به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، یکی از جامعترین و متقنترین آثاری که در باب زیارت سامان یافته، «موسوعة زیارات المعصومین (علیهم السلام)» است؛ تألیف و نشر مؤسسهٔ فرهنگیـپژوهشی «پیام امام هادی (ع)». این مجموعهٔ هفتجلدی، گامی بلند در شناخت معارف اهلبیت (علیهم السلام) از رهگذر زیارت به شمار میرود. نخستین چاپ این اثر در زمستان ۱۳۸۳ شمسی، با شمارگان دو هزار نسخه و با همکاری معاونت پژوهش و آموزش وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر شد.
جلد نخست؛ مقدمهای گسترده با رویکرد قرآنی، حدیثی و کلامی
جلد اول که در حکم «مقدمهٔ» مفصل این موسوعه است، پژوهشی میانرشتهای شامل بررسیهای قرآنی، روایی، اعتقادی، کتابشناسی زیارتنامهها، شرحهای نوشتهشده بر زیارات، و نیز معرفی منابع مرتبط با مزارات و اماکن متبرکه میباشد. پدیدآورندگان هرگز ادعای جامعیت مطلق ندارند؛ اما بهترین و معتبرترین منابع را در زمینهٔ متون زیارتی و کتابشناسی مرتبط با زیارت از دیدگاه فریقین (شیعه و اهلسنت) گرد آوردهاند. همچنین در این مجلد، به شبهات پیرامون توسل، تبرک و شفاعت، با تکیه بر مصادر حدیثی معتبر شیعه و اهلسنت، پاسخی مستند داده شده است.
این مقدمهٔ عمیق و دقیق، صدها بلکه هزاران نکتهٔ اعتقادی، تاریخی و حدیثی را از منابع دستاول فریقین استخراج کرده است. از جملهٔ مهمترین موضوعات مطرحشده در آن عبارتاند از: تعریف دقیق لغوی و اصطلاحی «زیارت»؛ تبیین هدف از زیارت پیامبران و اولیای الهی؛ جایگاه زیارت در قرآن کریم؛ آیاتی که در منابع اهلسنت در شأن اهلبیت (ع) نازل شده است؛ و روایات فریقین دربارهٔ زیارت پیامبر گرامی اسلام (ص).
افزون بر این، مباحثی چون زیارت شهدا در احادیث اهلسنت، زیارت اهل قبور در منابع اهلسنت، و زیارت در سیرهٔ نبوی (مانند زیارت مادر گرامیاش، زیارت قبر عثمان بن مظعون، زیارت شهدای احد و زیارت اموات در قبرستان بقیع) به تفصیل بررسی شده است. همچنین زیارت در سیرهٔ معصومین (ع) و تأکید ویژهٔ حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) بر این امر، از دیگر بخشهای این اثر است.
اهتمام پیشوایان و سیرهٔ مسلمانان در زیارت
یکی از بخشهای ارزشمند این مقدمه، اشاره به اهتمام ویژهٔ ائمهٔ معصومین (ع) به زیارت مشاهد مشرفه، و نقل سیرهٔ عملی مسلمانان از صدر اسلام تا امروز در زیارت قبور بستگان، دوستان، بندگان صالح خداوند، شهیدان، عالمان و اولیای الهی است. این سیره، بهویژه در شبهای جمعه و همراه با تلاوت قرآن و اهدای خیرات، همواره از مسلمات تاریخ اسلام بوده است.
نویسندگان برای اثبات این مدعا، نمونههایی از کتاب «الذیل على طبقات الحنابله» نوشتهٔ ابنرجب حنبلی (متوفای ۷۹۵ ق) متعلق به قرن هشتم، و کتاب «شذرات الذهب» اثر ابنعماد حنبلی (متوفای ۱۰۸۹ ق) از قرن یازدهم هجری آورده، و نوزده مورد از زیارت قبور را در سیرهٔ بزرگان اهلسنت برشمردهاند.
در این مقدمه، به موضوع زیارت قبور توسط بانوان نیز توجه ویژهای شده است. مواردی از فتاوای فقهای اهلسنت مبنی بر استحباب زیارت مرقد مطهر رسول اکرم (ص) برای زنان ذکر گردیده؛ و نیز آرای مختلف فقهای عامه و خاصه در باب زیارت قبور مسلمانان توسط بانوان مورد بحث قرار گرفته است. برخی از فقها قائل به کراهت، برخی به استحباب و گروهی نیز آن را حرام دانستهاند.
در صفحهٔ ۱۳۰ این موسوعه، ده روایت از منابع کهن اهلسنت دربارهٔ زیارت قبور توسط زنان آورده شده که نکات قابل توجهی از آنها قابل استخراج است. در ادامه، محققان کتاب، آرای جمعی از عالمان اهلسنت را که به استحباب یا جواز رفتن بانوان برای زیارت اهل قبور فتوا دادهاند، فهرست کردهاند.
محتواى نصوص زیارتى؛ گنجینهای از معارف دینى
متون منقول از معصومین (ع) برای زیارت اولیای الهی، حاوی گنجینهای عظیم از معارف دینی است. پدیدآورندگان این مجموعه، یازده محور برجسته را از معارف موجود در متون زیارتی دستهبندی کردهاند: توحید، نبوت، امامت، معاد، توبه و استغفار، درخواست حوائج، تَولی (دوستی با اولیای الهی)، تَبَرّی (بیزاری از دشمنان خدا)، طلب شفاعت، لبیکگویی و تجدید بیعت، و اعتقاد به رجعت.
در پاسخ به ادعاهای وهابیت مبنی بر حرمت زیارت قبور، محققان موسوعه، ده نمونه از متون زیارتی نقلشده از بزرگان اهلسنت (از جمله پیروان مذاهب حنبلی، حنفی و دیگر مذاهب) را ارائه کردهاند.
توسل، شفاعت و تبرک از دیدگاه عالمان سنی
فصلی از این کتاب به موضوع «الدعاء فی المرقد النبوی الشریف» اختصاص دارد؛ و در پایان آن، نمونههایی از فتاوای بزرگان اهلسنت دربارهٔ جواز دعا در نزد قبر رسول اکرم (ص) ذکر شده است. در بخش دیگری از این مقدمهٔ ارزشمند، مباحث توسل به انبیا و اولیای الهی با ارائهٔ شواهد قرآنی، روایی و تاریخی بررسی گردیده. نمونههایی از توسل به رسول گرامی اسلام (ص) پیش از تولد، پس از تولد و پس از رحلت آن حضرت نقل شده است. همچنین به مواردی همچون توسل برخی یهودیان به مقام نبوت برای پیروزی بر رقیبان، و استسقای عمر بن خطاب به آبروی عباس بن عبدالمطلب، به عنوان نکات تاریخی قابل تأمل اشاره شده است. اقوال عالمان اهلسنت دربارهٔ انواع توسل، و نیز بررسی دیدگاههای آنان دربارهٔ شفاعت و تبرک، از دیگر مباحث این بخش است که در آن، شبهات سلفیگرایان و وهابیان امروزی نقد و بررسی شده است.
در این کتاب به نقش «احمد بن عبدالحلیم الحرانی الدمشقی» مشهور به «ابنتیمیه» (متوفای ۷۲۸ ق) به عنوان نخستین کسی که به جنگ با زیارت برخاست و مسلمانان را بدین بهانه تکفیر کرد، اشاره شده است. اوهام و افکار او بعدها به عنوان ریشههای فکری وهابیت در قرون بعدی شناخته شد. نویسندگان موسوعه، پاسخهای «تقیالدین سبکی» عالم سنی را در کتاب «شفاء السقام» به ابنتیمیه نقل کرده، و برداشتهای نادرست وی را آشکار ساختهاند.
معرفی نویسندگان متون زیارتی و فهرست ۴۳۴ کتاب
در بخش دیگری از این کتاب، از هشت تن از اصحاب اهلبیت (ع) نام برده شده که آثاری در زمینهٔ زیارت و مزارات تدوین کردهاند. همچنین فهرستی الفبایی و مفصل شامل ۴۳۴ عنوان کتاب در حوزهٔ زیارت و مزارات در اختیار خوانندگان قرار گرفته است.
فهارس جامع؛ کلید دستیابی آسان به مطالب
آخرین بخش این مقدمه (جلد اول) به فهارس اختصاص دارد که در ۹۵ صفحه و شامل ۳۶ نوع فهرست متنوع است. از جملهٔ این فهارس میتوان به فهرست آیات قرآن، فهرست اسماء، کنیهها، القاب و اوصاف هر یک از معصومین (ع)، فهرست نام پیامبران (ص)، فهرست نام ملائکه، فهرست اعلام (اشخاص)، فهرست اماکن و بقاع متبرکه، فهرست موضوعات، و نیز فهرست اشعار اشاره کرد.
کاربرد پژوهشى؛ پشتوانهای برای مدیران فرهنگ زیارت
این موسوعه بیش از آنکه راهنمایی عملی برای زائران در قرائت زیارتنامهها باشد، اثری پژوهشى و پشتوانهای فرهنگی و فکری برای زائران، مدیران و برنامهریزان نهادهای زیارتی محسوب میشود. محققان و مسئولان فرهنگی با شناخت بهتر مبانی و روشهای متون زیارتی، آگاهی از شبهات مخالفان و دلایل تاریخی آنان، میتوانند با آرامش و اطمینان خاطر بیشتر برای علاقهمندان به زیارت اولیای الهی برنامهریزی کرده، و با بصیرتی افزونتر به زیارت بپردازند.
با وجود جامعیت نسبی این اثر، جای خالی برخی موضوعات احساس میشود. از جمله میتوان به نبود ترجمهٔ متون زیارتی و کتابشناسی زیارت به زبانهای غیرعربی، معرفی متون کاربردی و برگزیده، شناسایی نهادها و مراکز پژوهشى و اطلاعرسانی پیرامون زیارت، و تبیین وظایف نهادهایی مانند آستانههای مقدسه، مدیریت اوقاف و بقاع فرهنگی و زیارتی اشاره کرد. امید است این مؤسسهٔ پرتلاش در تکمیل این اثر و ساماندهی پژوهشهای حدیثی، فقهی و تاریخی مرتبط با فرهنگ قرآن و عترت موفق باشد.
گزارشی از سایر مجلدات موسوعه
جلد دوم: به زیارت رسول گرامی (ص)، حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) و امامان مدفون در بقیع (امام حسن مجتبی، امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهم السلام) اختصاص دارد. این جلد شامل مباحثی چون شناسنامهٔ معصومان مدفون در بقیع، فضیلت مدینهٔ منوره، فضیلت مسجد نبوی و محل قبر آن حضرت است و برای زائران مدینه بسیار مفید خواهد بود.
جلد سوم: به طور کامل به زیارت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع) و اماکن متبرکهٔ نجف اشرف و کوفه اختصاص یافته. موضوعاتی چون فضیلت غری و کوفه، فضیلت زیارت امام علی (ع)، اوقات استحباب زیارت، آداب زیارت، کیفیت زیارتهای مطلقه و مخصوصه، و آداب پس از زیارت در این جلد گردآوری شده است.
جلد چهارم: اختصاص به زیارت حضرت سیدالشهداء امام حسین (ع) دارد. در این مجلد مباحثی مانند فضیلت سرزمین کربلا، فضیلت زیارت امام حسین (ع)، اوقات استحباب زیارت، آداب زیارت و کیفیت وداع با آن حضرت و شهدای کربلا ارائه شده است.
جلد پنجم: به زیارت شش امام معصوم دیگر یعنی امام کاظم، امام رضا، امام جواد، امام هادی، امام حسن عسکری (علیهم السلام) و همچنین حضرت حجة بن الحسن امام مهدی (عج) پرداخته، و در پایان، دعاهای منقول از ائمه (ع) را برای امام زمان (عج) ذکر کرده است.
جلد ششم: این جلد به نقل و شرح زیارتهای جامعهای اختصاص دارد که با آنها میتوان تمامی معصومین (ع) را زیارت کرد. ابواب مختلف آن شامل فضیلت تربت قبور اهلبیت (ع)، فضیلت زیارت ایشان، آداب زیارت، کیفیت زیارتهای جامعه، زیارت نیابتی و آداب پس از زیارت است. در خاتمهٔ این جلد نیز به زیارت برخی اولاد ائمه مانند حضرت معصومه (س) و حضرت عبدالعظیم حسنی (ع) و نیز برخی بزرگان دین مانند سلمان فارسی (ره) اشاره شده است.
جلد هفتم: این مجلد به فهارس گوناگون آیات، روایات، اعلام، اماکن، ایام، اشعار و ... اختصاص دارد که دستیابی محققان به مطالب را تسهیل میکند. مؤلفان در ابتدای این جلد نکاتی را دربارهٔ شیوهٔ تنظیم فهارس متذکر شدهاند.
ویژگیهای مثبت اثر
از جمله ویژگیهای ارزشمند این موسوعه میتوان به اعرابگذاری دقیق متون، ذکر نسخههای بدل بر اساس نسخ خطی و چاپی کتب زیارتی، ارجاع به منابع متعدد، ارائهٔ توضیحات لغوی مفید از کتابهایی همچون «مجمع البحرین» و «قاموس اللغه»، گستردگی دامنهٔ منابع، سازماندهی منطقی احادیث، و صفحهآرایی زیبا و چشمنواز اشاره کرد. این محاسن، مایهٔ تقدیر و تشکر فراوان از مدیر محترم مجموعهٔ «پیام امام هادی (ع)» و همهٔ همکاران ایشان است.