به گزارش ایرنا، تخریب آگاهانه و ارادی اموال عمومی یا وندالیسم، سابقهای طولانی در آسیب رساندن به میراث تاریخی کشور از جمله تخت جمشید باستانی دارد، چنانکه آثار تخریب سنگنگارههای این میراث هخامنشی با ابزار در دوران صفویه تا کنون هویدا است.
این قدرت مخرب به اندازهای است که وقتی خطر تخریب تخت جمشید به دلیل پدیدههایی چون گلسنگ مطرح شد، محمدرضا علیخواه، کارشناس مرمت پایگاه میراث جهانی تخت جمشید به صراحت به خبرنگاران گفت: تاثیر مخرب این عامل، بسیار کمتر از وندالیسم و دیگر آسیبهای ناشی از بی توجهی انسانی است.
وندالیسم در کمین است
در دهههای اخیر و پس از تقویت حفاظت فیزیکی و انسانی از میراث جهانی تخت جمشید؛ آسیبهای انسانی به آن تا حد زیادی کاهش یافت اما در همین سالها نیز یکبار پارکور نوجوان ۱۶ ساله در تختگاه پرسپولیس و حالا یادگاری پویا بر دیواره دروازه ملل، نشان داد که وندالیسم همواره در کمین است.در آخرین نوبت، چنان که تاریخ این یادگاری حک شده بر جداره باستانی تخت جمشید نشان میدهد، ۱۹ بهمن ماه این میراث ۲ هزار و ۵۰۰ ساله ایران و جهان مورد هجوم این پدیده اجتماعی قرار گرفت.
اگر چه پایگاه میراث جهانی تخت جمشید بر تعهد مستمر خود در حفاظت، مرمت و پاسداری از این میراث گرانبهای بشری تاکید کرده اما این یادگاری در واقع تلنگری بود که نشان داد با وجود همه اقدامات حفاظتی، اما باز هم وندالیسم در پستوی ذهن یک جوان یا نوجوان بازدید کننده به انتظار لحظهای غفلت نشسته است.
ریشهیابی وندالیسم در بوته روانشناسی اجتماعی و جامعهشناسی
آنطور که از شواهد بر میآید، به احتمال زیاد فردی که « پویا نادیا ۱۹/۱۱/۱۴۰۴» را بر دروازه ملل تخت جمشید حک کرده، نوجوان یا جوانی بوده که به بازدید از این میراث باستانی آمده بود، اما او با نوشتن این یادگاری در پی چه بوده است؟به بهانه این اتفاق با رضا نوبخت، استاد جامعه شناسی دانشگاه پیامنور فارس به گفتوگو پرداختیم تا زمینهها، دلایل و راهکارهای وندالیسم را واکاوی کنیم.او گفت: تخریب آگاهانه اموال عمومی یا وندالیسم را هم میتوان خاص سالهای جوانی و نوجوانی و هم در بستری کلی تحلیل کرد.به گفته نوبخت، یکی از مواردی که در روانشناسی اجتماعی به عنوان دلیل وندالیسم مطرح میشود، نیاز یا میل به دیده شدن است؛ فردی که روی یک سنگ ۲ هزار و ۵۰۰ ساله نام خود را حک میکند، به احتمال بالا از نگاه روانشناختی اجتماعی با چالش اعتماد به نفس و هویت روبرو است و تلاش میکند تا خود را جاودانه کند.او ادامه داد: در واقع میل به بقا او را به این سمت هدایت کرده تا نام خود را بر روی این میراث کهن ثبت کند.این جامعه شناس گفت: تخلیه روانی دلیل دیگری است که یک فرد را به سوی وندالیسم سوق میدهد؛ فردی که در زندگی روزمره خود احساس بی قدرتی میکند، با نوشتن نام خود بر روی چنین اثر ارزشمندی احساس قدرت پیدا می کنند.
عضو هیات علمی دانشگاه پیامنور فارس این پدیده را از نگاه جامعهشناسی نیز بررسی کرد؛ جایی که از آن به عنوان آنمی یاد میشود.
نوبخت گفت: از این نظر، اولین مفهومی که برای تحلیل این رفتار وجود دارد، نظریهای است که دورکیم و مرتون تحت عنوان آنمی و احساس عدم تعلق فرد به جامعه مطرح کردهاند.او توضیح داد: به عقیده دورکیم هنگامی که فرد خود را بخشی از یک کل یا جامعه به حساب نیاورد، دچار بیهنجاری میشود.
به گفته این جامعهشناس، بیگانه بودن با یک میراث ملی و جهانی، به عنوان اثری که دارایی هر ایرانی به شمار می رود، میتواند یکی از دلایل آسیب رساندن به آن باشد؛ فرد تخریبگر، این اثر تاریخی را از هویت خود نمیداند بلکه معتقد است که یک تکه سنگ است که با من غریبه و مربوط به حاکمیت است؛ بنابراین آسیب زدن به آن را آسیب زدن به خود تلقی نمیکند.نوبخت گفت: در این نگاه، افرادی که میراث فرهنگی را تخریب می کنند، با این آثار احساس بیگانگی میکنند.او این را هم اضافه کرد که در تخریب اموال عمومی، ممکن است بحث اعتراضی نیز باشد و فرد در پی محدودیتهای ایجاد شده یا ناکامیهای اجتماعی، دست به انتقام گرفتن از بخشی از جامعه میزند.این جامعه شناس معتقد است که عامل بی هنجاری و احساس تعلق، در دوره جوانی و نوجوانی کمی پیچیدهتر عمل میکند و دلیل آن نیز این است که در کنار آن، مسائل هویت یابی، اثبات خود به اطرافیان، همسالان و یا فردی که با او همراه است نیز این عامل را تقویت میکند.نوبخت بیان کرد: جوان به دنبال آن است تا رد پایی را از خود ثبت کند و بگوید: این من هستم که این کار را انجام داهام و از سویی نیز این جوان، نام و هویت خود را به اثر عظیم و بزرگ پیوند زده تا نام خود را جاودانه کند.
او این اتفاق را همانند کندن نام خود بر روی سنگی در کوههای عظیم میداند که با میل جاودانه شدن انجام میشود.
به عقیده این جامعه شناس، عامل دیگری که میتواند زمینه ساز دست زدن به تخریب میراث تاریخی باشد، نمایش قدرت است این عامل بویژه در سنین نوجوانی بسیار اثرگذار است؛ او اعلام میکند، من با وجود همه حفاظتها توانستم نام خود را بر روی یک اثر ۲ هزار و ۵۰۰ ساله ثبت کنم؛ بنابراین حس قدر کاذب نیز در این سن بر وندالیسم موثر است.
نوبخت گفت: گروه همسالان و فشارهای اجتماعی بر تصمیم و رفتار نوجوانان تاثیرگذار است و ممکن است او برای اخذ تایید جسارت و جرات خود از گروه همسالان دست به این اقدام بزند.
وندالسم جوانان و نوجوانان؛ نوعی شرارت یا فریاد هویتخواهی
استاد جامعهشناسی دانشگاه پیامنور فارس اظهار کرد: در سن جوانی وندالیسم را نمی توان یک شرارت در نظر گرفت، بلکه رفتار و تلاشی برای دیده شود یا فریاد هویت خواهی است که از این طریق، سر داده میشود.
راهکارهایی برای کاهش اثر مخرب وندالیسم بر اموال و میراث همگانی
هر کدام از این عوامل ممکن است تامین کننده نیرویی فکری فرد برای دست زدن به تخریب اموال عمومی و صدمه زدن به میراث ملی کشور باشد، اما راهحلهایی برای کاهش این پدیده مخرب وجود دارد که بیشتر بر تعلیم و تربیت متمرکز است.
استاد جامعهشناسی دانشگاه پیامنور فارس معتقد است که شاید مهمترین کاری که میتوان انجام داد آموزش از کودکی است.
نوبخت گفت: چنان که باید کودکان آموزش ندیدهاند و مشکل اصلی این است که فرد خود را بناهای تاریخی که جزء ارزشمندی از میراث فرهنگی کشور است را متعلق به خود نمیداند و این را باید از کودکان به آنها آموخت.او ادامه داد: کودکان درباره دوران و میراث تاریخی کشور، تنها در کتابها میخوانند؛ باید بیشتر، آنها را در محیط آموزش داد یا آموزش و پرورش با تولید محتوای تصویری این آموزشها را برای آنها ملموستر کند.این استاد دانشگاه افزود: کودکان باید بدانند که این آثار تاریخی، شناسنامه کشور و بخشی از وجود سرزمینی آنها است؛ در این صورت، این آثار جزئی از فرد محاسبه میشود و در برابر رفتارهای تخریبگر، نوعی شرمی اجتماعی ایجاد میشود.
او البته بر استفاده از تقویت حفاظت و استفاده از نظارتهای هوشممند در محوطه های تاریخی نیز تاکید کرد؛ عواملی که میتواند به کاهش احتمال تخریب این میراث با وندالیسم کمک کند.به گفته میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس، یادگاری حک شده بر بدنه ۲ هزار و ۵۰۰ ساله تخت جمشید به سرعت توسط کارشناسان گروه مرمت از چهره این اثر تاریخی زدوده و پیگیری قضایی برای مجازات مسبب آن آغاز شده است.با این همه تجربه اثبات کرده که این آخرین زخم وندالیسم بر میراث باستانی نیست و ضمن تقویت حفاظت، نظام فرهنگی و تعلیم و تربیت کشور نیز باید برای چینش دیوارههای دفاعی قدرتمند در برابر این پدیده اجتماعی تخریبگر به کمک آید.
این قدرت مخرب به اندازهای است که وقتی خطر تخریب تخت جمشید به دلیل پدیدههایی چون گلسنگ مطرح شد، محمدرضا علیخواه، کارشناس مرمت پایگاه میراث جهانی تخت جمشید به صراحت به خبرنگاران گفت: تاثیر مخرب این عامل، بسیار کمتر از وندالیسم و دیگر آسیبهای ناشی از بی توجهی انسانی است.
وندالیسم در کمین است
در دهههای اخیر و پس از تقویت حفاظت فیزیکی و انسانی از میراث جهانی تخت جمشید؛ آسیبهای انسانی به آن تا حد زیادی کاهش یافت اما در همین سالها نیز یکبار پارکور نوجوان ۱۶ ساله در تختگاه پرسپولیس و حالا یادگاری پویا بر دیواره دروازه ملل، نشان داد که وندالیسم همواره در کمین است.در آخرین نوبت، چنان که تاریخ این یادگاری حک شده بر جداره باستانی تخت جمشید نشان میدهد، ۱۹ بهمن ماه این میراث ۲ هزار و ۵۰۰ ساله ایران و جهان مورد هجوم این پدیده اجتماعی قرار گرفت.
اگر چه پایگاه میراث جهانی تخت جمشید بر تعهد مستمر خود در حفاظت، مرمت و پاسداری از این میراث گرانبهای بشری تاکید کرده اما این یادگاری در واقع تلنگری بود که نشان داد با وجود همه اقدامات حفاظتی، اما باز هم وندالیسم در پستوی ذهن یک جوان یا نوجوان بازدید کننده به انتظار لحظهای غفلت نشسته است.
ریشهیابی وندالیسم در بوته روانشناسی اجتماعی و جامعهشناسی
آنطور که از شواهد بر میآید، به احتمال زیاد فردی که « پویا نادیا ۱۹/۱۱/۱۴۰۴» را بر دروازه ملل تخت جمشید حک کرده، نوجوان یا جوانی بوده که به بازدید از این میراث باستانی آمده بود، اما او با نوشتن این یادگاری در پی چه بوده است؟به بهانه این اتفاق با رضا نوبخت، استاد جامعه شناسی دانشگاه پیامنور فارس به گفتوگو پرداختیم تا زمینهها، دلایل و راهکارهای وندالیسم را واکاوی کنیم.او گفت: تخریب آگاهانه اموال عمومی یا وندالیسم را هم میتوان خاص سالهای جوانی و نوجوانی و هم در بستری کلی تحلیل کرد.به گفته نوبخت، یکی از مواردی که در روانشناسی اجتماعی به عنوان دلیل وندالیسم مطرح میشود، نیاز یا میل به دیده شدن است؛ فردی که روی یک سنگ ۲ هزار و ۵۰۰ ساله نام خود را حک میکند، به احتمال بالا از نگاه روانشناختی اجتماعی با چالش اعتماد به نفس و هویت روبرو است و تلاش میکند تا خود را جاودانه کند.او ادامه داد: در واقع میل به بقا او را به این سمت هدایت کرده تا نام خود را بر روی این میراث کهن ثبت کند.این جامعه شناس گفت: تخلیه روانی دلیل دیگری است که یک فرد را به سوی وندالیسم سوق میدهد؛ فردی که در زندگی روزمره خود احساس بی قدرتی میکند، با نوشتن نام خود بر روی چنین اثر ارزشمندی احساس قدرت پیدا می کنند.
عضو هیات علمی دانشگاه پیامنور فارس این پدیده را از نگاه جامعهشناسی نیز بررسی کرد؛ جایی که از آن به عنوان آنمی یاد میشود.
نوبخت گفت: از این نظر، اولین مفهومی که برای تحلیل این رفتار وجود دارد، نظریهای است که دورکیم و مرتون تحت عنوان آنمی و احساس عدم تعلق فرد به جامعه مطرح کردهاند.او توضیح داد: به عقیده دورکیم هنگامی که فرد خود را بخشی از یک کل یا جامعه به حساب نیاورد، دچار بیهنجاری میشود.
به گفته این جامعهشناس، بیگانه بودن با یک میراث ملی و جهانی، به عنوان اثری که دارایی هر ایرانی به شمار می رود، میتواند یکی از دلایل آسیب رساندن به آن باشد؛ فرد تخریبگر، این اثر تاریخی را از هویت خود نمیداند بلکه معتقد است که یک تکه سنگ است که با من غریبه و مربوط به حاکمیت است؛ بنابراین آسیب زدن به آن را آسیب زدن به خود تلقی نمیکند.نوبخت گفت: در این نگاه، افرادی که میراث فرهنگی را تخریب می کنند، با این آثار احساس بیگانگی میکنند.او این را هم اضافه کرد که در تخریب اموال عمومی، ممکن است بحث اعتراضی نیز باشد و فرد در پی محدودیتهای ایجاد شده یا ناکامیهای اجتماعی، دست به انتقام گرفتن از بخشی از جامعه میزند.این جامعه شناس معتقد است که عامل بی هنجاری و احساس تعلق، در دوره جوانی و نوجوانی کمی پیچیدهتر عمل میکند و دلیل آن نیز این است که در کنار آن، مسائل هویت یابی، اثبات خود به اطرافیان، همسالان و یا فردی که با او همراه است نیز این عامل را تقویت میکند.نوبخت بیان کرد: جوان به دنبال آن است تا رد پایی را از خود ثبت کند و بگوید: این من هستم که این کار را انجام داهام و از سویی نیز این جوان، نام و هویت خود را به اثر عظیم و بزرگ پیوند زده تا نام خود را جاودانه کند.
او این اتفاق را همانند کندن نام خود بر روی سنگی در کوههای عظیم میداند که با میل جاودانه شدن انجام میشود.
به عقیده این جامعه شناس، عامل دیگری که میتواند زمینه ساز دست زدن به تخریب میراث تاریخی باشد، نمایش قدرت است این عامل بویژه در سنین نوجوانی بسیار اثرگذار است؛ او اعلام میکند، من با وجود همه حفاظتها توانستم نام خود را بر روی یک اثر ۲ هزار و ۵۰۰ ساله ثبت کنم؛ بنابراین حس قدر کاذب نیز در این سن بر وندالیسم موثر است.
نوبخت گفت: گروه همسالان و فشارهای اجتماعی بر تصمیم و رفتار نوجوانان تاثیرگذار است و ممکن است او برای اخذ تایید جسارت و جرات خود از گروه همسالان دست به این اقدام بزند.
وندالسم جوانان و نوجوانان؛ نوعی شرارت یا فریاد هویتخواهی
استاد جامعهشناسی دانشگاه پیامنور فارس اظهار کرد: در سن جوانی وندالیسم را نمی توان یک شرارت در نظر گرفت، بلکه رفتار و تلاشی برای دیده شود یا فریاد هویت خواهی است که از این طریق، سر داده میشود.
راهکارهایی برای کاهش اثر مخرب وندالیسم بر اموال و میراث همگانی
هر کدام از این عوامل ممکن است تامین کننده نیرویی فکری فرد برای دست زدن به تخریب اموال عمومی و صدمه زدن به میراث ملی کشور باشد، اما راهحلهایی برای کاهش این پدیده مخرب وجود دارد که بیشتر بر تعلیم و تربیت متمرکز است.
استاد جامعهشناسی دانشگاه پیامنور فارس معتقد است که شاید مهمترین کاری که میتوان انجام داد آموزش از کودکی است.
نوبخت گفت: چنان که باید کودکان آموزش ندیدهاند و مشکل اصلی این است که فرد خود را بناهای تاریخی که جزء ارزشمندی از میراث فرهنگی کشور است را متعلق به خود نمیداند و این را باید از کودکان به آنها آموخت.او ادامه داد: کودکان درباره دوران و میراث تاریخی کشور، تنها در کتابها میخوانند؛ باید بیشتر، آنها را در محیط آموزش داد یا آموزش و پرورش با تولید محتوای تصویری این آموزشها را برای آنها ملموستر کند.این استاد دانشگاه افزود: کودکان باید بدانند که این آثار تاریخی، شناسنامه کشور و بخشی از وجود سرزمینی آنها است؛ در این صورت، این آثار جزئی از فرد محاسبه میشود و در برابر رفتارهای تخریبگر، نوعی شرمی اجتماعی ایجاد میشود.
او البته بر استفاده از تقویت حفاظت و استفاده از نظارتهای هوشممند در محوطه های تاریخی نیز تاکید کرد؛ عواملی که میتواند به کاهش احتمال تخریب این میراث با وندالیسم کمک کند.به گفته میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس، یادگاری حک شده بر بدنه ۲ هزار و ۵۰۰ ساله تخت جمشید به سرعت توسط کارشناسان گروه مرمت از چهره این اثر تاریخی زدوده و پیگیری قضایی برای مجازات مسبب آن آغاز شده است.با این همه تجربه اثبات کرده که این آخرین زخم وندالیسم بر میراث باستانی نیست و ضمن تقویت حفاظت، نظام فرهنگی و تعلیم و تربیت کشور نیز باید برای چینش دیوارههای دفاعی قدرتمند در برابر این پدیده اجتماعی تخریبگر به کمک آید.