به گزارش سینماپرس، نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران دارای آیین و رسومی است که در طول نزدیک به چهار دهه شکل گرفته است، سالها ابعاد بینالمللی آن پررنگتر شده و همچنین برای توجه به دیپلماسی فرهنگی در آن تلاش شده است. نمایشگاه کتاب در سال ۱۴۰۵ به دلیل شرایط خاصی که در کشور جریان دارد و احتمال حمله نظامی به ایران، به شکل مجازی در روزهای پایانی اردیبهشت برگزار میشود.
ایرنا در گفتوگو با ابراهیم حیدری مدیرعامل خانه کتاب و قائممقام نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران درباره چگونگی تصمیمگیری برای شکل برگزاری بخشهای مختلف نمایشگاه مجازی کتاب به گفتوگو نشست. این مصاحبه در دو بخش تنظیم شده است و در ادامه بخش نخست آن را میخوانید. ویدئوی کامل این مصاحبه را می توانید در این نشانی مشاهده کنید.
نمایشگاه کتاب یک کلان پروژه فرهنگی است
هفتمین دوره نمایشگاه مجازی در حال برگزاری است. گفته شده اعضای شورای سیاستگذاری نمایشگاه به دلیل شرایط خاص کشور تصمیم گرفتند نمایشگاه کتاب به شکل مجازی برگزار شود. این روند را خلاصه توضیح بدهید.
شرایط کشور ما این روزها خاص است، میتوان گفت که شهر حالت جنگی به خود گرفته است، همچنین میتوان آن را نیمهآتشبس نامید. به اقتضای شرایط نیاز به تصمیمات جدید داریم و باید مجموعه برنامهها، طرحها و اقدامات متناسب با شرایط زمانی که طراحی کنیم.
قبل از جنگ مقدمات برگزاری نمایشگاه را فراهم کرده بودیم، شورای سیاستگذاری برای برگزاری جدی نمایشگاه دو جلسه تشکیل داد. حتی بعد از چندین سال شرایط استفاده از بُن حضوری را برای خرید مردم در نمایشگاه توسط تیم فنی خانه کتاب فراهم کردیم؛ به این منظور با بانک عامل، سازمانها و نهادهای مختلف وارد مذاکره شدیم. همه چیز و همه مقدمات آماده بود تا به سمت برگزاری نمایشگاه جدیتر در دو بخش حضوری و مجازی برویم. اما اتفاقها به سمتی پیش رفت که باید تصمیم دیگری میگرفتیم. با توجه به مجموعه گفتوگوها، صحبتها و مذاکراتی که با اصحاب نشر و قلم در صنوف مختلف و نهادهای مختلف که درگیر نمایشگاه هستند داشتیم، به تصمیم برگزاری این رویداد بزرگ به شکل مجازی رسیدیم.
نمایشگاه کتاب یک کلان پروژه فرهنگی است که محوریت آن با مجموعه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و خانه کتاب است، همچنین چندین دستگاه خدماترسان انتظامی، امنیتی، فرهنگی و رسانهای درگیر این پروژه هستند. باید هماهنگیهای مختلف انجام میشد، مجموعه تصمیمات و رایزنی در سطح کلان انجام و گزارشی تقدیم مجموعه نهاد بالادستی شد. بر اساس مجموعه تصمیماتی که شورای سیاستگذاری داشتند به این جمعبندی رسیدیم که با توجه به شرایط زمانی فعلا نمایشگاه مجازی داشته باشیم و در صورتی که کشور به سمت ثبات بیشتر پیش برود، بتوانیم در فرصتی نمایشگاه حضوری را به شکل جدیتر با حضور ناشران و اصحاب قلم داشته باشیم.
شرایط اجازه برگزاری شورای سیاستگذاری را هم نمیداد
برخی ناشران اعلام کردند تصمیم اینکه نمایشگاه برگزار شود، توسط نمایندگان صنف گرفته شدهاست اما در این تصمیم که چگونه این نمایشگاه برگزار شود، حضوری یا مجازی باشد و زمان برگزاری آن، نمایندگان صنف حضور نداشتند. آیا این اطلاعات درست است؟
مجموعهای از مذاکرات و مشورتها به صورت شخصی، گروهی و صنفی با بزرگان حوزههای مختلف به صورت تکی و جمعی انجام و مجموعه این گفتوگوها در شورای سیاستگذاری مطرح شد. شورای سیاستگذاری متشکل از مجموعهای از مسئولان فرهنگی کشور است و نماینده اتحادیه ناشران و کتابفروشان، برخی کتابفروشان پیشکسوت و از بزرگان نشر در آن حضور دارند. اما به دلیل وقایعی که در اسفند ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵ افتاد، شرایط به شکلی پیش رفت که حتی اجازه برگزاری شورای سیاستگذاری را هم نمیداد.
قرار شد اردیبهشت خالی از کتاب نماند
پس این اطلاعات درست است؟
نه! میخواهم بگویم دلیل اینکه تصمیمگیری عقب افتاد این روند بود. به دلیل جنگ شرایط تعطیلی بر کشور حاکم بود، دستگاهها و نهادهای دولتی در بخشهای مختلف تعطیل بودند. در نهایت با جلسه شورای سیاستگذاری که متشکل از نمایندگان حلقههای نشر و کتاب بود درباره کلیت نمایشگاه تصمیمگیری و قرار شد اردیبهشت خالی از کتاب نماند، فقط روز و ساعت دقیق مشخص نبود.
هنوز درباره زمان برگزاری نمایشگاه حضوری تصمیمگیری نشده است
در تصمیمگیری برای برگزاری مجازی نمایشگاه کتاب هم تشکلها دخیل بودند؟
در تصمیمگیری نمایندگان همه صنوف حضور داشتند. میدانید که در صنوف مختلف نشر و اصحاب قلم دیدگاههای مختلفی وجود داد. برای تصمیم نهایی، مجموعهای از نگاههای تخصصی، اقضائات کشور و دستگاههای فارغ از حوزه را باید در نظر میگرفتیم.
به یاد داریم، نمایشگاه قرآن چند روز برگزار شد، اما با وجود هزینه و فعالیت گسترده برای برگزاری آن، مجبور به تعطیلی نمایشگاه شدیم. باید همه اقتضائات، شرایط و نظر دستگاههای مختلف را برای تصمیمگیری جمع کنیم. هنوز درباره زمان برگزاری نمایشگاه حضوری، شکل اجرای آن، تصمیمگیری نشده است. اما درباره اردیبهشت همه میگفتند که در این ماه نمایشگاهی برگزار شود تا این شور و هیاهوی اردیبهشت ماهی کتاب را داشته باشیم.
یارانه پُست تقریبا به اندازه یارانه کتاب است
در هفتمین نمایشگاه کتاب، تخفیف ۲۵ درصدی، شامل ۱۵ درصد تخفیف ناشر و ۱۰ درصد یارانه معاونت فرهنگی و خانه کتاب تا سقف دو میلیون تومان در نظر گرفته شده است، با توجه به قیمت بالای کتابها آیا ممکن است یارانه را بیشتر کنید؟
شما فقط ۱۰ درصدی را میبینید که معاونت فرهنگی پرداخت میکند. میدانید که هزینه پست چند برابر شده است؟ ما در زمینه پست هم یارانه پرداخت میکنیم. میتوان گفت به همان اندازه ۱۰ درصدی که برای خرید کتاب درنظر گرفته شده است، یارانه پست داده میشود. ما تا دو بسته پستی را برای همه مردم به شکل رایگان میفرستیم و این هزینه بالایی برای ما دارد که یعنی خریدار هیچ پرداختی نمیکند. بسته اول برای ناشر هم رایگان است و ۳۰ درصد بسته دوم را ناشر پرداخت میکند.
بسته های پستی محدودیت وزن دارد؟
هیچ محدودیتی ندارند، ما میتوانیم بسته پستی به ارزش تا سقف ۱۵۰ هزار تومان را به صورت رایگان برای هر کد ملی ایرانی بفرستیم.
فقط ۱۱ درصد موجودی را پرداخت نکرده بودیم
آیا امروز معاونت فرهنگی یا خانه کتاب بودجهای برای این یارانهها کنار گذاشته است؟ زیرا مقداری طول کشید تا طرح فصلی که در ماههای گذشته برگزار شد، تسویه شود. آیا ممکن است اینجا هم چنین اتفاقی بیفتد؟
یکی از نقصهایی که همواره در حوزه نمایشگاه وجود داشته است و در نمایشگاه نزدیک دو یا سه دهه درگیر آن هستم، مساله ابلاغ بودجه دولتی است، زیرا بودجه در ابتدای سال ابلاغ نشده است.
بودجه نمایشگاه هم به اندازه ای نیست که فکر میکنید. شاید بیش از ۵۰ درصد بودجه معاونت فرهنگی صرف نمایشگاه کتاب میشود. بودجه دولت هم در دو یا سه ماه اول سال با حداقلها پرداخت میشود. سالهای سال همینطور بوده است. این مشکلات به عنوان دلیل درخواست جابجایی زمان نمایشگاه کتاب مطرح است و کارشناسان و مدیران همیشه به آن ایراد داشتند. در سالهای اخیر به دلیل شرایط کشور بودجه بیشتر نمیشود تا بتوان بخشی از آن را از سال گذشته برای ماههای نخست سال جدید استفاده کرد. بودجه را به شکلی میبندند که به اندازه برنامههایی است که باید در سال برگزار شود. در همه بخشها هر دستگاه و دولتی باشد و در هر زمان به همین شکل است.
طبق شیوهنامه تا دو ماه فرصت داریم تا خریدها را پرداخت کنیم، سال گذشته خرید اصلی ناشران را پرداخت کردیم، فقط ۱۱ درصد موجودی را پرداخت نکرده بودیم و آن هم به این دلیل بود که بخشی از پست مشکلاتی داشت، آن را حل کردیم و توانستیم بخش باقیمانده را پرداخت کنیم. در موضوع کتابفروشان باید اعلام کنم که مطالبات آنها را به سرعت پرداخت کردیم، بخشی از مطالبات گذشته مانده بود.
ما یارانه را اشتباه تعریف کردیم
حضور کتابفروشان در نمایشگاه، مسالهای است که در این دو دوره درباره آن بحث شده است؛ زیرا در دولت قبل اینطور بود که کتابفروشان را در بخش فروش مجازی نمایشگاه سهیم کردند. کتابفروشان میتوانستند فروش داشته باشند. این تصمیم مزایایی داشت، همچنین صنف ناشران مخالفتهایی با آن داشتند. در نتیجه اجرای این دیدگاه از طرفی کتاب ارزان به دست مخاطب میرسید، زیرا مردم میتوانستند چاپهای قدیم کتاب را از کتابفروشی یک شهرستان پیدا کنند، همین مساله موجب اعتراض ناشران میشد، زیرا خرید از آنها را کمتر از قبل میکرد. در تصمیمگیری که برای نمایشگاه کتاب اتفاق افتاد چقدر به این مساله پرداخته شد که کتابفروشیها بتوانند در فروش مجازی حضور داشته باشند؟
این خلط مبحث است. پیش از این به کارشناسها و دوستان مختلف و همچنین به صنف توضیح دادهام، نمایشگاه کتاب به معنی عرضه جدیدترین کتابها در قالب فروش یا نمایش است. برخی بازه یک ساله و برخی بازه پنج ساله برای آن تعریف کردهاند، اما آثاری در آن ارائه میشود که توسط ناشران تولید شده باشد. در اکثر کشورهای دنیا جدیدترین آثار به دست ناشران در نمایشگاه فروخته میشود، برخی نمایشگاههای کتاب نمایشی و برخی ترکیبی است.
به یک حلقه یارانههایی دادیم و آن یارانه باعث رشد قارچی حوزه شده است و از حوزه دیگر غافل شدیم و نظارت خوبی به حوزه یارانه نداشتیم
میدانید که وقتی که نمایشگاهی برگزار میشود، دولت یارانه آن را پرداخت میکنند. ما در سیاستگذاری در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باید همه حلقههای حوزه نشر را با هم ببینیم؛ از کتابفروش، خریدار، ناشر، نویسنده، موزع و مناطق مختلف، اقشار مختلف، صنوف مختلف همه باید یکسان انگاشته شوند.
همچنین میبینید برخی سیاستهای نادرست گذشته در ادوار گذشته تا کنون باعث شده که حوزه نامتوازنی در صنعت نشر از کتابفروش و ناشر تشکیل شود. برخلاف همه جای دنیا تعداد ناشران ما از کتابفروشان بیشتر است. این روند باید عکس شود و این معضل اساسی به دلیل برخی سیاستهایی است که داشتیم و اشتباه بود؛ به یک حلقه یارانههایی دادیم و آن یارانه باعث رشد قارچی حوزه شده است و از حوزه دیگر غافل شدیم و نظارت خوبی به حوزه یارانه نداشتیم. این مشکلات وجود داشت، با توجه به آسیبشناسی برای مشکلات، فلسفه وجودی نمایشگاه و منابع محدود برای این رویداد تصمیمگیری میشود.
در اقتصاد نشر، فروش کتاب به عهده ناشر نیست
اگر بپرسید یارانهها برای چه زمانی است؟ باید بپرسیم یارانه به چه معنی است؟ یارانه یعنی کمک به قشر، گروه یا صنفی که آسیب پذیر است یا نیاز دارد به کمک در یک برهه و زمان مشخصی. ما یارانه را برای حوزههای مختلف اشتباه تعریف کردیم. پرداخت یارانه در بخشهای مختلف موجب معضلات و مشکلاتی میشود، یارانه باید در برهه زمانی کوتاه و تعریف شده و با نظارت دقیق باشد تا بتواند به صنف کمک کند. اگر به پرداخت یارانه توجه نشود، آسیبهایش بیشتر از مزایای آن است و به همین دلیل باید در آن دقت شود.
اگر به پرداخت یارانه توجه نشود، آسیبهایش بیشتر از مزایای آن است و به همین دلیل باید در آن دقت شود
در حوزه نمایشگاه یارانه را تفکیک کردیم، همچنین همه را دیدیم. ما مخاطب، ناشر و کتابفروش را میبینیم. هدف عمده ترویج کتاب و کتابخوانی در قانون و آییننامه مصوب سال ۱۳۸۸ هیات وزیران، برای حمایت از اقشار مختلف جامعه بود که بخش عمده آن را دانشآموزان، کتابخانهها، سازمانها، دانشجویان و طلاب تشکیل میدادند. این سیاست را باید متوازن تعریف و تدوین کنیم تا قابلیت اجرا داشته باشد و هیچ گروهی ضرر نکند. باید به شکلی یارانه را تقسیمبندی کنیم که با توجه به محدودیت منابع و افزایش قیمت کتاب، مخاطبان بتوانند جدیدترین آثاری را که در پنج سال اخیر منتشر شده است، از نمایشگاه مجاز کتاب خریداری کنند.
فراموش نشود، مردمی که در سیستان و بلوچستان، خراسان شمالی، آذربایجان و کردستان هستند باید بتوانند از ظرفیت یارانه مانند فردی که در تهران است استفاده کنند. بنابراین یارانه در را در حوزه پست و خرید، مدیریت کردیم تا همه بتوانند از آن بهرهمند بشوند. یارانه نمایشگاه مجازی کتاب را در دو بخش تقسیمبندی کردیم بخش نخست جدیدترین آثاری است که توسط ناشران در پنج سال اخیر چاپ شده و در نمایشگاه مجازی کتاب عرضه میشود. بخش دوم مختص کتابفروشیها است. در نخستین فرصت بعد از اینکه توانستیم کتابها را پست و نمایشگاه را جمعبندی کنیم، فکر کنم حدود یک ماه تا ۴۰ روز بعد از این برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب، بحث بازار کتاب را با حضور کتابفروشان سراسر کشور با یارانه و پست رایگان با شرایط جدید برگزار خواهیم کرد.
ما به هر دو گروه ناشران و کتابفروشان توجه کردیم. بخش دوم که مختص کتابفروشیها است، شامل همه کتابها میشود. باید توجه داشت در اقتصاد نشر، فروش کتاب به عهده ناشر نیست.
طرح را هر زمانی که به نفع کتابفروشان باشد، برگزار میکنیم
اما در نمایشگاه کتاب توسط ناشران فروخته میشود؟
در نمایشگاهها این اتفاق میافتاد، اما ما همان امکانات را در سامانه «بازار کتاب» میآوریم تا کار نمایشگاه کتاب را در پلتفرم بازار کتاب اجرا کنیم و کتابفروشان بتوانند کتابهای سالهای گذشته را بدون محدویدت زمانی ارائه کنند و مردم هر کتابی را که نیاز دارند تامین کنند.
دوره قبل هم همینطور بود و کتابفروشان بعد از نمایشگاه امکان استفاده از طرح پیوست را داشتند. آنها میگفتند مردم به اندازه طرحهای فصلی که پیش از این برگزار میشد، از طرح پیوست خرید نکردند، زیرا بخش عمده خرید آنها از نمایشگاه بینالمللی کتاب انجام شده بود، چرا حداقل با کمی فاصله این طرح را برگزار نکردند؟
قرار است طرح بعد از نمایشگاه کتاب مجازی را یک ماه تا ۴۰ روز بعد برگزار کنیم. ما از نظر زمانی مشکل نداریم و میتوانیم دو ماه بعد برگزار کنیم. امسال شرایط کشور خاص است و شرایط زیرساختی و اینترنتی و همچنین شرایط مالی، اقتصادی، در حالت جنگی است. در چنین شرایطی باید همه چیز را پیشبینی کرد. هر زمانی که در ارزیابی تعیین شود و به نفع کتابفروشان و جامعه باشد، همان زمان برگزار میکنیم.
باید توجه داشت، کتابفروشان در طرح پیوست نمایشگاه که سال گذشته برگزار کردیم حدود ۳۰ میلیارد تومان کتاب فروختند در حالی که هیچ طرحی در سالهای گذشت به این اندازه فروش نداشته است.
مقایسه فروش با رقم ریالی درست نیست، چند نسخه کتاب فروش رفت؟
تعداد نسخه هم دوبرابر سالهای قبل بود. میدانم که حداقل دوبرابر سال قبل بود. استقبال خیلی خوب بود و یارانهای را که از نمایشگاه باقی مانده بود، برای کمک به وضعیت کتابفروشان منتقل کردیم.
برخی محدودیتها به دلیل آینده مبهم است
یارانهای برای نمایشگاه مجازی کتاب درنظر گرفته شده است، همچنین در طرح کتابفروشان هم یارانهای اختصاص داده میشود. از طرفی گفته شده در صورت مهیا بودن شرایط، نمایشگاه حضوری در ماههای آینده برگزار خواهد شد. اگر نمایشگاه حضوری برگزار شود، آیا میتوانید یارانهای هم برای آن درنظر بگیرید؟
بله انشاالله، ما طوری برنامهریزی و مدیریت کردیم و تصمیماتی گرفته شده است تا بتوانیم در هر دو بخش یارانه داشته باشیم، با امید اینکه بتوانیم برخی محدودیتها را مدیریت کنیم. برخی محدودیتها به دلیل آینده مبهم است و انشاالله اگر آن نمایشگاه هم حضوری برگزار نشد، در بخشها و قالبهای مختلف بتوانیم یارانه را مدیریت کنیم تا به صنعت نشر کمک شود.
مجموعه معاونت فرهنگی در حال رایزنی و گفتوگو با نهادهای مالی و بانکهای مختلف است تا بتواند به اشکال مختلف تسهیلات کمبهرهای فراهم و به صنعت نشر در بخشهای مختلف کمک کند
مجموعه معاونت فرهنگی در حال رایزنی و گفتوگو با نهادهای مالی و بانکهای مختلف است تا بتواند به اشکال مختلف تسهیلات کمبهرهای فراهم و به صنعت نشر در بخشهای مختلف کمک کند؛ معاون فرهنگی و وزیر فرهنگ به جد پیگیر آن هستند.
یک نکته را فراموش نکنیم. برگزاری این نمایشگاه در درون خودش با شرایطی که زیرساختهای اینترنت و مشکلات دیگر اقتصادی در کشور وجود دارد، خود نشان دهنده پویایی جامعه است، نمادی است که نشان دهد کارهای روزمره جامعه انجام میشود و به اقتضای زمان تصمیمات جدید گرفته میشود. نمایشگاه مجازی کتاب به پویایی اقتصاد نشر، نشاط جامعه کمک میکند. این رویداد در درون خودش این پیام را میرساند که خلاف شعارها و تصاویری که گاهی رسانههای بیرون از ایران ارائه میدهند ما ایرانیها به نحو احسن کارهای خود را پیش میبریم. میدانیم خلا و مشکلات وجود دارد اما هر کشوری یکسال گرفتار جنگ باشد حتما گرفتاریهایی خواهد داشت و ما باید به اقتضای زمان تصمیمات کم نقصتری بگیریم که یکی از تصمیمها برگزاری نمایشگاه کتاب به شکل مجازی بود.