم تالابی، تأمین مالی هوشمندانه و همکاریهای بینالمللی استوار است.
برنامه این است که همکاری با «مرکز منطقهای کنوانسیون رامسر» گسترش پیدا کند تا با تبادل دانش با کشورهای عضو، از تجارب موفق جهانی برای نجات تالابهای ایران استفاده شود.
تالابهای ایران امروز در نقطه عطفی قرار دارند، بارشهای سال جاری فرصتی دوباره برای احیا فراهم کرده است، اما این فرصت بدون مدیریت پایدار منابع آب، تأمین حقابه و همکاری همه ذینفعان از دست خواهد رفت.
حیات تالابها شکننده است، اما اگر توجه به آنها تداوم داشته باشد، میتوانند دههها و بلکه نسلها به زندگی و طبیعت این سرزمین طراوت ببخشند.