به گزارش ایرنا، وقتی از ظرفیتهای تمدنی و تاریخی جیرفت یا منطقه هلیلرود در استان کرمان صحبت به میان میآید، بیشتر نام شهر کهن یا دقیانوس و تپه کُنارصندل به اذهان متبادر میشود. اگرچه این ۲ سایت تاریخی و باستانی دارای اهمیت فراوان هستند اما همه آن چیزی نیستند که دشت ناشناخته جیرفت در دل خود دارد.
کاوشهای باستانشناسی که طی دهههای گذشته در این منطقه انجام شده، توانسته صفحاتی اندک از این فصل از کتاب قطور تمدن ایران را نمایان کند. آنچه که تاکنون بهطور قطعی از سابقه سکونت در دشت جیرفت میدانیم، به حضور انسان از حدود ۴۰ هزار سال پیش بازمیگردد.
بنا به گفته نادر علیدادیسلیمانی، باستانشناسی که سالهای زیادی فعالیت علمی و پژوهشی درباره منطقه جیرفت انجام داده است، «آثار بهدستآمده از دوره پارینهسنگی میانی، از جمله دستافزارهای سنگی با قدمت حدود ۴۰ هزار سال نشان میدهد که انسان از دیرباز در حاشیه دشت اسفندقه، دشت جیرفت و غرب باتلاق جازموریان در محدوده شهرستان قلعهگنج حضور داشته است.»
آنچه که انسانها را به استقرار در این منطقه وسیع هدایت میکرده، وجود آب و دشتهای حاصلخیز بوده است.
در شمالشرق و شمال دشت جیرفت، رشتهکوههای بلند جبالبارز و بحرآسمان قرار دارند؛ کوههایی که با قلههای بلند و برفگیر خود، سرچشمه بسیاری از آبهای منطقهاند.
این آبها از راه رودها و رودخانههای متعدد به هلیلرود میپیوندند و هلیلرود پس از عبور از نواحی کوهستانی و دشت جیرفت در جنوبشرق ایران، به گودترین چاله آن منطقه، یعنی جازموریان میریزد.
طول هلیلرود حدود ۴۰۰ کیلومتر است.
علیدادیسلیمانی با اشاره به نقش مهم آبهای روان بهخصوص هلیلرود در شکلگیری سکونتگاهها در این منطقه به خبرنگار ایرنا گفت: «در مسیر این رود، دشتهای حاصلخیز متعددی قرار دارد از جمله دشت جیرفت، رودبار، اسفندقه و ارزوئیه در بخش غربی این حوضه و همچنین دشتهای کهنوج، رودبار، منوجان و قلعهگنج در بخشهای جنوبیتر. همین ویژگیهای جغرافیایی موجب شده انسان از حدود ۴۰ هزار سال پیش این منطقه را برای سکونت انتخاب کند.»
سیدمنصور سیدسجادی باستانشناس برجسته و سرپرست فصل اخیر کاوشها در کنارصندل گفته است که «من در سال ۱۳۶۳ خورشیدی که در این منطقه کار کردم ۴۲ محوطه پیش از تاریخ را در حاشیه هلیلرود شناسایی کردم.
زندگی در این دشت، از زمانی که انسان در آن حضور یافته تاکنون، ادامه داشته است و هیچگونه خلل و وقفهای ایجاد نشده است!»
شهر رازآلود باستانی
اگر قرار باشد همه یافتههای باستانشناسی و نظریاتی که باستانشناسان درباره تاریخ و فرهنگ غنی منطقه رازآلود جیرفت استان کرمان دارند را شرح دهیم شاید به هزاران صفحه برسد. تاکنون کتابها و مقالات بسیاری درباره این تمدن رازآلود در جنوب شرق ایران منتشر شده است.
علیدادیسلیمانی با اشاره به اینکه هلیلرود هم زاینده تمدنها و هم از بینبرنده آن بوده است، نتایج یکی از کاوشها را اینطور بیان کرد: «در بستر هلیلرود که از رسوبات رودخانه پر شده است کاوشهایی انجام دادیم و به یک فرهنگ دست یافتیم که مربوط به قبل از دوره شهرنشینی یعنی هزاره چهارم قبل از میلاد است و از آن بهعنوان دوره روستانشینی یاد میشود.»
این باستانشناس افزود: «مطالعات و کاوشها و بررسیهای باستانشناسی در منطقه جیرفت به ما ثابت کرده که همه این مناطق روستانشین در پایان هزاره چهارم پیش از میلاد و آغاز هزاره سوم به درجهای از فرهنگ و تمدن دست مییابند که شهرنشینی شکل میگیرد.»
یکی از قدیمیترین و معدود آثار شهرنشینی دنیا، کنارصندل جیرفت است که اوایل دهه ۸۰ خورشیدی و در پی وقوع سیلابی شدید، رخ نمایاند.
سیل، اشیایی را از زیر خاک این منطقه بیرون آورد و سرنخی را در اختیار باستانشناسان قرار داد تا به کاوش در آن بپردازند برای اینکه بدانند در حدود پنج هزار سال پیش اینجا چه خبر بوده و چه انسانهایی با چه فرهنگ و تواناییهایی زندگی میکردهاند.
شهروندان صاحب خط و اهل تجارت
آنچه که طی ۲ دهه اخیر درباره کاوشهای باستانشناسی کنارصندل جیرفت گفته شده و تاکیدی که بر استمرار کاوشها میشود برای یافتن ابعاد و اطلاعات بیشتری از این فرهنگ و شهر باستانی خفته در خاک است.
از منظر باستانشناسی، برای اینکه سکونتگاهی، با مفهوم شهر معرفی شود، باید مولفههایی از جمله امنیت و حکومت داشته باشد. بنا به گفته علیدادیسلیمانی، تجارت سازمانیافته از دیگر ویژگیهای یک شهر در دوران باستان است.
مطالعات باستانشناسی تاکنون نشان داده است که در مرکز شهر باستانی جیرفت، یک مرکز بزرگ حکومتی قرار داشته است.
کارگاههای صنعتی و فضاهای معماری گستردهای نیز در پیرامون آن شناسایی شده است.
در محوطه کنارصندل، مُهرها و اثر مهرهایی هم پیدا شده است که از تجارت سازمانیافته در این شهر خبر میدهد.
اغراق نیست اگر بگوییم لوحهای آجری که از کاوشهای کنارصندل بهدست آمده از معروفترین و مهمترین یافتههای باستانشناسی این منطقه به حساب میآیند.
علیدادیسلیمانی در اینباره گفت: «در کاوشها به الواح آجری هم دست پیدا کردیم که قدیمیترین نمونههای خط است.
بعد از آن، یکی در شوش پیدا شد.
در بینالنهرین در جنوب عراق امروزی هم از این نوع الواح پیدا شده است.
هرچند که این لوحها رمزگشایی نشده است اما نشان میدهد مردمان شهرنشین در این تمدن غنی صاحب خط و نگارش بودهاند.»
یکی از ویژگیهایی که کنارصندل دارد و علیدادیسلیمانی همواره آن را یادآور میشود، ثروت و رفاه جامعهای است که در این شهر زندگی میکرده است.
این باستانشناس اظهار کرد: «در جریان کاوشهای باستانشناسی دریافتهایم که این مردم با سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی اشیای هنری بسیار زیبایی ساختهاند.
شواهد متعدد نشان میدهد تمدن جیرفت جامعهای ثروتمند و در رفاه و آرامش و آسایش بوده است.»
کاوشهای ناتمام
همه باستانشناسان اذعان دارند که آنچه تاکنون از کنارصندل و از تمدن جیرفت میدانند در مقایسه با نادانستهها همچون قطرهای کوچک در برابر اقیانوسی عظیم است!
دانستن آن، بنا به گفته سیدمنصور سیدسجادی سرپرست فصل اخیر کاوشهای باستانشناسی کنارصندل، به حدود ۲۰ سال کاوش مستمر و منسجم و هدفمند نیاز دارد.
آن هم فقط برای فهم کنارصندل نه دیگر محوطههای باستانی و تاریخی جیرفت که بیش از ۴۰ سایت هستند!
با وجود این اهمیت و ارزشی که جیرفت دارد، کاوشهای باستانشناسی در این منطقه یا در سالهای متمادی متوقف است یا بهصورت مقطعی دنبال میشود.
تازهترین فصل از کاوشها از زمستان سال ۱۴۰۲ و پس از حدود ۱۵ سال وقفه از سر گرفته شد.
سیدسجادی به همراه تیمی از باستانشناسان به جیرفت آمدند و در مرحله نخست، اقداماتی برای مرمت پیکره کشفشده در کنارصندل و سر و ساماندهی به این تپه باستانی انجام دادند.
فصل بعدی اما کاوشها رسما با کندوکاو در کنارصندل و اطراف آن آغاز شد که یافتههای مهمی نیز داشت که از جمله آن میتوان به یافتن بخشی از دیوار دژ در مرتفعترین قسمت تپه اشاره کرد.
تعداد زیادی اثرمهر و پیمانه و ابزارهای شمارشی و حسابداری و همچنین خمرههایی که حدود ۹۰ سانتیمتر بلندی و حدود ۸۵ سانتیمتر قطر دارند را هم پیدا کردند.
با از سرگیری کاوشها از پاییز سال ۱۴۰۳ امیدها به اینکه راز و رمزهای بیشتری از این تمدن برملا میشود قوت گرفت اما این مرحله از کاوشها نیز فعلا متوقف شده است.
طرح جامع باستانی و تاریخی
قرار بود فصل دوم کاوشهای کنارصندل از دور جدید این فعالیتهای علمی و پژوهشی، از ۲۰ دیماه ۱۴۰۴ با سرپرستی سیدسجادی آغاز شود.
سیدسجادی هم به منطقه آمده بود اما حوادث سیاسی و اجتماعی دیماه به وقوع پیوست و کاوشها آغاز نشده، متوقف شد.
سرپرست معاونت میراثفرهنگی استان کرمان روز چهارشنبه در پاسخ به خبرنگار ایرنا با تایید توقف کاوشهای کنارصندل گفت: اعتبار آن فصل از کاوشها را وزارتخانه قرار بود تامین کند؛ هنوز تامین اعتبار نشده بود که به اتفاقات دیماه و بعد هم به جنگ خوردیم و باستانشناسان نتوانستند کار خود را آغاز کنند.
فرناز فرهیمقدم با بیان اینکه برای تعیینتکلیف کاوشها باید صبر کنیم تا شرایط عادی شود، افزود: برای کنارصندل و جیرفت برنامههای زیادی داریم.
برای اینکه پایگاه ملی میراثفرهنگی جیرفت، جهانی شود باید سایتها و محوطههای تاریخی و باستانی در این منطقه ساماندهی شود.
وی ادامه داد: برنامهریزی شده تا در قالب یک طرح جامع، همه محوطههای تاریخی و باستانی دیده شود و کار بهصورت مرحله به مرحله پیگیری شود.
سرپرست معاونت میراثفرهنگی استان کرمان ادامه داد: اگر آقای دکتر سیدسجادی و باستانشناسان برای فصل جدید کاوشها برگشتند که چه بهتر، اما اگر شرایط برای بازگشت آنها فراهم نشود، تهیه این طرح را دنبال میکنیم.
فرهیمقدم با بیان اینکه تمامی پتانسیلهای باستانی و تاریخی جیرفت باید در این طرح جامع دیده شود، اظهار کرد: تعیین حرایم و ساماندهی محوطهها در اولویت است و مرحله به مرحله به سمت ثبت جهانی میرویم.
وی درباره آخرین وضعیت تهیه طرح جامع باستانی و تاریخی جیرفت گفت: این طرح را بهعنوان یک طرح ویژه برای وزارتخانه تعریف کردهایم، یک مرحله ارائه درباره آن داشتهایم و قرار است پروپوزال تکمیلی را ارائه کنیم و باید مشاور بگیریم.
سرپرست معاونت میراثفرهنگی استان کرمان خاطرنشان کرد: قصد داریم آنطور که در خور جیرفت است این منطقه معرفی و ساماندهی شود.
توقف کاوشهای باستانشناسی در کنارصندل بهعنوان یکی از مهمترین محوطههای باستانی دشت جیرفت نهتنها فرصت علمی ارزشمندی را از پژوهشگران داخلی و خارجی دریغ میکند بلکه غبارروبی از چهره درخشان یکی از کهنترین تمدنهای بشری را ناتمام میسازد.
تمدنی که شگفتیهای آن در خط و معماری و مناسک آیینی اعتبار تازهای به جایگاه ایران در نقشه تمدنهای نخستین جهان بخشیده است.
در عین حال، تهیه طرح جامع باستانی و تاریخی برای جیرفت، میتواند نقشهراهی برای ساماندهی، حفاظت علمی و معرفی شایسته این میراث گرانسنگ باشد.
احیای کاوشهای باستانشناسی و ساماندهی و معرفی کنارصندل و دیگر سایتهای باستانی و تاریخی جیرفت، وظیفهای است که انتظار میرود دولت چهاردهم بهشایستگی به آن عمل کند.