به گزارش «خبرنامه دانشجویان ایران»؛ تحریر ترکه بهمعنای ثبت دقیق داراییها و بدهیهای فرد درگذشته است. این فرآیند شامل اموال منقول مثل ماشینها و جواهرات و اموال غیرمنقول مانند زمین و خانه میشود. علاوهبر این، حقوق مالی مثل سهام و مطالبات نیز بخشی از ترکه هستند. بدهیهایی مانند وامها نیز باید در این فرآیند مشخص شوند تا تسویه شوند.
هدف از تحریر ترکه، شفافسازی وضعیت مالی متوفی و جلوگیری از اختلافات احتمالی بین وراث است. این عملیات حقوقی، یک گزارش جامع از اموال و بدهیهای فرد فوت شده فراهم میکند که به توزیع عادلانه میراث کمک میکند. در نتیجه، تحریر ترکه بهعنوان ابزاری برای تضمین عدالت در تقسیم ارث بدون حضور یکی از وراث در نظر گرفته میشود.
پس از تحریر ترکه، وراث باید به فکر تقسیم فیزیکی اموال باشند. این مرحله شامل درخواست تقسیم به دادگاه یا شورای حل اختلاف است که با نظارت دقیق بر اسناد و مدارک، حکم تقسیم را صادر میکند. همچنین، در صورت اختلاف در ارزشگذاری یا نحوه تقسیم، کارشناسان رسمی دادگستری به کمک وراث میآیند تا تقسیم عادلانهای صورت گیرد.
در ادامه، به بررسی دقیقتر این موضوع که تحریر ترکه چیست و بعد از آن چه باید کرد خواهیم پرداخت.
منظور از تحریر ترکه چیست؟
ترکه به مجموعهای از داراییها و بدهیهای فردی اشاره دارد که پس از مرگ او باقی میماند. داراییهای ترکه شامل اموال منقول مانند خودروها، طلا و جواهرات و همچنین، اموال غیرمنقول مثل زمین و ساختمان میشود. علاوهبر این، حقوق مالی مانند سهام و مطالبات نیز جزو داراییهای ترکه به حساب میآیند. از سوی دیگر، بدهیهای فرد متوفی، از جمله وامها و قرضها، نیز بخشی از ترکه محسوب میشوند که باید تسویه شوند.
تحریر ترکه یک فرآیند حقوقی است که در آن تمامی داراییها، بدهیها و مطالبات فرد فوت شده بهطور دقیق ثبت و مشخص میشوند. هدف از اینکار، شفافسازی وضعیت مالی متوفی و پیشگیری از اختلافات ممکن بین وراث است. بهعبارت دیگر، تحریر ترکه مانند یک گزارش جامع و کامل از تمامی اموال و بدهیهای فرد فوت شده عمل میکند که به توزیع عادلانه میراث کمک میکند.
تحریر ترکه در صلاحیت کجاست؟
از نظر صلاحیت محلی، بر اساس ماده ۲۰ قانون آیین دادرسی مدنی، دعاوی مربوط به ترکه متوفی باید در دادگاهی مطرح شود که آخرین اقامتگاه متوفی در ایران بوده است. اما در صورتیکه آخرین اقامتگاه مشخص نباشد، دادگاه صالح برای رسیدگی به این دعاوی، دادگاه محل آخرین سکونت متوفی در ایران خواهد بود. این حکم حتی اگر اموال یا وراث متوفی در محل دیگری ساکن باشند نیز جاری است و تغییر نمیکند.
اما در مورد صلاحیت ذاتی، بر اساس ماده ۱۸۹ قانون سوم توسعه، رسیدگی به امور مربوط به ترکه در صلاحیت شورای حل اختلاف قرار دارد. این بدان معناست که موارد حقوقی مربوط به ترکه باید در این شورا مورد بررسی قرار گیرد، جاییکه با تمرکز بر حل و فصل اختلافات به شیوهای سادهتر و کمهزینهتر، به دعاوی رسیدگی میکند. در واقع، این رویکرد نشاندهنده تلاش قانونگذار برای کاهش پیچیدگیهای حقوقی و دسترسی آسانتر به عدالت است.
موارد الزامی تحریر ترکه
وراث و وصی متوفی توانایی درخواست تحریر ترکه را دارند، اما این درخواست همیشه اجباری نیست. با اینحال، در شرایط خاصی، افراد موظف به ارائه درخواست تحریر ترکه هستند. در صورتیکه در میان وراث، فردی غایب یا محجور وجود داشته باشد، قیم یا امین موظف است ظرف مدت ده روز از تاریخ تعیین، درخواست تحریر ترکه را بدهد. همچنین، اگر برخی از وراث تمایلی به پذیرش ترکه نداشته باشند، این امر میتواند اجباری شود. در مواردیکه متوفی از اتباع خارجی باشد، تحریر ترکه یک الزام قانونی است. در اینصورت، پس از تعیین مدیر ترکه توسط دادگاه، تحریر ترکه با حضور دادستان انجام میشود تا از حقوق همه طرفها محافظت شود.
مهر و موم ترکه یعنی چه؟
پیش از آن که داراییهای فرد متوفی مشخص شوند، قانون بهمنظور جلوگیری از نابودی احتمالی اموال و پیشگیری از تصرف غیرمجاز دیگران در ترکه، اقدام به مهر و موم ترکه را پیشبینی کرده است. مهر و موم ترکه در حقیقت نخستین گامی است که پس از فوت شخصی انجام میشود تا از ضایع شدن حقوق ورثه و سایرین و همچنین حفظ اموال جلوگیری بهعمل آید.
همچنین، افراد زیر میتوانند درخواست مهر و موم ترکه را ارائه دهند:
- ورثه یا نمایندگان قانونی ایشان، مانند ولی، قیم یا وکیل؛
- موصیله؛ فردیکه به نفع او وصیت تملیکی صورت گرفته باشد، بهشرطیکه این وصیت بهصورت مشاع باشد، مثلاً متوفی یک دهم از اموالش را به برادرزادهاش وصیت کرده باشد.
- طلبکاران متوفی که طلبشان با سند رسمی یا حکم قطعی ثابت شده باشد. (تنها به اندازه مبلغ طلب) این درخواست زمانی معتبر است که طلب با رهن تامین نشده و ترتیب دیگری نیز برای تضمین طلب آنها در نظر گرفته نشده باشد. مثلاً از طریق قرار تامین خواسته مالی توقیف نشده باشد.
- وصی؛ در صورتیکه در تمام ترکه ذینفع باشد، مانند مواردیکه متوفی وصیت کرده باشد وصی یک بخشی از اموال را به امور خیریه اختصاص دهد. اما اگر متوفی مال خاصی را به وصی وصیت کرده باشد، وصی حق درخواست مهر و موم ترکه را ندارد.
قرار مهر و موم ترکه و اجرای آن
پس از دریافت درخواست تحریر ترکه، شورای حل اختلاف در صورت نیاز جلسهای تشکیل داده و توضیحات لازم را از خواهان یا طرفین دریافت میکند. در نهایت، شورا قرار مهر و موم ترکه را صادر مینماید. این تصمیم به اطلاع طرفین رسانده و زمانی برای اجرای مهر و موم مشخص میشود. در موارد اضطراری یا فوری نیز، میتوان از طریق دادستان یا مأمورین انتظامی اقدام کرد.
اگر اطلاعرسانی به افراد ممکن است به ضرر اموال باشد، مثلاً اگر برخی از وراث در خارج از کشور یا مجهولالمکان باشند، شورا میتواند بدون اطلاع آنها به مهر و موم ترکه اقدام کند. اموال در محل مناسبی قرار گرفته و توسط عضو شورا مهر و موم شده و صورتجلسه میگردد. برای اموالی که مهر و موم آنها ممکن نیست یا اموال غیرمنقول نیز، شورا یک صورتجلسه اجمالی تهیه میکند.
مدارک موردنیاز برای تحریر ترکه چیست؟
برای طی کردن مراحل تحریر ترکه، به چندین سند و مدرک کلیدی نیاز است. این اسناد شامل شناسنامه و گواهی فوت متوفی بهعنوان مدرک رسمی دالبر فوت، استشهادیه محضری، رسید پرداخت مالیات بر ارث، گواهی انحصار وراثت که هویت و سهم هر یک از وراث را مشخص میکند و فهرستی دقیق از تمامی اموال منقول و غیرمنقول، داراییها و بدهیهای متوفی میشود. همچنین، تنظیم یک دادخواست رسمی برای تحریر ترکه ضروری است که باید شامل اطلاعات کامل از وراث، اموال، بدهیها و دیگر موارد حقوقی مرتبط باشد.
افراد واجد شرایط برای درخواست تحریر ترکه
درخواست تحریر ترکه عموماً توسط وراث قانونی متوفی، از جمله همسر، فرزندان، والدین و سایر خویشاوندان، به ثبت میرسد. اما در شرایطی که برخی از وراث غایب یا محجور باشند، یا متوفی اتباع خارجی باشد، فرآیند تحریر ترکه بهطور قابلتوجهی پیچیدهتر میشود. در چنین مواردی، حضور یک وکیل با تخصص در امور حقوقی میتواند به وراث کمک کند تا تمام مراحل قانونی را با دقت و بدون برخورد به مشکلات احتمالی طی کنند. وکیل متخصص نهتنها میتواند روند تحریر ترکه را تسهیل کند، بلکه از حقوق و منافع وراث در برابر پیچیدگیهای قانونی نیز محافظت میکند.
بعد از تحریر ترکه چه کاری باید انجام داد؟
پس از آنکه ترکه متوفی تحریر شد و سهم هر یک از وراث به دقت مشخص گردید، زمان تقسیم فیزیکی اموال و پرداخت سهمالارث فرا میرسد. این مرحله بهطور معمول با درخواست یکی از وراث و تحت نظارت مستقیم دادگاه یا شورای حل اختلاف صورت میپذیرد. دادگاه نیز، با بررسی دقیق اسناد و مدارک و شنیدن ادعاهای طرفین درگیر، حکم تقسیم را صادر کرده و بر اجرای صحیح و بیطرفانه آن نظارت میکند.
در صورتیکه بین وراث در مورد نحوه تقسیم یا ارزشگذاری اموال اختلافی ایجاد شود، دادگاه با بهرهگیری از کارشناسان رسمی دادگستری، نسبت به تعیین ارزش واقعی اموال اقدام نموده و تقسیم عادلانه و منصفانهای را به اجرا میگذارد. در واقع، این فرآیند تضمین میکند که حقوق هر یک از وراث بهشکلی منصفانه و بر اساس قانون رعایت شود.
نحوه استعلام در تحریر ترکه
در فرآیند تحریر ترکه که توسط ورثه درخواست میشود، شورا حق دارد به استعلام اموال ثبتشده و قابل پیگیری متوفی بپردازد. این استعلامها شامل درخواست اطلاعات از اداره ثبت اسناد و املاک برای مشخص کردن اموال غیرمنقول میشود؛ همچنین، میتوان از پلیس راهنمایی و رانندگی اطلاعاتی در خصوص مالکیت خودروهای متوفی دریافت کرد. استعلام از بانک مرکزی نیز، برای کسب اطلاعات از حسابهای بانکی و موجودیهای آنها ضروری است.
علاوهبر این، ممکن است ذینفعان نیاز به اطلاعات از منابع دیگری مانند سازمان بورس و اوراق بهادار داشته باشند تا وضعیت سهام و سرمایهگذاریهای متوفی را بررسی کنند. همچنین، استعلام از شرکت مخابرات برای بررسی خطوط تلفن و دیگر داراییهای مرتبط میتواند مورد تقاضا قرار گیرد. در نهایت، تمامی این استعلامها با واسطه شورا و تحت نظارت آن انجام خواهد شد تا همه جوانب اموال و داراییهای متوفی به دقت مشخص شود.