به گزارش ایرنا، سیستان و بلوچستان، یکی از ۳۱ استان کشور عزیزمان ایران بوده که در جنوبشرقی کشور واقع شده و بهعنوان دومین استان پهناور پس از کرمان شناخته میشود. این استان با وسعت قابل توجه و تنوع کمنظیر طبیعی و فرهنگی، از ظرفیتهای گستردهای در حوزه گردشگری برخوردار است و میتواند نقشی مهم در توسعه متوازن و پایدار کشور ایفا کند.
مرکز سیستان و بلوچستان شهر زاهدان است؛ شهری که بهدلیل موقعیت ارتباطی و اداری خود، نقش کانونی در مدیریت، بازرگانی و ترددهای منطقهای دارد. زاهدان بهعنوان دروازه شرقی ایران، پیونددهنده استان با کشورهای همسایه و مسیرهای ترانزیتی بینالمللی به شمار میرود و جایگاه آن در توسعه گردشگری منطقهای حائز اهمیت است.
سیستان و بلوچستان از شمال با خراسان جنوبی، از جنوب با دریای عمان، از شرق با کشورهای پاکستان و افغانستان و از غرب با استان کرمان هممرز است. چنین موقعیت جغرافیایی ویژهای، این استان را به یکی از مناطق راهبردی و مهم کشور از نظر ترانزیت، تجارت و ارتباطات فرامرزی تبدیل کرده و زمینهساز شکلگیری ظرفیتهای متنوع گردشگری، بهویژه گردشگری دریایی، مرزی و ترانزیتی شده است.
همجواری با دریای عمان و برخورداری از سواحل بکر و کمتر شناختهشده، از دیگر مزیتهای مهم سیستان و بلوچستان در حوزه گردشگری به شمار میرود
سیستان و بلوچستان از نظر اقلیمی، استانی خاص و کمنظیر محسوب میشود. وجود اقلیمهای متفاوت در این پهنه جغرافیایی، سبب شده که در کنار مناطق کوهستانی، نواحی جنگلی، باتلاقی و ساحلی نیز در این استان شکل گیرد؛ تنوعی که چشماندازهای طبیعی متعددی را برای گردشگران داخلی و خارجی فراهم میکند.
منطقه سیستان، بهعنوان بخش مهمی از سیستان و بلوچستان، دارای آبوهوایی متنوع است و همین ویژگی موجب گوناگونی پوشش گیاهی و زیستی منطقه شده است. این تنوع طبیعی، سیستان را به یکی از مناطق غنی کشور از نظر منابع طبیعی تبدیل کرده و ظرفیت بالایی برای توسعه گردشگری طبیعتمحور و اکوتوریسم ایجاد کرده است.
همجواری با دریای عمان و برخورداری از سواحل بکر و کمتر شناختهشده، از دیگر مزیتهای مهم سیستان و بلوچستان در حوزه گردشگری به شمار میرود. سواحل مَکُران، با قابلیتهای ویژه در گردشگری دریایی، شیلاتی و تفریحی، میتواند به یکی از قطبهای نوظهور گردشگری کشور تبدیل شود و نقش مؤثری در رونق اقتصادی منطقه ایفا کند.
در کنار جاذبههای طبیعی، سیستان و بلوچستان از ذخایر معدنی فراوانی برخوردار است و بهدلیل تنوع معادن، به «رنگینکمان معادن کشور» شهرت یافته، وجود این ظرفیتها، علاوهبر اهمیت اقتصادی، میتواند در قالب گردشگری صنعتی و معدنی نیز مورد توجه قرار گیرد و به تنوعبخشی به سبد گردشگری استان کمک کند.
مجموعه این ویژگیها، شامل موقعیت راهبردی، تنوع اقلیمی، غنای منابع طبیعی و معدنی و چشماندازهای بکر، سیستان و بلوچستان را به یکی از استانهای دارای مزیت نسبی در توسعه گردشگری کشور تبدیل کرده؛ ظرفیتی که در صورت برنامهریزی و معرفی مناسب، میتواند نقش مؤثری در اشتغالزایی، توسعه منطقهای و تقویت هویت ملی در چارچوب «ایرانجان» ایفا کند.
شهرسوخته
شهر سوخته؛ روایت ۵ هزار سال تمدن، علم و صلح در قلب سیستان
شهر سوخته، از شاخصترین محوطههای باستانی ایران و ثبتشده در فهرست میراث جهانی، در ۵۰ کیلومتری زابل و حدود ۱۷۰ کیلومتری زاهدان قرار دارد. این شهر باستانی که از آن بهعنوان مهد تمدن ایران یاد میشود، جایگاه ویژهای در مطالعات تاریخی و باستانشناسی داشته و نقش مهمی در معرفی پیشینه تمدنی سیستان و بلوچستان ایفا میکند.
قدمت شهر سوخته به حدود پنج هزار سال پیش بازمیگردد و شواهد نشان میدهد ساکنان آن بیشاز ۱۴۰۰ سال در محدودهای نزدیک به ۲۸۰ هکتار زندگی کردهاند. برخلاف ظاهر خشک امروزی، این منطقه در دوران شکوفایی خود از آبوهوایی معتدل و محیطی سرسبز برخوردار بوده و بستر شکلگیری یکی از پیشرفتهترین تمدنهای عصر باستان را فراهم کرده است.
کشف آثار متنوعی چون ظروف سفالی نفیس، ابزارهای فلزی، مهرههای ایلامی و بقایای انسانی، نشاندهنده سطح بالای دانش و مهارت ساکنان این شهر است؛ بهگونهای که شهر سوخته با عناوینی همچون «شهر علم» و «شهر هنر» شناخته میشود. از برجستهترین یافتهها، کشف چشم مصنوعی متعلق به یک زن جوان است که بیانگر آگاهی از دانش پزشکی و جراحی در آن دوران است.
نبود هرگونه نشانه از سلاح و ادوات جنگی در کنار وجود لایههای خاکستر و آثار سوختگی، از ویژگیهای منحصربهفرد شهر سوخته به شمار میرود. اگرچه علت دقیق آتشسوزیهای این شهر هنوز مشخص نیست، اما مجموعه شواهد تاریخی، شهر سوخته را نمادی از تمدنی صلحمحور و یکی از مهمترین ظرفیتهای گردشگری فرهنگی شرق کشور معرفی میکند.
جنگل حرا
جنگلهای حرا چابهار؛ نگین سبز سواحل مَکُران
جنگلهای حرا چابهار از شاخصترین جاذبههای طبیعی جنوبشرق کشور به شمار میروند که در حاشیه سواحل خلیج گواتر و در نقطه صفر مرزی ایران و پاکستان قرار گرفتهاند. این جنگلهای دریایی بکر، با رویش درختان استوایی حرا در دل آبهای ساحلی، چشماندازی منحصربهفرد و کمنظیر از طبیعت مکران را به نمایش میگذارند.
یکی از جذابترین تجربههای گردشگری در جنگلهای حرا، قایقسواری در میان درختانی است که ریشه در آب دریا دارند. پوشش گیاهی خاص این منطقه شامل گیاهانی با گلهای ظریف و میوههایی کپسولمانند است و زنبورهای وحشی نیز با ساخت کندو بر شاخههای حرا، در فصل گلدهی، عسل طبیعی و مرغوبی تولید میکنند.
جنگلهای حرا چابهار زیستگاهی مهم برای گونههای مختلف جانوری بهویژه پرندگان مهاجر و بومی محسوب میشوند. فلامینگوها، عقابها و مرغهای ماهیخوار از جمله پرندگانی هستند که این اکوسیستم ارزشمند را برای زیست و تغذیه انتخاب کردهاند و بر غنای زیستی منطقه میافزایند.
محدوده رویش گونه حرا از خور باهو در شهرستان دشتیاری تا خور گالک در شهرستان زرآباد امتداد دارد؛ بهگونهای که ۸۱۵ هکتار از این جنگلها بهصورت طبیعی و ۵۶۰ هکتار بهصورت دستکاشت شکل گرفته است. افزون بر نقش چشمگیر در جذب گردشگر، جنگلهای حرا با فیلتر کردن بخشی از آلایندهها، نقشی مؤثر در حفظ سلامت آبهای ساحلی و پایداری محیطزیست دریای عمان ایفا میکنند.
قلعه ناصری ایرانشهر
قلعه ناصری ایرانشهر؛ دژ قاجاری و نماد حکمرانی تاریخی بلوچستان
قلعه ناصری ایرانشهر یکی از شاخصترین بناهای تاریخی سیستان و بلوچستان است که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و قدمت آن به دوره قاجار بازمیگردد. این قلعه به فرمان ناصرالدینشاه قاجار و با کارکردی دفاعی نظامی ساخته شد و در زمان خود نقش مهمی در تثبیت قدرت و مدیریت منطقه بلوچستان ایفا میکرد.
این بنای خشتی گلی با استفاده از خشت، گل و آجر احداث شده و از نظر ابعاد، پس از قلعه بمپور، بزرگترین و مهمترین قلعه خشتی جنوب استان به شمار میرود. ساخت قلعه ناصری حدود هفت سال به طول انجامید و پس از بهرهبرداری، بهعنوان مقر حکمرانی بلوچستان انتخاب شد؛ بهگونهای که مرکز اداره منطقه از قلعه تاریخی بمپور به این مجموعه منتقل شد.
قلعه ناصری دارای ساختاری گسترده با چندین حیاط مجزا، برجهای دیدبانی و بیشاز ۱۵۰ فضای معماری متنوع است. در گذشته، بخشهای مختلف این مجموعه شامل حاکمنشین، سربازخانه، حمام، اصطبل، انبار، حوضخانه و محل نگهداری زندانیان بوده که هر یک متناسب با کارکرد حکومتی و نظامی قلعه طراحی شدهاند.
با گذشت زمان، بخشهایی از قلعه دچار تخریب شده و امروزه عمدتاً دیوارهای بیرونی و قسمتهایی از فضاهای داخلی آن باقی مانده است. بهدلیل اجرای طرحهای مرمتی و حفاظتی، امکان بازدید از داخل قلعه در بیشتر ایام سال فراهم نیست و بازدیدکنندگان تنها میتوانند از نمای بیرونی این اثر تاریخی دیدن کنند؛ بنایی که همچنان بهعنوان نماد هویت تاریخی ایرانشهر و بلوچستان شناخته میشود.
گلفشان تفتان
گِلفشانها؛ شگفتی زمینشناسی از سواحل چابهار تا دامنههای تفتان
سیستان و بلوچستان با پهنهای وسیع و تنوع کمنظیر طبیعی، میزبان برخی از خاصترین پدیدههای زمینشناسی ایران است که گِلفشانها از شاخصترین آنها به شمار میروند. این سازههای طبیعی بر اثر خروج گِل، آب و گاز از اعماق زمین شکل گرفتهاند و علاوهبر اهمیت علمی، بهعنوان جاذبهای منحصربهفرد در گردشگری طبیعت و سلامت شناخته میشوند.
گِلفشانهای استان عمدتاً در محدوده سواحل چابهار و نواحی اطراف خاش و دامنههای کوه تفتان پراکندهاند و هر ساله گردشگران، طبیعتگردان و علاقهمندان به گردشگری درمانی را به سوی خود جذب میکنند. گِل خارجشده از این دهانهها بهدلیل ترکیبات معدنی خاص، در میان مردم محلی و بازدیدکنندگان برای تسکین برخی مشکلات پوستی و دردهای عضلانی و مفصلی کاربرد دارد و همین موضوع، ارزش اقتصادی و اجتماعی این پدیده طبیعی را افزایش داده است.
در دشت کهیر چابهار، یکی از شناختهشدهترین مجموعههای گِلفشانی سیستان و بلوچستان قرار دارد؛ جایی که فعالیتهای زیرزمینی بهصورت خروج حبابهای گِل و گاز از دهانهها نمایان میشود. هنگام فوران، صدایی شبیه شلیک ایجاد میشود که بر جذابیت و رازآلودگی این پدیده طبیعی میافزاید و توجه بازدیدکنندگان را به خود جلب میکند.
در مجموع، چابهار دارای سه گِلفشان شاخص شامل ۲ گِلفشان تپهای و یک گِلفشان آتشفشانی است که تنها نوع آتشفشانی آن فعال محسوب میشود. این گِلفشانها با ارتفاعی حدود ۲۰ متر و دهانهای نزدیک به ۱۲ متر، در میان مردم محلی با عنوان «ناف دریا» شناخته میشوند و امروزه به یکی از نمادهای طبیعی و گردشگری جنوب سیستان و بلوچستان تبدیل شدهاند.
قلعه رستم زابل
قلعه رستم زابل؛ دژ اسطورهای سیستان و یادگار شکوه تاریخی حوضدار
قلعه رستم یکی از مهمترین و پربازدیدترین آثار تاریخی شهرستان زابل است که پس از شهر سوخته، جایگاهی ویژه در میان جاذبههای تاریخی این منطقه دارد. نام این قلعه برگرفته از رستم، نامآورترین پهلوان سیستان، است؛ نامی که بیانگر عظمت، قدرت و پیشینه اسطورهای این بنای تاریخی در فرهنگ بومی منطقه به شمار میرود.
این قلعه در فاصله حدود ۷۰ کیلومتری جنوبغرب زابل و در محوطه تاریخی حوضدار قرار دارد؛ منطقهای که بهدلیل وجود آثار متعدد از تمدنهای کهن، از کانونهای مهم باستانشناسی ایران محسوب میشود. شواهد موجود نشان میدهد قدمت قلعه رستم به دورههای سلجوقی تا صفوی بازمیگردد، هرچند تاریخ دقیق ساخت آن مشخص نیست و گفته میشود این قلعه حدود ۵۰۰ سال پیش متروک شده است.
قلعه رستم کاربری دفاعی مسکونی داشته و ساختار معماری آن نشاندهنده استحکام و اهمیت نظامی بنا در گذشته است. وجود خندق، برجهای نگهبانی، حصارهای بیرونی و یخدان، حکایت از تدابیر دفاعی پیشرفته در طراحی این قلعه دارد. بخشهایی مانند شاهنشین، سردرهای ورودی و اصطبل نیز از دیگر فضاهای شاخص این مجموعه به شمار میروند که عمدتاً با خشت ساخته شدهاند.
افزون بر خود قلعه، تپههای اطراف آن نیز از ارزش تاریخی بالایی برخوردارند؛ بهطوریکه در جریان کاوشهای باستانشناسی، سکههایی نقرهای منسوب به دوره ساسانی از این محدوده کشف شده است. مجموعه این ویژگیها، قلعه رستم را به یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی سیستان و بلوچستان و نمادی از پیوند تاریخ، اسطوره و معماری دفاعی ایران بدل کرده است.
ساحل دَرَک زرآباد
ساحل دَرَک زرآباد؛ تلاقی شگفتانگیز بیابان و دریای عمان
ساحل دَرَک در شهرستان زرآباد، یکی از منحصربهفردترین پدیدههای طبیعی ایران و نگینی پنهان در جنوب سیستان و بلوچستان بوده؛ جایی که تپههای ماسهای طلایی در فاصلهای کوتاه به دریای نیلگون عمان میرسند و تصویری کمنظیر از همنشینی کویر و دریا خلق میکنند. این ویژگی خاص، دَرَک را به «عروس سواحل ایران» شهرت داده و آن را به مقصدی متفاوت برای طبیعتگردان تبدیل کرده است.
روستای ساحلی دَرَک در جنوبیترین بخش استان و در نزدیکی مرز دریایی سیستان و بلوچستان و هرمزگان قرار دارد و علاوهبر ساحل بکر و پاک، از جاذبههایی چون جنگلهای حرا و خور تاریخی گالِک با طولی حدود ۶ کیلومتر برخوردار است. تنوع کمنظیر سواحل شنی، مرجانی، صخرهای و ماسهای در کنار کوه، جنگل و نخلستان، دَرَک را به یکی از استثناییترین چشماندازهای طبیعی کشور بدل کرده است.
وجود آب شیرین در فاصلهای نزدیک به دریا، زمینه رویش پوشش گیاهی متنوع و درختان گرمسیری را فراهم کرده و کشاورزی بومی مانند کشت نخیلات، هندوانه و ذرت در این روستا رواج دارد. آبوهوای معتدل و بهاری منطقه، بهویژه در اثر وزش بادهای موسمی اقیانوس هند، باعث شده دَرَک نسبت به بسیاری از مناطق جنوبی، اقلیمی خنکتر و دلپذیرتر داشته باشد.
ساحل دَرَک علاوهبر جاذبههای طبیعی، ظرفیت بالایی برای گردشگری تفریحی و سلامت دارد؛ از ساحلپیمایی چندکیلومتری و ورزشهای آبی گرفته تا بهرهمندی از خواص درمانی شنهای سفید و رملهای ساحلی برای دردهای عضلانی و استخوانی. امنیت، آرامش، فرهنگ اصیل بلوچ و مهماننوازی صمیمی مردم محلی، سفر به دَرَک را به تجربهای ماندگار و خاطرهانگیز برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل کرده است.
قلعه سَب
قلعه سَب؛ رفیعترین دژ خشتی ایران و نماد هویت تاریخی جنوب سیستان و بلوچستان
قلعه سَب یکی از شاخصترین و منحصربهفردترین آثار تاریخی سیستان و بلوچستان است که بهعنوان بلندترین بنای خشتی ایران، جایگاهی ممتاز در میان قلعههای دوره اسلامی دارد. این دژ سترگ که قدمت آن به دورههای صفوی و قاجار بازمیگردد، در گذشته مقر فرمانروایی حاکمان محلی بوده و امروز بهعنوان نماد هویت، موجودیت و شناسنامه تاریخی جنوب استان شناخته میشود.
این اثر تاریخی در روستای سَب از توابع شهرستان سیب و سوران واقع شده و بهدلیل جایگاه راهبردی خود، نقش مهمی در تحولات سیاسی و اداری شرق جنوب سیستان و بلوچستان ایفا کرده است. قلعه سَب در دورههای مختلف، مرکز حکمرانی مناطق گستردهای از جمله سراوان، سوران، گُشت، پسکوه، هیدوچ، کنت و نواحی پیرامونی بوده و از این منظر، اهمیتی فراتر از یک بنای محلی داشته است.
بر اساس اسناد تاریخی، قلعه سَب نخستین نقطه در شرق سیستان و بلوچستان بود که در سال ۱۲۵۷ هجری قمری، نیروهای ناصرالدینشاه قاجار برای تثبیت حاکمیت مرکزی به آن اعزام شدند. این موضوع نشاندهنده جایگاه سیاسی و امنیتی ویژه قلعه در معادلات قدرت آن دوره و نقش آن در کنترل و اداره منطقه است.
قلعه سَب در ۱۸ مهر ۱۳۷۵ با شماره ثبت ۱۷۵۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. معماری خشتی، ارتفاع چشمگیر و استحکام سازهای، این بنا را به زیباترین و مرتفعترین قلعه خاکی کشور تبدیل کرده و آن را به یکی از مهمترین ظرفیتهای گردشگری تاریخی سیستان و بلوچستان بدل ساخته است.
بازار رسولی زاهدان؛ قلب تپنده تجارت و فرهنگ جنوبشرق ایران
بازار رسولی که با نام چهارراه رسولی نیز شناخته میشود، یکی از قدیمیترین و پرجنبوجوشترین مراکز تجاری شهر زاهدان است؛ بازاری که نبض زندگی شهری در آن میتپد. در دالانهای شلوغ و مغازههای رنگارنگ این بازار، عطر ادویههای محلی با نقش و نگار پارچهها درهم میآمیزد و فضایی زنده و پرنشاط را پیش روی رهگذران قرار میدهد.
این بازار تاریخی از سالها پیش از انقلاب اسلامی، نقش مهمی در مبادلات بازرگانی منطقه داشته و محل ورود و عرضه کالاهای وارداتی از کشورهای همسایه بهویژه پاکستان و افغانستان بوده است. موقعیت جغرافیایی زاهدان و پیوند دیرینه آن با مسیرهای تجاری شرق، باعث شده بازار رسولی به یکی از کانونهای اصلی دادوستد در جنوبشرق کشور تبدیل شود.
تنوع کالاها از ویژگیهای شاخص بازار رسولی است؛ از ادویههای پاکستانی، هندی و محلی گرفته تا پوشاک، کفش و لوازم مصرفی متنوع که پاسخگوی نیاز اقشار مختلف جامعه است. این تنوع بهگونهای است که بازار در میان مردم به محلی شهرت یافته که «از شیر مرغ تا جان آدمیزاد» در آن پیدا میشود و کمتر خریداری دست خالی از آن بازمیگردد.
فراتر از کارکرد اقتصادی، بازار رسولی فضایی اجتماعی و فرهنگی نیز به شمار میرود؛ جایی برای تعامل روزمره مردم، تبادل فرهنگها و نمایش سبک زندگی بومی سیستان و بلوچستان. حضور مستمر شهروندان و مسافران، این بازار را به یکی از جاذبههای دیدنی زاهدان و نمادی زنده از هویت اقتصادی و فرهنگی این استان بدل کرده است.
روستای گردشگری تیس
تیس؛ روایتی رازآلود از تاریخ و افسانه
تیس، نگینی کهن در دل مَکُران و روستایی آرمیده در آغوش تاریخ است؛ جایی که هزاران سال تمدن، افسانه و واقعیت را در هم تنیده است. این روستای باستانی در نزدیکی چابهار، بهواسطه پیشینه تاریخی و روایتهای رمزآلودش، به یکی از مقاصد متفاوت گردشگری در جنوب سیستان و بلوچستان تبدیل شده و کنجکاوی هر رهگذری را برمیانگیزد.
موقعیت راهبردی تیس در حاشیه دریای عمان، سبب شده این روستا در دورههای مختلف تاریخی، بهویژه در عصر هخامنشیان، نقشی مهم در تجارت دریایی با هند و سرزمینهای دوردست ایفا کند. آثار بهجامانده از آن دوران، از بندرگاههای قدیمی گرفته تا سازههای دفاعی، نشان میدهد که تیس فراتر از یک روستا، بخشی اثرگذار از شبکه بازرگانی و تمدنی منطقه بوده است.
در میان بناهای تاریخی تیس، مسجد جامع آن بهعنوان یکی از کهنترین مساجد ایران، جلوهای از معماری ساده اما عمیق اسلامی را به نمایش میگذارد. در کنار آن، قلعه پرتغالیها با دیوارهای ستبر و برجهای دیدهبانی، یادآور دورهای پرتنش از تاریخ و حضور استعمارگران در سواحل مَکُران است؛ بناهایی که هر کدام فصلی از گذشته پر فراز و نشیب این سرزمین را روایت میکنند.
اما آنچه نام تیس را بیش از همه بر سر زبانها انداخته، «قبرستان جنها» است؛ گورستانی باستانی با سنگقبرهایی بزرگ و غیرمعمول که بستر شکلگیری داستانها و باورهای محلی شده است. در حالیکه افسانهها از ارواح و جنها سخن میگویند، پژوهشهای باستانشناسی این گورها را نشانهای از شیوههای تدفین و جایگاه اجتماعی مردمان کهن تیس میدانند. همین همنشینی تاریخ، طبیعت و افسانه، تیس را به دروازهای خیالانگیز میان واقعیت و رمز و راز بدل کرده است.
به گزارش ایرنا، سیستان و بلوچستان با جمعیتی بیش از سه میلیون و ۳۳۷ هزار نفر، جوانترین استان کشور به شمار میرود؛ بهگونهای که حدود ۷۰ درصد ساکنان آن را جوانان زیر ۳۰ سال تشکیل میدهند. این ترکیب جمعیتی کمنظیر، سرمایهای راهبردی برای آینده استان و کشور است و نشاندهنده پویایی، نشاط اجتماعی و ظرفیت بالای نیروی انسانی در این خطه محسوب میشود.
در کنار این مزیت جمعیتی، سیستان و بلوچستان از ظرفیتهای بیبدیل تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و طبیعی برخوردار است که میتواند نقش مهمی در توسعه پایدار ایفا کند. معرفی درست و جامع این توانمندیها به همگان، نهتنها به اصلاح نگاهها و شناخت واقعبینانهتر از استان کمک میکند، بلکه زمینهساز جذب سرمایه، رونق گردشگری و شکوفایی استعدادهای جوان این سرزمین خواهد بود.