به گزارش ایرنا، سالهاست پدیده فرونشست زمین، نقاط مختلف کشور را تهدید میکند و دشتهای حاصلخیز همدان نیز از این بحران بینصیب نماندهاند و برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی و نبود مدیریت یکپارچه و کارآمد در مصرف آب، مهمترین دلایل بروز این مشکل در استان همدان هستند.
دشتهای مهمی چون دشت کبودرآهنگ، بهار، رزن و اسدآباد در استان همدان، امروز با فرونشست خطرناک زمین دست و پنجه نرم میکند و طبق بررسیهای انجام شده، سالانه سطح آب زیرزمینی در همدان بیش از یک متر کاهش مییابد؛ روندی نگرانکننده که حیات کشاورزی، آب رسانی شهری و حتی زیرساختهای عمرانی استان را تهدید میکند.
همدان با متوسط بارش سالانه حدود ۳۰۰ میلیمتر، از جمله مناطق نسبتاً کمبارش کشور به شمار میآید و کاهش سرانه منابع آب تجدیدپذیر آن نسبت به دهههای گذشته، زنگ خطری جدی برای مردم و مسوولان است.
از سوی دیگر، بیش از ۹۰ درصد آب استحصالشده استان در بخش کشاورزی بهکار میرود؛ این درحالیست که راندمان آبیاری محصولات همدان هنوز با استانداردهای جهانی فاصله زیادی دارد و تلفات آب در مزارع هر ساله چشمگیر است.
ادامه این روند به معنای کاهش کیفیت و کمیت منابع آب زیرزمینی، نشست و ترکخوردگی زمین، آسیب به راهها، سازهها و حتی احتمال تَرک خانهها در روستاها و شهرهای مجاور دشتهاست.
تجارب تلخ دیگر نقاط کشور نشان داده است که اگر امروز برای مدیریت صحیح منابع آب مخصوصاً در حوزه کشاورزی و اصلاح شیوه مصرف، اقدامی جدی صورت نگیرد، فردا خسارتها غیرقابل جبران خواهد بود.
کارشناسان محیط زیست نیز بارها تاکید داشتهاند که آشتی همدان با منابع آب جز با فرهنگسازی مصرف، نوسازی سیستم های آبیاری، توجه به الگوهای کشت مناسب و کاهش برداشت بیرویه ممکن نیست و عملیات آموزش همگانی، حمایت از کشاورزی هوشمند و استانداردسازی تجهیزات از راهکارهایی است که میتواند آیندهای پایدارتر برای دشتها و شهرهای استان رقم بزند.
به یاد داشته باشیم زمین همدان اسفنجی است که با تکرار برداشت بیاندازه، چیزی جز فرونشست و ویرانی برجا نمیگذارد؛ بیایید پیش از آنکه دیر شود، زیر پای همدان را خالی نکنیم.
۳۰ درصد اراضی آبی این استان درگیر تنش آبی است
رییس سازمان جهادکشاورزی همدان با بیان اینکه رعایت الگوی کشت و کشت های هدفمند در توسعه کشاورزی استان ضروری است، گفت: گسترش بیابان در برخی از نقاط نگران کننده و خطرناک است.
رضا بهراملو خاطرنشان کرد: ۳۰ درصد اراضی آبی این استان درگیر تنش آبی است که با مدیریت مصرف آب از سوی کشاورزان باید در حفظ آن تلاش کرد.
وی افزود: گرچه تنها ۲۶۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی همدان آبی است، اما همین سطح محدود، موتور محرک بخش کشاورزی بوده و حدود ۹۰ درصد کل تولیدات استان را تامین میکند.
این مسوول اظهار کرد: همدان در مجموع دارای یک میلیون و ۱۵۰ هزار هکتار کشاورزی است که از این میزان ۲۶۰ هزار هکتار آبی و ۴۴۰ هزار هکتار دیم است؛ موضوعی که لزوم مدیریت علمی و هدفمند منابع آب و خاک را بیش از پیش نمایان میکند.
بهراملو با بیان اینکه ۸۰ هزار هکتار از اراضی آبی استان باغی و ۱۸۰ هزار هکتار زراعی است، افزود: تاکنون ۱۶۳ هزار هکتار از این اراضی به سامانههای نوین آبیاری تجهیز شده و ارتقای بهرهوری آب بهعنوان اولویت اصلی کشاورزی استان با جدیت دنبال میشود.
رییس سازمان جهاد کشاورزی همدان افزود: باید کشت گیاهان در راستای امنیت غذایی، چرای دام و حفاظت خاک مفید توسعه یابد.
بهراملو با تشریح نقشه راه تولیدات کشاورزی همدان با تاکید بر برنامهمحور بودن تولید در استان، اظهار کرد: همدان تنها استان کشور است که نقشه راه تولیدات کشاورزی خود را بهصورت مدون در قالب پنج جلد کتاب تدوین کرده و بر همین اساس، مسیر تولید در استان نهتنها تصادفی نیست بلکه مبتنی بر ظرفیتها، مزیتها و آیندهنگری است.
استفاده از پساب ها در بخش کشاورزی راه برون رفت از بحران کم آبی
رییس سازمان جهادکشاورزی همدان نیز استفاده از پساب ها در بخش کشاورزی را، راه برون رفت از بحران کم آبی استان دانست و افزود: پساب ها باید به سوی مصارف کشاورزی سوق داده شود و اگر جایگزینی برای مصرف آب را در اولویت قرار ندهیم و استفاده از پساب ها را در مصارف کشاورزی هزینه نکنیم، آسیب های ناشی از بحران آب در استان افزایش خواهد یافت.
بهراملو اضافه کرد: امروزه با توجه به کاهش و افت آب های زیرزمینی نیاز است تا محققان و اساتید برجسته کشور به دنبال راهی برای کشت محصولات کم آب بر باشند که علاوه بر برداشت مضاعف، صرفه جویی آب را نیز به همراه داشته باشد.
رییس سازمان جهادکشاورزی همدان تاکید کرد: امروزه تغییر اقلیمی و کاهش بارندگی ها موجب کاهش و افت آب های زیر زمینی در استان بخصوص در برخی از شهرستان ها شده است.
وی تاکید کرد: تا زمانی که در مدیریت مصرف تحول ایجاد نشود سفره های آب زیرزمینی همواره دچار تنش و کم آبی خواهند بود.
بهراملو ادامه داد: استفاده از پساب در کشاورزی، نه تهدیدی قطعی و نه نجاتی مطلق است بلکه واقعیتی است که باید با دانش، مدیریت و وجدان زیستمحیطی به آن توجه شود و همدان، همچون بسیاری از مناطق کشور، در آستانه تصمیمی بزرگ قرار دارد، پساب تصفیه شده باید در محصولاتی که تازه خوری ندارند و برای گل های شاخه بریده استفاده شود.
افزایش ۲۰ درصدی بهرهوری با اجرای آبیاری هوشمند در مزارع همدان
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی همدان نیز از اجرای سامانه آبیاری هوشمند در ۲۰۰ هکتار از اراضی زراعی استان خبر داد و گفت: اجرای این طرح پایلوت موجب افزایش بیش از ۲۰ درصدی بهرهوری و کاهش قابل توجه مصرف آب در مزارع شده است.
امیرحسین ادریسیان اظهار کرد: طرح هوشمندسازی آبیاری از سال ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۴ با همکاری مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی همدان و یک شرکت دانشبنیان در سطح ۲۰۰ هکتار از مزارع پایلوت در ۱۰ شهرستان استان اجرا شده است.
وی افزود: در این طرح، سامانههای هوشمند با استفاده از دادههای هواشناسی، شرایط خاک، نوع محصول و نوع سیستم آبیاری، برنامه دقیق آبیاری را از طریق تحلیل اطلاعات توسط هوش مصنوعی در اختیار کشاورزان قرار میدهد.
مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی همدان با اشاره به نتایج این طرح گفت: ارزیابیهای انجام شده توسط مرکز تحقیقات کشاورزی استان نشان میدهد اجرای آبیاری هوشمند علاوه بر افزایش میزان تولید، مصرف آب را کاهش و در مجموع بهرهوری را بیش از ۲۰ درصد افزایش داده است.
ادریسیان بیان کرد: بهترین شکل اجرای آبیاری هوشمند استفاده از سامانههای مکانیزه و تمام اتوماتیک است که با نصب سنسورهای رطوبت خاک، ایستگاههای هواشناسی مزرعهای و شیرهای خودکار انجام میشود، اما به دلیل هزینههای بالا و برخی مشکلات اجرایی و نگهداری، توسعه گسترده آن در کشور با محدودیتهایی همراه است.
وی با اشاره به برنامههای توسعه این طرح در استان گفت: در سال جاری بیشترین میزان اعتبار کشور برای هوشمندسازی سامانههای نوین آبیاری در سطح هزار هکتار به استان همدان اختصاص یافته است.
مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی همدان همچنین درباره وضعیت سامانههای نوین آبیاری در استان افزود: از مجموع حدود ۲۸۰ هزار هکتار اراضی کشاورزی آبی استان، تاکنون ۱۶۵ هزار هکتار به سامانههای نوین آبیاری مجهز شده است که شامل ۱۳۶ هزار هکتار آبیاری بارانی، ۱۰ هزار و ۴۰۰ هکتار آبیاری قطرهای و ۱۸ هزار و ۶۰۰ هکتار سامانههای کمفشار است.
به گفته ادریسیان، این میزان معادل ۵۹ درصد اراضی آبی استان است. وی دلیل تجهیز نشدن بخشی از اراضی به سامانههای نوین آبیاری را خرد بودن اراضی، محدودیت منابع آب با دبی بالا و ساعت آبیاری پایین و برخی مسائل اجتماعی عنوان کرد و گفت: در برخی باغها نیز به دلیل استفاده از منابع آب سطحی و وجود درختان کهنسال، استقبال کمتری از این سامانهها شده است.
ادریسیان با اشاره به کاهش راندمان عملی سامانههای آبیاری بارانی افزود: هرچند راندمان این روش در تئوری حدود ۷۰ درصد است اما در عمل به دلیل عواملی مانند تغییرات اقلیمی، افزایش دما، تبخیر و سرعت باد و همچنین عدم توجه به برنامه آبیاری، این میزان کاهش مییابد.
وی از اجرای طرح «نظارت بر بهرهبرداری از سامانههای نوین آبیاری» در استان خبر داد و گفت: در قالب این طرح، سه شرکت مشاور در ۱۰ شهرستان با همراهی کشاورزان در طول یک سال زراعی، توصیههای فنی لازم در مراحل کاشت، داشت و برداشت را برای افزایش راندمان آبیاری ارائه میکنند.
مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی همدان همچنین به ظرفیت بخش خصوصی در این حوزه اشاره کرد و افزود: بیش از ۷۰ شرکت پیمانکار و ۱۳ شرکت مشاور در قالب انجمن صنفی شرکتهای آبیاری در استان فعالیت دارند و در مجموع بیش از ۲۰۰ نفر متخصص در این حوزه مشغول به کار هستند.
وی ادامه داد: همچنین هفت کارخانه تولید لوله و اتصالات و ۶ کارخانه تولید تجهیزات آبیاری بارانی و قطرهای در استان فعال است که علاوه بر تامین نیاز داخلی، بخشی از محصولات خود را به سایر استانها و کشورهای دیگر صادر میکنند.
برنامه ریزی برای اجرای ۸۰۰ هکتار سامانه نوین آبیاری
ادریسیان از تعیین تکلیف بیشتر طرحهای نیمهتمام آبیاری نوین در استان خبر داد و گفت: از مجموع ۷۶۰ طرح نیمهتمام، اکنون تنها ۱۹ طرح باقی مانده که در حال پیگیری برای تکمیل است.
وی درباره برنامههای سال جاری نیز اظهار کرد: برای سال ۱۴۰۵ اجرای ۸۰۰ هکتار سامانه نوین آبیاری در استان برنامهریزی شده که تحقق آن منوط به تامین اعتبارات لازم است.
مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی همدان میزان یارانههای دولتی برای اجرای سامانههای آبیاری را نیز تشریح کرد و گفت: یارانه آبیاری بارانی و کلاسیک ۷۲۰ میلیون ریال در هر هکتار، آبیاری قطرهای یک میلیارد و ۲۰ میلیون ریال، آبیاری کمفشار ۲۹۰ میلیون ریال، ماشینهای آبیاری ۸۰۰ میلیون ریال و آبیاری زیرسطحی ۲ میلیارد ریال است.
وی با بیان اینکه دولت حدود ۵۰ درصد هزینه سامانههای بارانی و قطرهای و ۷۰ درصد هزینه سامانههای کمفشار را پرداخت میکند، از کشاورزان خواست با توجه به محدودیت منابع آبی، در حفظ منابع آب و خاک و استفاده از سامانههای نوین آبیاری اهتمام بیشتری داشته باشند.
رهاورد:
بحران آب و فرونشست در همدان نشان میدهد که رویکردهای جزیرهای به مدیریت منابع آب، بهویژه در بخش کشاورزی، کافی نیست. تنها با یک رویکرد جامع که شامل اصلاح الگوی کشت، نوسازی سیستمهای آبیاری، فرهنگسازی مصرف، و استفاده بهینه از پساب باشد، میتوان از فرسایش منابع و تخریب زیرساختها جلوگیری و آیندهای پایدار را برای استان تضمین کرد.
فرونشست زمین و تنش آبی در همدان، هشداری است که مسوولیت حفظ منابع آب و خاک تنها بر دوش نهادهای دولتی نیست؛ بلکه نیازمند مشارکت فعال، آگاهانه و مسوولانه تکتک کشاورزان، کارشناسان و شهروندان است. تغییر در عادات مصرف و پذیرش شیوههای نوین، گامی حیاتی در جلوگیری از خسارات جبرانناپذیر است.