مقدمه- سفر دونالد ترامپ به پكن، نخستين سفر يك رييسجمهور امريكا به چين در نزديك به يك دهه گذشته، در شرايطي انجام ميشود كه نظام بينالملل با پيچيدگيهاي بيسابقهاي روبهرو است. رقابت راهبردي ميان واشنگتن و پكن ديگر صرفا يك تنش دوجانبه نيست، بلكه به محور اصلي نظم جهاني تبديل شده است. در اين ميان، جنگ ايران و بحران تنگه هرمز به مهمترين سايه سياسي بر مذاكرات ترامپ و شي جينپينگ تبديل شده. ترامپ در حالي وارد چين ميشود كه تلاش دارد موقعيت سياسي و اعتبار بينالمللي آسيبديده امريكا را ترميم كند، اما واقعيت اين است كه ادامه بحران خاورميانه و تبعات آن، به ويژه در بازار انرژي، واشنگتن را ناچار كرده براي حل بحران به نقش چين توجه ويژهاي داشته باشد. اين سفر بيشتر از آنكه نشانه قدرت كامل امريكا باشد، بازتابي از پيچيدهتر شدن موقعيت جهاني واشنگتن در بحبوحه جنگ ايران است.
تنگه هرمز: محور اصلي مذاكرات - تنگه هرمز به يكي از مهمترين محورهاي مذاكرات غيرعلني ميان واشنگتن و پكن تبديل شده است. اين آبراه حياتي كه حدود يكپنجم نفت جهان از آن عبور ميكند، اكنون در مركز يك بحران ژئوپليتيكي قرار گرفته است. تهران در ماههاي اخير كنترل و فشار خود بر تنگه هرمز را افزايش داده و اين موضوع باعث اختلال در عبور كشتيها و افزايش قيمت انرژي در بازارهاي جهاني شده است. امريكا هفتههاست از چين خواسته از نفوذ خود بر ايران استفاده كند تا تهران را به بازگشايي كامل تنگه و پذيرش شرايط صلح مدنظر واشنگتن وادار كند. اهميت اين موضوع براي چين بسيار بالاست، زيرا پكن بزرگترين خريدار نفت ايران است و اقتصادش به انرژي خاورميانه وابستگي زيادي دارد. بسته شدن يا ناامن شدن تنگه هرمز، هم براي اقتصاد جهاني و هم براي امنيت انرژي چين تهديد جدي محسوب ميشود. آژانس بينالمللي انرژي اعلام كرده به دليل اختلالات ناشي از جنگ، عرضه جهاني نفت در سال ۲۰۲۶ حدود ۳.۹ ميليون بشكه در روز كمتر از تقاضا خواهد بود و بيش از يك ميليارد بشكه از عرضه نفت خاورميانه از بازار حذف شده است. اين مساله باعث افزايش قيمت نفت و فشار اقتصادي به بسياري از كشورها شده است.
در همين حال، ايران تلاش كرده موقعيت خود را در تنگه هرمز تقويت كند. به گفته منابع آگاه، تهران توافقهايي با عراق و پاكستان براي صادرات نفت و گاز مايع از منطقه منعقد كرده است و برخي كشورهاي ديگر نيز در حال بررسي توافقهاي مشابه هستند. چنين ترتيباتي ميتواند به تدريج كنترل عملي ايران بر مسيرهاي انرژي در منطقه را عادي و پايدارتر كند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامي نيز با گسترش تعريف جغرافيايي تنگه هرمز و برگزاري رزمايشهاي نظامي اعلام كرده آماده مقابله با هرگونه تهديد است.
اهداف ترامپ: فشار بر ايران و نياز به همكاري چين-
ترامپ پيش از سفر اعلام كرد انتظار ندارد براي پايان دادن به جنگ ايران به كمك چين نياز داشته باشد و گفت امريكا «به هر شكل، چه مسالمتآميز و چه غير از آن» در اين بحران پيروز خواهد شد. با اين حال، واقعيت پيچيدهتر است. فاصله ميان خواستههاي امريكا و ايران همچنان زياد است: واشنگتن خواستار توقف برنامه هستهاي ايران و پايان كنترل تهران بر تنگه هرمز است، در حالي كه ايران خواهان جبران خسارات جنگ، رفع محاصره اقتصادي و توقف درگيريها در همه جبههها از جمله لبنان شده است.
براي دولت ترامپ، افزايش قيمت انرژي ناشي از جنگ ايران، نگرانيهاي تورمي و نوسانات بازار به يك چالش داخلي تبديل شده است، به همين دليل واشنگتن از پكن انتظار دارد در كاهش تنش با تهران نقش فعالتري ايفا كند و از نفوذ اقتصادي خود بر ايران براي كنترل بحران استفاده نمايد. نيروهاي امريكايي با استقرار ناو هواپيمابر، در حال اجراي محاصره دريايي هستند. ترامپ گفته وضعيت مالي شهروندان امريكايي در تصميمات او درباره جنگ تاثيري ندارد و تنها هدفش جلوگيري از دستيابي ايران به سلاح هستهاي است، اما فشارهاي سياسي داخلي ناشي از افزايش قيمت انرژي نميتواند ناديده گرفته شود و هزينههاي زيادي براي ترامپ به خصوص در آستانه انتخابات مياندورهاي داشته و ممكن است بدين واسطه جمهوريخواهان مجلس را از دست داده و كار بيش از پيش براي ترامپ سخت گردد.
موقعيت چين: تعادل ميان ايران و امريكا- روابط پكن و تهران در اين معادله بسيار پيچيده است. چين همچنان يكي از بزرگترين خريداران نفت ايران است و روابط اقتصادي نزديكي با تهران دارد. امريكا اخيرا چند شركت چيني را به اتهام كمك به صادرات نفت ايران و ارايه تصاوير ماهوارهاي براي عمليات نظامي ايران تحريم كرده، اما چين اين تحريمها را «غيرقانوني» خوانده و حتي قانوني داخلي را فعال كرده كه شركتهاي چيني را از تبعيت از تحريمهاي امريكا منع ميكند. اين اقدام نشان ميدهد چين حاضر است براي حفظ جريان انرژي و روابط اقتصادي با ايران، حتي در برابر فشارهاي مستقيم واشنگتن نيز مقاومت كند.
همزمان، وزير خارجه چين در پكن از عباس عراقچي، وزير خارجه ايران، استقبال كرده و آشكارا از حق ايران براي توسعه انرژي هستهاي صلحآميز دفاع كرده است. شي جينپينگ نيز به طور غيرمستقيم از عملكرد امريكا در جنگ انتقاد كرده و گفته قوانين بينالمللي نبايد «انتخابي» اجرا شوند يا جهان به «قانون جنگل» بازگردد. اين مواضع نشان ميدهد چين اگرچه نميخواهد وارد تقابل مستقيم با امريكا شود، اما در عين حال حساب ويژهاي روي روابط خود با ايران به ويژه براي آينده و نظم جديد باز كرده است.
چين تلاش ميكند ميان حفظ روابط با تهران و جلوگيري از تشديد تنش با واشنگتن تعادل برقرار كند. درخواست پكن از ايران براي باز نگه داشتن تنگه هرمز بيشتر از منظر «ثبات تجارت جهاني» مطرح ميشود، نه حمايت از امريكا. پكن به شدت نگران ناامني در تنگه هرمز است، زيرا بخش بزرگي از انرژي مورد نياز اقتصاد چين از اين مسير عبور ميكند. باز ماندن هرمز براي چين يك ضرورت اقتصادي و ژئوپليتيكي است، اما اين به معناي همراهي كامل با سياستهاي امريكا عليه ايران نيست. در پشتصحنه، چين همچنان روابط راهبردي خود با ايران را حفظ كرده و تمايلي ندارد جمهوري اسلامي ايران تضعيف شود.
محورهاي ديگر مذاكرات: تجارت، فناوري و تايوان- در كنار بحران ايران، موضوعات مهم ديگري نيز در ديدار ترامپ و شي مطرح خواهد شد. جنگ تجاري، تعرفهها، محدوديتهاي فناوري، تايوان و هوش مصنوعي همگي بخشي از دستور كار اين نشست هستند. دو كشور هنوز در وضعيت آتشبس شكننده تجاري قرار دارند و هر دو تلاش ميكنند از تشديد تنش جلوگيري كنند. امريكا از كسري تجاري با چين ناراضي است و پكن نيز از تحريمها و محدوديتهاي صادرات فناوري امريكا خشمگين است.
ترامپ در جريان رقابتهاي انتخاباتي ۲۰۲۴ وعده داده بود كه سياستي بسيار سختگيرانهتر عليه چين اتخاذ كند و از اعمال تعرفههايي تا ۶۰درصد بر كالاهاي چيني سخن ميگفت. اما بيش از يك سال پس از آغاز دولت جديد، واقعيت سياست امريكا تغيير كرده است. يكي از دلايل اصلي عقبنشيني نسبي واشنگتن، واكنش غيرمنتظره چين به فشارهاي اقتصادي بود. زماني كه ترامپ تلاش كرد با تهديد به تعرفههاي سنگين پكن را وادار به امتيازدهي كند، چين با محدود كردن صادرات مواد معدني كمياب و آهنرباهاي پيشرفته پاسخ داد. اين مواد در توليد خودرو، تجهيزات نظامي و بسياري از فناوريهاي پيشرفته استفاده ميشوند و محدوديت آنها خطر تعطيلي كارخانهها و آسيب گسترده به اقتصاد امريكا را ايجاد كرد. گفته شده يكي از بزرگترين قراردادهاي تاريخ بوئينگ براي فروش ۵۰۰ هواپيماي 737 Max در اين سفر اعلام خواهد شد. همچنين احتمال ايجاد يك شوراي تجاري جديد ميان دو كشور مطرح شده تا مشخص شود هر طرف چه كالاهايي از ديگري خريداري كند. واشنگتن اميدوار است پكن خريد محصولاتي مانند سويا، گوشت گاو، سورگوم و اتانول را افزايش دهد. در حوزه فناوري، چين تلاش ميكند از نياز امريكا به كاهش كسري تجاري استفاده كند تا محدوديتهاي صادرات فناوريهاي پيشرفته مانند نيمهرساناها را كاهش دهد، اما اين فناوريها براي امريكا مستقيما به رقابت نظامي و امنيت ملي مربوط ميشوند. موضوع تايوان همچنان حساسترين نقطه اختلاف ميان دو كشور است. در حوزه امنيتي نگراني بزرگي درباره تايوان وجود دارد؛ زيرا ترامپ اعلام كرده درباره فروش سلاح امريكا به تايوان با شي گفتوگو خواهد كرد، موضوعي كه از نگاه ناظران ميتواند نشانه نرمتر شدن موضع واشنگتن در برابر خواستههاي چين باشد. چين تلاش ميكند امريكا را به كاهش حمايت سياسي و نظامي از تايوان سوق دهد و هرگونه ابهام در تعهد واشنگتن به دفاع از اين جزيره را يك پيروزي مهم ميداند.
نتيجهگيري- سفر ترامپ به پكن بيشتر تلاشي براي مديريت تنش ميان واشنگتن و پكن است تا آغاز يك دوره تازه از همكاري. اين ديدار بيشتر از آنكه نشانه قدرت كامل امريكا باشد، بازتابي از پيچيدهتر شدن موقعيت جهاني واشنگتن در بحبوحه جنگ ايران است. تحليلگران معتقدند چين در اين مذاكرات دست بالاتري دارد، زيرا هم اقتصاد امريكا تحت فشار است و هم بحران ايران باعث شده واشنگتن به همكاري پكن نياز پيدا كند. چين تلاش ميكند بدون ورود مستقيم به بحران، از شرايط براي كاهش محدوديتهاي فناوري، كاهش تعرفهها و تقويت موقعيت بينالمللي خود استفاده كند. ايران و تنگه هرمز به نقطهاي حساس در معادلات جهاني تبديل شدهاند؛ به طوري كه امنيت انرژي جهان، رقابت چين و امريكا و حتي آينده جنگ خاورميانه تا حد زيادي به وضعيت اين گذرگاه و تصميمات تهران وابسته شده است. درنهايت بايد گفت كه روابط دو كشور همچنان تركيبي از رقابت، بياعتمادي و همكاري محدود باقي خواهد ماند؛ وضعيتي كه در آن ايران و تنگه هرمز بخشي از بازي بزرگتر قدرت ميان واشنگتن و پكن هستند و بايد ديد كه نتيجه اين سفر چه خواهد شد.
پژوهشگر امنيت بينالملل