اقتصاد تریلیون دلاری فضا
«در طول دهههایی که در این صنعت کار کردهام، تمرکز ما از صرفا فرستادن موشکها و ماهوارهها به فضا، به پیدا کردن راههایی برای استفاده از آنها پس از استقرار در فضا تغییر کرده است.» این گفته جف تورنبرگ، مدیرعامل پورتال اسپیس سیستمز است، شرکتی که بر استفاده از ماهوارهها و فناوریهای فضایی برای کاربردهای تجاری و تحقیقاتی تمرکز دارد و به دنبال بهرهبرداری از فرصتهای اقتصادی در فضاست. علاوه بر این، شرکتهای فعال در بخش فضایی اکنون خود را در میانه یک تبِ طلا میبینند؛ جایی که از نهادهای دفاعی گرفته تا برخی از بزرگترین شرکتهای خصوصی جهان، همگی پشت در آنها صف کشیدهاند. به گفته سوزانا کروز رامیرز، تحلیلگر پژوهشی در بانک سرمایهگذاری Panmure Liberum، ارزش این بخش تا سال ۲۰۳۲ در مسیر عبور از مرز یک تریلیون دلار قرار دارد. اما دلیل این رونق چیست؟
به گفته هدر پرینگل، فرمانده پیشین آزمایشگاه پژوهشی نیروی هوایی آمریکا و مدیرعامل کنونی بنیاد فضایی، مهمترین دلیل رونق صنعت فضایی خصوصی این است که با ظهور شرکتهای خصوصیای که با استفاده از فناوریهای قابلاستفاده مجدد و با هزینهای کمتر پروازهای مکرر انجام میدهند، ورود به فضا بسیار آسانتر شده است.
او میگوید: «دستکم سه شرکت بزرگ همچون اسپیسایکس، بلو اوریجین و راکتلب، توانمندیهای مستقل خود را برای پرتاب، انتقال محموله، بازگشت وسایل پرتاب به جو زمین، بازیابی آنها و استفاده مجدد برای پرتابهای بعدی ایجاد کردهاند.»
پرینگل همچنین تاکید میکند که وجود موشکهای قابلاستفاده مجدد، بهویژه از منظر صرفهجویی در هزینهها، «نقطه عطفی» برای این صنعت بوده است. «آنچه شاتل فضایی آمریکا با هزینهای حدود ۳۰ هزار دلار به ازای هر پوند وزن(یا حتی بیشتر) حمل میکرد، امروز میتوان آن را با حدود ۳ هزار دلار به ازای هر پوند و شاید کمتر به مدار پایین زمین فرستاد.»
توسعه موشکهای ارزان و قابلاستفاده مجدد همچنین از نظر سرعت و بسامد پرتابها «تاثیری چشمگیر» داشته است. در سال ۲۰۲۴، بهطور متوسط هر ۳۴ ساعت یک موشک در نقطهای از جهان پرتاب شد. این رقم در سال ۲۰۲۵ به هر ۲۷ ساعت یکبار رسید. به گفته پرینگل، این روندها هیچ نشانهای از کند شدن ندارند و در سالهای پیش رو حتی شتاب خواهند گرفت.
عامل دیگر در کاهش شدید هزینههای حملونقل فضایی، کوچکتر شدن ماهوارههاست. پل توماس، مدیر جهانی نوآوری فضایی و نوآوری انرژی در اکسنچر، میگوید: «همانطور که اپل و سامسونگ توانستهاند آیپد، آیفون و دیگر دستگاههای هوشمند را تولید کنند، شرکتها نیز راه ساخت ماهوارههای کوچکشدهای را یافتهاند که بهاندازه ماهوارههای سنتی قدرتمند هستند، اما وزن بسیار کمتری دارند.»
مجموع این تحولات باعث شده هزینه پرتاب یک ماهواره به فضا در دسترس تعداد بسیار بیشتری از شرکتها قرار گیرد.
به گفته توماس، رشد هوش مصنوعی و یادگیری ماشین نیز بهشدت به این بخش شتاب داده است. این دو فناوری ماهوارهها را هرچه خودمختارتر کردهاند و نیاز به مداخله انسانی در بهرهبرداری از آنها را کاهش دادهاند. پیشرفتهترین ماهوارهها «میتوانند اختلالها را فیلتر کنند، ناهنجاریها را تشخیص دهند و بهطور خودکار رفتار خود را تنظیم کنند.»
انقلاب هوش مصنوعی همچنین باعث افزایش چشمگیر حجم دادههایی شده است که شرکتها، نهادها و افراد به آن نیاز دارند. همه این روندها در مجموع به «تجاریسازی سریع فضا» منجر شدهاند.
استقرار نظامیان در فضا
اگرچه در زمینه ارائه خدمات فضایی، تغییر بزرگی از بخش دولتی به بخش خصوصی رخ داده است، دولتها بهویژه در حوزه دفاع همچنان نقش مهمی بهعنوان مصرفکننده ایفا میکنند. آلن تامپسون، مدیر امور دولتی شرکت اسکاتلندی Skyrora (سازنده و بهرهبردار وسایل پرتاب)، میگوید: «وقتی در سال ۲۰۱۷ کارمان را شروع کردیم، تمرکزمان فقط روی فعالیتهای بخش غیرنظامی صنعت بود.» اما طی دهه گذشته، بهتدریج روشن شده است که ارتش علاقه فزایندهای به استقرار داراییها در فضا دارد. با این حال، چون بخش نظامی و دفاعی نسبتا دیر وارد این عرصه شده، نه زمان و نه توان لازم برای جبران این عقبماندگی را دارد.
بنابراین بهاحتمال زیاد با شرکتهای تخصصی فضایی همکاری خواهد کرد؛ یا از طریق برونسپاری، یا در قالب مشارکتهای مشترک. تامپسون میگوید اسکایرورا و شرکتهای مشابه آن در سالهای آینده شاهد پررنگتر شدن بُعد دفاعی در فعالیتهای خود خواهند بود. علاوه بر این، تقاضا فقط از سوی آمریکا نخواهد آمد. به گفته او، دولتهای سراسر جهان بهدنبال آن هستند که وابستگی خود را به شرکتها و پایگاههای پرتاب آمریکایی کاهش دهند. بهویژه اروپا، به گفته رامیرز، تلاش خواهد کرد توانمندیهای مستقل فضایی خود را تقویت کند.
گسترش تنشهای ژئوپلیتیک به فضا چشماندازی نگرانکننده است، اما کاهش هزینه پرتابها در عین حال دولتهای بیشتری را با انگیزههای تجاری وارد عرصه فضا کرده است. دیلن تیلور، مدیرعاملVoyager Space Holdings، میگوید: «آژانسهای فضایی بیشتری در سراسر جهان در حال شکلگیری هستند.» حتی دو دهه پیش احتمالا تنها ۱۵تا ۲۰ آژانس فضایی در دنیا وجود داشت؛ امروز این تعداد به حدود ۷۵ رسیده است. همزمان، آژانسهای فضایی موجود نیز با افزایش بودجه مواجه شدهاند.
این هزینهکردها در شرایطی که مشکلات فراوانی روی زمین وجود دارد، میتواند محل مناقشه باشد. از میان این ۷۵ آژانس فضایی، به گفته تیلور، احتمالا حدود نیمی هرگز فضانورد اختصاصی خود را نداشتهاند. با این حال، بیشتر آنها مشتاقاند یکی برای خود بسازند، زیرا داشتن نمایندهای از کشورشان در فضا میتواند در مقیاسی گستردهتر سرمایهگذاری ارزشمندی باشد. اعتباری که از فرستادن یک انسان به فضا به دست میآید، میتواند ابزار انگیزشی مهمی برای ترغیب جوانان به تحصیل در رشتههای علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات در کشورشان باشد.
خدمترسانی به زمین از فضا
یکی از دلایلی که ارتشها تا این حد به فضا علاقهمند شدهاند این است که بخش بزرگی از فعالیتهای تجاری روی زمین به آنچه در فضا رخ میدهد وابسته است. گزارشی از موسسه اقتصاد لندن در سال ۲۰۲۳ برآورد کرده است که از دست رفتن سامانه جهانی ناوبری ماهوارهای (GNSS) که زیربنای GPS و دیگر ابزارهای ناوبری است، فقط برای هفت روز، بهتنهایی ۷.۶میلیارد پوند به اقتصاد بریتانیا خسارت وارد میکند.
یکی دیگر از کاربردهای تجاری کلیدی، حوزه ارتباطات است. همانطور که نَت ادینگتون از شرکت فیلترو نیک اشاره میکند، سامانههای زمینی هنوز قادر نیستند خدمات اینترنت پهنباند کاملا فراگیر را در مناطق دورافتاده ارائه دهند. در مقابل، یک سامانه مبتنی بر ماهواره میتواند چنین پوششی را فراهم کند. انتظار میرود شبکههای زمینی بهتدریج حضور خود را به فضا گسترش دهند. در کوتاهمدت، این روند بهصورت سامانهای ترکیبی خواهد بود؛ جایی که شبکههای زمینی در کنار شبکههای فضایی مدار پایین زمین (LEO) فعالیت میکنند. اما با نزدیک شدن به پایان این دهه، بخش عمده اتصال پهنباند در نهایت از طریق فضا ارائه خواهد شد.
افزایش انفجاری تعداد ماهوارهها در فضا، همراه با این واقعیت که ارتباطات زمین–فضا از حوزه انحصاری دولتها به بازار انبوه منتقل شده است، به این معناست که اکنون حجم باورنکردنیای از دادهها درباره آنچه روی زمین رخ میدهد، تولید و توسط شرکتها استفاده میشود. مارک باگت از سِرافیم اسپیس میگوید این تحول قرار است کشاورزی را دگرگون کند: «اکنون میتوان از دادههای فضایی برای ارزیابی عملکرد محصولات، تشخیص آلودگی آنها به آفات، یا تعیین نیازشان به مواد مغذی بیشتر استفاده کرد.»
البته این فقط کشاورزان نیستند که از این تحول سود میبرند. به گفته باگت، این انقلاب تصویربرداری و داده تقریبا بر هر صنعتی که به ذهنتان برسد، از نفت و گاز گرفته تا لجستیک و املاک تاثیر خواهد گذاشت. برای مثال، شرکت ستلایت ویو که یکی از سرمایهگذاریهای سرافیم است، یکی از پیشرفتهترین دوربینهای مادونقرمز جهان را در اختیار دارد. دوربینی که به آن امکان میدهد از فضا به پایین نگاه کند و تشخیص دهد آیا در ساختمانهای مشخص افرادی حضور دارند یا نه، همچنین سطح کلی عایقبودن ساختمان و میزان سهم آن در گرمایش جهانی را برآورد کند.
برونسپاری صنعت به ماه
به گفته رامیرز، علاقه به انتقال دستکم بخشی از فعالیتهای اقتصادی به فضا رو به افزایش است. او میگوید صنعت فضا تاکنون در سه موج پیش رفته است: «علاقه نهادی به مسابقه فضایی در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، توسعه ماهوارههای پخش در دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ و در زمان حاضر ایجاد پرتابها و حملونقل کمهزینه به رهبری ایلان ماسک». موج چهارم، ساختن یک اقتصاد در فضا خواهد بود. به گفته او، کاهش سریع هزینه جابهجایی مواد در فضا باعث میشود که انتقال برخی از آلایندهترین بخشهای صنعتی به بالا هرچه عملیتر شود.
دو فعالیتی که رامیرز در صدر فهرست انتقال قرار میدهد، مراکز دادهای هستند که انقلاب هوش مصنوعی را تغذیه میکنند و نیز صنعت معدنکاری. حتی اگر استخراج از سیارکها فورا عملی نشود، بحثها درباره معدنکاری در ماه بهطور جدی در جریان است. لوشچاکوسکی میگوید یکی از شرکتهای حاضر در سبد سرمایهگذاری شرکت صنعتی ایای، فایرفلای اسپیساِیر، یعنی نخستین شرکت تجاری که با موفقیت روی ماه فرود آمد، از سوی شرکتهایی که میخواهند داراییهای معدنی خود را به ماه منتقل کنند مورد مراجعه قرار گرفته است.
ورود اسپیسایکس به بازار سهام
صنعت فضایی به وضوح آیندهای امیدوارکننده دارد، اما یک محرک بزرگ کوتاهمدت که ممکن است، طی چند ماه آینده همهچیز را تغییر دهد، عرضه اولیه سهام (IPO) شایعهشده اسپیسایکس به رهبری ایلان ماسک در سال جاری است. خود ماسک حدود شش هفته پیش بهصورت عمومی ظاهر شد و با بیان اینکه این گزارشها «صحیح» هستند، این خبر را تایید کرد. نیک فلیترمن از شرکت پورتلند ادوایزرز، مانند بسیاری دیگر در صنعت، اعتراف میکند که نسبت به این کارآفرین جنجالی احساسات متناقضی دارد. به نظر او و دیگران، نگرانی عمدهای وجود دارد درباره تمرکز مقدار زیادی پول و قدرت در دست یک نفر.
با این حال، حتی این موضوع میتواند به نفع صنعت باشد. اگر دولتها و شرکتها تصمیم بگیرند که نمیخواهند بهطور کامل به استارلینک و اسپیسایکس وابسته باشند، خود این موضوع فرصتهای جدیدی ایجاد خواهد کرد. به هر حال، ماسک طی دو دهه گذشته نقش بزرگی در جلب توجه مردم به این صنعت ایفا کرده است. عرضه اولیه میتواند محرک بزرگی برای صنعت باشد، بهویژه از نظر افزایش شهرت و دیدهشدن کل این بخش. فلیترمن میگوید این میتواند اتفاق خوبی باشد: «هرچه شهرت فضا بالاتر برود، پول بیشتری نیز به آن وارد خواهد شد.»
جف تورنبرگ از پورتال اسپیس سیستمز نیز معتقد است که عرضه اولیه سهام اسپیسایکس که ممکن است ارزش شرکت ماسک را به بیش از یک تریلیون دلار برساند، میتواند یک نقطه عطف مهم باشد. این عرضه میتواند نسخهای بسیار بزرگتر از عرضه اولیه سهام نتاسکیپ در سال ۱۹۹۵ باشد که در نگاه گذشته بهطور گستردهای بهعنوان آغاز عصر داتکام شناخته میشود. فراتر از همه اینها، عرضه اولیه سهام اسپیسایکس برای سرمایهگذاران اولیهای که پول خود را وارد این صنعت کردهاند، نوعی اعتبارسنجی خواهد بود و مدتها منتظر یک عرضه بزرگ بودهاند تا نشان دهند سرمایهگذاریشان منطقی بوده است.
فقط سرمایهگذاران خطرپذیر نیستند که از عرضه اولیه قدرتمند اسپیسایکس خوشحال خواهند شد. در چند سال گذشته، شرکت ماسک جریان ثابتی از فارغالتحصیلان از جمله تورنبرگ که در اسپیسایکس کار کرده و سپس شرکت فضایی خود را تاسیس کردهاند، ایجاد کرده است. این موضوع، همراه با ثروت عظیمی که از عرضه اولیه به وجود میآید، میتواند به ایجاد نسل بعدی شرکتهای فناوری، بنیانگذاران استارتآپها و سرمایهگذاران کمک کند. تورنبرگ معتقد است که اکنون زمان هیجانانگیزی برای کار یا سرمایهگذاری در این صنعت است.
ردیابی رونق با یک ETF
احتمالا سادهترین راه برای سرمایهگذاری در بخش فضایی، استفاده از صندوقهای قابلمعامله در بورس (ETF) است، مانند صندوق واناک اسپیس اینوویتورز در بورس لندن. این صندوق شاخص جهانی صنعت فضایی را دنبال میکند که بر بزرگترین و نقدشوندهترین شرکتهای فهرستشده در این بخش تمرکز دارد. صندوق مذکور ۲۵ دارایی دارد که شرکت خدمات پرتاب راکت لب کورپ و شرکت تصویربرداری ماهوارهای پلنت لبز بزرگترین آنها هستند. به طور کلی، داراییهای این صندوق نسبت قیمت به درآمد معادل ۲۵ دارند و کل هزینههای مدیریت و بهرهبرداری از صندوق ۰.۵۵ درصد است که برای چنین ETF تخصصیای معقول به نظر میرسد.
رهبر شناختهشده در حوزه سرمایهگذاری خطرپذیر، سِرافیم ویسی است. سرافیم صندوقهای مختلفی راهاندازی کرده است، اما صندوق تراست سرمایهگذاری فضایی سِرافیم برای سرمایهگذاران عادی دسترسی آسانتری دارد. این صندوق دارای یک پرتفوی عظیم از شرکتهای غیر فهرستشده است که خدمات نوآورانه زیادی ارائه میکنند. بزرگترین این شرکتها ارائهدهنده ماهوارههای کوچک ICEYE است که ممکن است بهزودی وارد بورس شود. شرکت جالب دیگر در داراییهای صندوق، D-Orbit است که خدمات «تاکسی فضایی» ارائه میدهد. یعنی موشکهایی که داخل یک موشک بزرگتر اسپیسایکس سفر میکنند و آخرین بخش مسیر را طی میکنند. این شرکت یکی از پیشروان ایده قرار دادن مراکز داده در فضا است. قیمت این تراست در هفتههای اخیر بهشدت افزایش یافته و اکنون با حدود ۲۴ درصد بالاتر از ارزش خالص داراییهایش معامله میشود.
چهار شرکت امیدوارکننده
یکی از معدود شرکتهای فهرستشده در پرتفوی سرافیم، ایاستی اسپیسموبایل است. ایاستی اسپیسموبایل با ارائه خدمات تلفن همراه از طریق «برجهای سلولی در آسمان» با استارلینک رقابت میکند. این شامل بزرگترین ماهوارهای است که تاکنون به فضا پرتاب شده و قدرت آن معادل ۳۰ برج زمینی است. شرکت هنوز به سوددهی نرسیده، اما روابطی با اپراتورهای بزرگ شبکه موبایل، مانندVodafone، Verizon و AT&T برقرار کرده است.
این قراردادها شامل استفاده اپراتورها از AST برای پوشش نقاط خالی شبکه زمینی آنهاست و به آنها امکان میدهد بدون نیاز به استقرار داراییهای فیزیکی، وارد بازارهای دیگر شوند. شرکت دیگری که دیگر جزو پرتفوی سرافیم نیست، اما سرافیم پیش از عرضه عمومی آن در سال ۲۰۲۵، سرمایهگذاری اولیهای در آن داشت، وویجر تکنولوژیز است. این شرکت بین دو بخش تقسیم شده است: یک بخش نظامی که در اجرای گنبد آهنین، سپر دفاع موشکی آمریکا، همکاری میکند و بخش راهکارهای فضایی که بزرگترین مدیر تجاری ایستگاه فضایی بینالمللی است و هماکنون در یک پروژه مشترک برای ساخت جایگزین ایستگاه فضایی بینالمللی مشارکت دارد. البته شرکت وویجر تکنولوژیز مانند شرکت AST سودده نیست، اما امیدوار است تا سال ۲۰۲۷ به سودآوری برسد.
یکی از شرکتهای فهرستشده در لندن که ارزش بررسی دارد، فیلتـرونیک است. این شرکت در اصل در سال ۱۹۷۷ از دانشگاه لیدز منشعب شد و فناوریای ارائه میدهد که سیگنالها را تقویت میکند و ارتباط مردم روی زمین با ماهوارهها و بالعکس را آسانتر میکند. در نتیجه، این شرکت از افزایش سریع تعداد ماهوارههای مستقر در فضا بهره زیادی برده است. درآمد آن بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ سه برابر شده و سود هر سهم از سال ۲۰۲۲ بیش از ۱۰ برابر افزایش یافته است که توجیهکننده ارزشگذاری سهام آن به ۵۲ برابر سود پیشبینیشده سال ۲۰۲۷ است.
یکی دیگر از شرکتهای ماهوارهای اروپایی که رامیرز به آن علاقه دارد، وویجر تکنولوژیز است. پس از ادغام با رقیب خود، اینتلست، سال گذشته، اسایاس اکنون یکی از بزرگترین ناوگانهای ماهوارههای ارتباطی جهان را در اختیار دارد. رامیرز بهویژه به این نکته علاقهمند است که SES اکنون بر جذب مشتری از سوی دولتها تمرکز کرده است. پیشبینی میشود استفاده از اینترنت ماهوارهای در بخشهای دولتی، دریایی و هوانوردی تسریع شود که این رشد ناشی از اولویتهای امنیت ملی و نیاز به اتصال از راه دور است. اکثر شرکتهای فهرستشده در صنعت فضایی یا زیانده هستند یا با ارزشگذاریهای بسیار بالا معامله میشوند، اما SES با نسبت قیمت به سود پیشبینیشده سال ۲۰۲۶، نسبتا متواضع و برابر با ۲۰.۵ معامله میشود.