عيد قربان، صرفا يادمانِ واقعه‌اي تاريخي يا تكرار مناسكي آييني نيست؛ بلكه ميعادِ جاودانه‌اي است براي بازانديشي در نسبت انسان با خدا، با خويشتن و با جامعه. اين عيد، تجلي عبور از «خود» و هجرت از تنگناي خواهش‌هاي نفساني به افقِ توحيد و حقيقت است. قرآن كريم از زبان حضرت ابراهيم (ع) اين حقيقت را چنين روايت مي‌كند: «إِنِّي وجّهْتُ وجْهِي لِلّذِي فطر‌السّماواتِ‌ والْأرْض حنِيفًا وما أنا مِن الْمُشْرِكين» «من روي خويش را خالصانه به سوي آن كسي گرداندم كه آسمان‌ها و زمين را آفريده است و از مشركان نيستم.» (انعام/۷۹)  ابراهيم (ع) در بزرگ‌ترين آزمون الهي، از خويشتن عبور كرد و اسماعيل (ع) نيز با جانِ آگاه و دلِ مطمئن، تسليم حقيقت شد؛ آن‌گاه كه نداي ايمان سر داد:  «يا أبتِ افْعلْ ما تُومرُ» «پدرم! آنچه را مامور شده‌اي انجام ده.» (صافات/۱۰۲)  و خداوند پس از اين تسليم عظيم فرمود:  «وناديْناهُ أنْ يا إِبْراهِيمُ ٭ قدْ صدّقْت الرُّويا إِنّا كذلِك نجْزِي الْمُحْسِنِين» «اي ابراهيم! روياي خويش را تحقق بخشيدي؛ ما اينگونه نيكوكاران را پاداش مي‌دهيم.» (صافات/۱۰۴-۱۰۵)  پيامِ جاودانه اين واقعه آن است كه ايمانِ راستين، بدون گذشت از خودخواهي‌ها، تعصبات و منافعِ محدود فردي و جمعي تحقق نمي‌يابد. قربان، پيش از آنكه «ذبحِ حيوان» باشد، «ذبحِ نفس» و «رهايي از استيلاي خويشتن» است. امروز، جهان اسلام بيش از هر زمان ديگر نيازمند فهمي اخلاقي، تمدني و انساني از مفهوم «قربان» است. بزرگ‌ترين خطر آنجاست كه دين، به‌جاي آنكه انسان را به رحمت، عدالت، فروتني و كرامت رهنمون شود -  چنان‌كه پيامبر اكرم (ص) فرمودند: «إِنّما بُعِثْتُ لِأُتمِّم مكارِم‌الْأخْلاقِ» -  به ابزاري براي حذفِ ديگري، نفرت‌پراكني، خشونت مقدس‌نما و برتري‌طلبي بدل گردد. در چنين وضعيتي، آنچه قرباني مي‌شود نه «نفسِ اماره»، بلكه حقيقتِ دين و گوهرِ اخلاق است. عيد قربان به ما مي‌آموزد كه بت‌هاي هر عصر، تنها سنگ و چوب نيستند؛ بلكه خودبرتر‌بيني، تعصب كور، قدرت‌پرستي، جزم‌انديشي و تقدس‌بخشي به خطاهاي خويش نيز صورت‌هايي مدرن از بت‌پرستي‌اند. اميرالمومنين علي (ع) در كلامي ژرف مي‌فرمايند: «أكْثرُ مصارِعِ الْعُقُولِ تحْت بُرُوقِ الْمطامِعِ» «بيشترين لغزشگاهِ خردها، زيرِ برقِ طمع‌هاست.» جامعه‌اي كه نقدپذيري را قرباني تعصب كند و اخلاق را در پاي رقابت‌هاي سياسي، مذهبي يا قومي ذبح نمايد، از روحِ ابراهيمي فاصله گرفته و از حقيقتِ توحيد تهي شده است. قرآن كريم با صراحت مي‌فرمايد:  «لنْ ينال‌الله لُحُومُها ولا دِماوها ولكِنْ ينالُهُ التّقْوی مِنْكُمْ» «نه گوشت‌هاي قرباني و نه خون‌هاي آن به خدا مي‌رسد، بلكه تقواي شماست كه به او مي‌رسد.» (حج/۳۷)  بر اين بنياد، ارزش قرباني نه در ظاهر مناسك، بلكه در عمقِ تحول اخلاقي و معنوي انسان نهفته است. پيامبر اكرم (ص) نيز فرمودند: «ليْس الدِّماءُ واللُّحُومُ تصْعدُ إِلی‌الله ولكِنْ يصْعدُ إِليْهِ الْقلْبُ التّقِيُّ»  «نه خون‌ها و گوشت‌ها به سوي خدا صعود مي‌كند، بلكه قلبِ باتقواست كه به پيشگاه او اوج مي‌گيرد.» از اين منظر، قرباني حقيقي آن است كه انسان، خشم را قرباني حلم، نفرت را قرباني محبت و خودخواهي را قرباني مسووليت اجتماعي كند. امام صادق (ع) در تعبيري بلند مي‌فرمايند:  «ليْس الْقُرْبانُ ذبْح الشّاهِ فقطْ، ولكِنْ قُرْبانُ الْمُومِنِ نفْسُهُ» «قرباني تنها ذبح گوسفند نيست؛ بلكه قرباني مومن، نفسِ اوست.» جهان معاصر، درگير جنگ‌ها، تبعيض‌ها، شكاف‌هاي هويتي و بحران‌هاي اخلاقي گسترده است. در چنين شرايطي، امت اسلامي بيش از هر زمان ديگر نيازمند احياي «اخلاق قرباني» است؛ اخلاقي مبتني بر همدلي، عدالت، كرامت انساني و هم‌سرنوشتي ملت‌ها. خداوند در قرآن مي‌فرمايد:  «ولا يجْرِمنّكُمْ شنآنُ قوْمٍ علی ألّا تعْدِلُوا اعْدِلُوا هُو أقْربُ لِلتّقْوی» «دشمني قومي شما را به ترك عدالت نكشاند؛ عدالت ورزيد كه به تقوا نزديك‌تر است.» (مائده/۸)  اگر حج، بزرگ‌ترين اجتماع توحيدي مسلمانان است، عيد قربان نيز بايد نماد عبور از تفرقه و بازگشت به امتِ اخلاقي باشد؛ امتي كه دردِ انسان را، فارغ از قوميت، مذهب و زبان، دردِ خويش مي‌داند. پيامبر اكرم (ص) در خطبه حجه‌الوداع فرمودند:  «ألا لا فضْل لِعربِيٍّ علی عجمِيٍّ ولا لِعجمِيٍّ علی عربِيٍّ إِلّا بِالتّقْوی» «هيچ عربي بر عجم و هيچ عجمي بر عرب برتري ندارد، مگر به تقوا.»امروز پرسش بنيادين آن است كه ما چه چيزي را قرباني مي‌كنيم؟ آيا تنها به ظواهر آييني بسنده كرده‌ايم، يا آماده‌ايم تعصبات فرقه‌اي، خشونت‌هاي گفتاري و رفتاري، منفعت‌طلبي‌ها و خودخواهي‌هاي فردي و جمعي را نيز در راه حقيقت و عدالت قرباني كنيم؟ اميرالمومنين علي(ع) مي‌فرمايند: «منْ لمْ يذْبحِ الْهوی لمْ يصْعدْ إِلی التُّقی»«آن‌كس كه هواي نفس خويش را قرباني نكند، به قله تقوا نخواهد رسيد.» عيد قربان، جشن خون نيست؛ جشنِ رهايي انسان از اسارت نفس و بازگشت به فطرت الهي است.

قرآن كريم مي‌فرمايد: «فأقِمْ وجْهك لِلدِّينِ حنِيفًا فِطْرت‌الله الّتِي فطر‌النّاس عليْها»«پس روي خويش را خالصانه متوجه دين كن؛ همان فطرت الهي كه مردم را بر آن آفريده است.» (روم/۳۰) ابراهيم(ع) به بشريت آموخت كه ايمانِ اصيل، نه با تحميل و خشونت، بلكه با تسليم در برابر حقيقت، رحمت نسبت به انسان و آمادگي براي اصلاحِ خويشتن معنا مي‌يابد. عيد قربان بر همه مسلمانان و همه جويندگان حقيقت مبارك باد؛ باشد كه اين عيد، سرآغازِ قرباني‌كردنِ كينه‌ها، خودخواهي‌ها و شكاف‌ها، و آغازي نو براي احياي اخلاق، عقلانيت، عدالت و همزيستي در جهان اسلام باشد.