به گزارش ایرنا؛ این شکاف میان ظرفیت و عملکرد، نشاندهنده ضرورت توجه جدیتر به ابعاد تجاری این هنر-صنعت است، در حالیکه هنرمندان این خطه با تسلط بر فنون سنتی و بهرهمندی از منابع باکیفیت، آثاری چشمگیر و بادوام خلق میکنند که ظرفیت بالایی برای رقابت در بازارهای داخلی و بینالمللی دارد.
آنچه امروز بیش از پیش احساس میشود، نیاز به یک عزم جمعی و برنامهریزی راهبردی میان نهادهای متولی و فعالان بخش خصوصی است، تدوین یک نقشه راه روشن برای توسعه صادرات، شامل بازاریابی هدفمند، حضور مؤثر در نمایشگاههای بینالمللی، برندسازی و تطابق محصولات با سلایق بازارهای هدف، میتواند مُروار ملایر را از جایگاه فعلی به جایگاه شایستهاش در تجارت جهانی برساند، این مهم، با همدلی و هم افزایی میان سیاستگذاران و تولیدکنندگان، دستیافتنی است.
«داویجان» روستای ملی هنر «مُروابافی» ایران، نفسهای صبح با بوی ترکههای تازه «مُروار» آغاز میشود، اینجا، قلمرو دستهایی است که با چوب، زندگی میبافند و هنرمند مروارباف، از دل نیزارها و زمینهای کشاورزی، راستههای باریک و بلند بید را که حاصل ماهها انتظار و مراقبت کشاورز است، گرد میآورد؛ چوبهایی که قرار است زیر انگشتانش به نرمی نخ شوند و طرحی از اصالت بریزند.
کارگاههای کوچک خانگی یا بزرگ، از صبح تا شامگاه، صحنه تلاشی خستگیناپذیر است، بافنده پیش از آنکه بافت را آغاز کند، باید رنج مقدماتی طاقتفرسا را به جان بخرد، ترکهها را در دیگهای بزرگ میجوشانند تا انعطافپذیر شوند، سپس پوست از تنشان میگیرند تا آن مغز طلاییرنگ و روشن آشکار شود، این پوستکنی باید درست پیش از خشک شدن چوب انجام شود؛ تعللی در کار نیست، چرا که خشکی مُروار، شکستن را به دنبال دارد.
فصلی بودن، بزرگترین آسیب مرواربافی است
پس از آمادهسازی، نوبت به جاندادن به چوب است، بافنده با حوصله و دقتی زنانه، ترکهها را یکی از زیر و یکی از رو، در هم میتند و به قالبی از پیش آماده شده، گره میزند، اینجا دیگر فقط بافت یک سبد یا یک وسیله نیست؛ اینجا روایتگر قصری از سادگی است که با ظرافت بنا میشود و هنرمند با چشمانی تیزبین و دستانی پینهبسته، نقشهایی را خلق میکند که از سبدهای کوچک میوه و آجیل تا مبلمان مجلسی و چوبفرهای تزئینی را در بر میگیرد.
کربلایی محرم که از استادکاران باسابقه این روستاست که نزدیک بیش از ۶ دهه از عمر خود را صرف زنده نگهداشتن این میراث کرده، میگوید: مرواربافی ریشه در این روستا دارد و جزئی از حرفه اهالی ما شده، از پدران ما به ارث رسیده و ما هم تلاش میکنیم تا این هنر زنده بماند.
مشکلات فروش و بازار مانع بزرگ دیگری است که هنرمندان را با چالشهای متعددی همچون خامفروشی و نبود نرخ واحد، نبود بازارچه دائمی، کاهش صادرات، کمبود نیروی کار متخصص، ضعف در صادرات و بازاریابی، رقابت ناسالم و عدم تنوعبخشی و کمبود رویدادهای تخصصی مواجه کرده است.
او که شاگردان بسیاری تربیت کرده، نمادی از این زنجیره انتقال هنر است؛ از نسلهای گذشته به امروز و از امروز به فردا، کربلایی محرم تمام مواد اولیه مورد استفاده کارش را از باغداران میخرد و مشکلی در تهیه مواد اولیه ندارد، به گفته خودش، قبلا که جوانتر بود، زیاد کار میکرده، اما هم اکنون چون خریدار کم شده، چند ساعتی بیشتر در روز کار نمیکند.
این تلاش مُرواربافان فقط به تولید ختم نمیشود، بافنده مروار، چشم به بازارهای دور و نزدیک دارد و تولیداتش با پای پیاده یا با کمک بازرگانان، از مرزها میگذرد و به خانههای خریداران در کشورهایی همچون عراق، آذربایجان، ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس راه مییابد، اما این راه، پر از فراز و نشیب است و دغدغه نوسانات بازار، کمبود نیروی کار ماهر و گاه بیمهری حمایتها، بر دوش این هنرمندان سنگینی میکند.
ملایر؛ قطب مرواربافی ایران درگیر مشکلات ساختاری
با این حال، آنها هر روز در کارگاههای کوچک و بزرگ خود، زیر سایهبان درختان یا در کنار پنجرههای روستا، با امید به فردایی بهتر، تاروپود مروار را به هم میبافند، آنها نه فقط یک کالا، که تکّهای از هویت و فرهنگ این مرز و بوم را میبافند و به جهانیان عرضه میدارند.
بر اساس گزارشهای مسوولان و صحبتهای هنرمندان این حوزه، مهمترین مشکلات هنر مرواربافی ملایر را میتوان در چند دسته اصلی طبقهبندی کرد، فصلی بودن فعالیت بزرگترین آسیب این هنر است، بسیاری از هنرمندان به ویژه در روستاها، ابتدا به کشاورزی و باغداری میپردازند و در فصلهای بیکاری به مرواربافی مشغول میشوند، این ناپایداری، تداوم و حیات این هنر را با خطر مواجه کرده است.
چالش دیگر این هنر نبود فضای متمرکز و تخصصی است، نبود یک ناحیه صنعتی یا مجتمع تخصصی برای تمرکز کارگاهها و نمایشگاههای فروش، از دیگر مشکلات اساسی است، در حالیکه چنین فضایی میتواند به بهرهمندی هنرمندان از تجربیات یکدیگر و مراجعه آسانتر متقاضیان کمک کند.
مرواربافی در انتظار بازارچه دائمی
مشکلات فروش و بازار مانع بزرگ دیگری است که هنرمندان را با چالشهای متعددی همچون خامفروشی و نبود نرخ واحد، نبود بازارچه دائمی، کاهش صادرات، کمبود نیروی کار متخصص، ضعف در صادرات و بازاریابی، رقابت ناسالم و عدم تنوعبخشی و کمبود رویدادهای تخصصی مواجه کرده است.
یکی از کارشناسان این حوزه معتقد است: به دلیل کامل نبودن زنجیره تولید و فروش، محصولات به صورت خام یا نیمهکاره فروخته میشوند و نرخ واحدی برای محصولات مشابه وجود ندارد که این امر به هنرمندان آسیب میزند.
«مسعود فراهانی» با تاکید بر اینکه هنرمندان خواستار ایجاد یک نمایشگاه و فروشگاه دائمی برای عرضه مستقیم محصولات خود به خریداران هستند، افزود: نبود نیروی کار ماهر و متخصص یکی از موانع مهم برای افزایش تولید و رشد این هنر-صنعت است و برگزاری کارگاههای آموزشی برای جذب نیروی کارآمد در حال حاضر در دستور کار قرار گرفته است.
کارشناس مروار: سهم مرواربافی در صادرات صنایع دستی با وجود تولید بالا، چشمگیر نیست و نیازمند آموزش قوانین صادراتی، بازاریابی هدفمند، تولید محصول متناسب با بازارهای بینالمللی و بستهبندی مناسب است.
به گفته وی؛ سهم مرواربافی در صادرات صنایع دستی با وجود تولید بالا، چشمگیر نیست و نیازمند آموزش قوانین صادراتی، بازاریابی هدفمند، تولید محصول متناسب با بازارهای بینالمللی و بستهبندی مناسب است.
لطیفی با اشاره به اینکه تولید یکنواخت و تکراری محصولات توسط کارگاههای مختلف منجر به رقابت کاذب و کاهش کیفیت میشود، اظهار کرد: هنرمندان معتقدند هر کارگاه باید با ایجاد برند و تنوعبخشی به محصولات، از این وضعیت خارج شود و از سوی دیگر؛ با وجود برگزاری جشنوارههای متعدد در ملایر، جای خالی یک جشنواره ویژه مرواربافی احساس میشود و چنین رویدادی میتواند به همفکری هنرمندان، تبلیغ و شناخت بیشتر این هنر کمک کند.
مُروار بیشتر در روستای داویجان«روستای ملی مُروابافی ایران»، گوراب و روستاهای همجوار و دیگر نقاط روستایی شهرستان ملایر همچون حرمآباد، میآباد یا رضوانکده و توچغاز با بیش از ۲۰۰ هکتار کشت میشود و حدود ۷۰ درصد نیاز کشور را تامین میکند و تمامی مواد اولیه این هنر از این شهرستان تامین میشود.
یکی از کارآفرینان و استادکاران هنر مرواربافی ساماندهی تولید و بازار را یک ضرورت مهم برای توسعه این هنر صنعت دانست و گفت: تشکیل تعاونیها و اتحادیههای صنفی مرواربافی میتواند به سازماندهی تولید، افزایش بهرهوری و دسترسی بهتر هنرمندان به بازارهای داخلی و خارجی کمک کند.
«داود مجیدی» ایجاد یک بازار یا فروشگاه دائمی در داخل شهر برای عرضه مستقیم محصولات و جلوگیری از خامفروشی را نیز اولویت مهم دیگر عنوان و بیان کرد: تجمیع کارگاهها در یک شهرک یا ناحیه صنعتی تخصصی نیز میتواند به بهرهمندی هنرمندان از تجربیات یکدیگر و مراجعه آسانتر متقاضیان کمک کند.
جهانی شدن؛ شرط ماندگاری هنر ملی مروار
وی ضمن تاکید بر توسعه آموزش و مهارتافزایی، ادامه داد: برگزاری کارگاههای آموزشی مستمر در روستاها و مناطق مختلف شهر برای جذب و تربیت نیروی کار ماهر و متخصص، بهروز کردن آموزشها و توجه به خلاقیت و نوآوری در طراحی محصولات نیز میتواند به افزایش رقابتپذیری کمک کند.
این کارآفرین تاکید کرد: برای تقویت صادرات و بازاریابی به عنوان رکن مهم توسعه این هنر، نیازمند آموزش قوانین صادراتی و گمرکی ایران و کشورهای هدف به هنرمندان و فعالان این حوزه است، همچنین تولید محصولات متناسب با سلیقه و نیاز بازارهای بینالمللی، توجه به بستهبندی مناسب و حرفهای و تهیه کاتالوگهای معرفی محصول باید مورد توجه قرار گیرد.
یک کارآفرین: تکمیل زیرساختهای روستاهای تولیدکننده مروار «روستای ملی داویجان» از جمله نامگذاری معابر، ساخت تندیس و یادمان و بهبود امکانات رفاهی و گردشگری، باید در دستور کار قرار دارد.
مجیدی خاطرنشان کرد: با توجه به ثبت ملی این هنر، برنامهریزی برای ثبت جهانی مرواربافی میتواند زمینهساز معرفی بیشتر آن در سطح بینالمللی شود و برگزاری جشنوارهها و رویدادهای تخصصی مرواربافی به منظور همفکری هنرمندان، تبلیغ و شناساندن هرچه بیشتر این هنر به مردم و گردشگران پیشنهاد میشود، در عین حال ایجاد برندهای تجاری برای محصولات مرواربافی و بستهبندی استاندارد و جذاب نیز به شناسایی و تمایز این محصولات در بازار کمک شایانی میکند.
وی خواستار حمایتهای دولتی و توسعه زیرساختهای این هنر شد و افزود: تکمیل زیرساختهای روستاهای تولیدکننده مروار «روستای ملی داویجان» از جمله نامگذاری معابر، ساخت تندیس و یادمان و بهبود امکانات رفاهی و گردشگری، باید در دستور کار قرار دارد.
به گفته وی؛ پرداخت تسهیلات ارزانقیمت و سرمایه در گردش به هنرمندان و کارگاهها و همچنین حمایت از طرحهای توسعهای و کارآفرینی در این حوزه میتواند نقش مؤثری در پایداری و رشد این هنر-صنعت داشته باشد.
تولید بیش از هفت هزار قطعه مروار در ملایر
رییس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی ملایر، فصلی بودن فعالیت هنرمندان را بزرگترین چالش پیش روی هنرصنعت مرواربافی در این شهرستان دانست و بر لزوم ایجاد ناحیه صنعتی تخصصی برای ساماندهی این حوزه تأکید کرد.
«ابراهیم جلیلی» با اشاره به فعالیت بیش از ۲ هزار هنرمند در رشته مرواربافی ملایر، اظهار کرد: اکثر این هنرمندان به ویژه در مناطق روستایی، همزمان به کار کشاورزی و باغداری اشتغال دارند و در فصلهای بیکاری به مرواربافی میپردازند که این موضوع اصالت و تداوم این هنر ملی را به خطر انداخته است.
وی با بیان اینکه مرواربافی همچون مبلمان منبت نیازمند فعالیت مستمر و حرفهای است، افزود: نبود فضای متمرکز همچون ناحیه صنعتی، یکی دیگر از مشکلات این حوزه است و تجمیع کارگاهها و نمایشگاههای فروش در یک مجتمع تخصصی، ضمن خروج هنرمندان از فعالیت فصلی، میتواند به رونق تولید و فروش کمک کند.
جلیلی: راهکار برونرفت از این وضعیت تشکیل تعاونی تأمین نیاز، راهاندازی انجمن مرواربافان، حرفهایسازی فعالیتها و ایجاد بازارچه یا فروشگاه مناسب در سطح شهر است و این اقدامات میتواند روند توسعه این هنرصنعت را شتاب بخشد.
رییس اداره میراث فرهنکی، گردشگری و صنایع دستی ملایر خامفروشی را آسیب جدی دیگر این هنرصنعت برشمرد و گفت: به دلیل نبود زنجیره کامل تولید و فروش، بخشی از مواد اولیه یا محصولات به صورت نیمهکاره و خام به فروش میرسد، همچنین نرخ نامتعارف محصولات مشابه، از دیگر معضلاتی است که هنرمندان با آن مواجه هستند.
جلیلی راهکار برونرفت از این وضعیت را تشکیل تعاونی تأمین نیاز، راهاندازی انجمن مرواربافان، حرفهایسازی فعالیتها و ایجاد بازارچه یا فروشگاه مناسب در سطح شهر دانست و تأکید کرد: این اقدامات میتواند روند توسعه این هنرصنعت را شتاب بخشد.
وی با اشاره به تولید سالانه بیش از هفت میلیون قطعه انواع محصولات مروار در این شهرستان، بیان کرد: ملایر مقام اول کشور در صنعت مرواربافی را داراست و روستای داویجان نیز به عنوان روستای ملی و قطب تولید این محصول ثبت شده و هم اکنون ۲ هزار هنرمند در ۲۰ کارگاه بزرگ و ۱۵۰ کارگاه کوچک خانگی فعالیت میکنند و حدود ۲۰۰ هکتار از زمینهای کشاورزی این شهرستان به کشت مروار اختصاص دارد.
جلیلی با بیان اینکه محصولات تولیدی به کشورهای عراق، ارمنستان، ترکیه و آذربایجان صادر میشود، با اشاره به ثبت دو برند جهانی مبلمان منبت و روستای ملی مرواربافی برای ملایر، خاطرنشان کرد: این حوزه پس از کشاورزی، بیشترین سهم اشتغال در بخش صنایعدستی شهرستان را به خود اختصاص داده، اما سهم صادرات همچنان ناچیز است و نیازمند آموزش، آشنایی با قوانین صادرات و جذب بازارهای هدف هستیم.
رهاورد:
هنر مُرواربافی در ملایر، اگرچه مانند بسیاری از پیشههای کهن، روزگاری پرفراز و فرود را پشت سر گذاشته و هرگز از رونق نیفتاده و هنوز هم استادان و هنرورزانی در جایجای این شهر و به ویژه در روستای داویجان، خاستگاه این هنر، با شوق و ذوقی وصفناپذیر و رویکردی خلاقانه و ظرافتمندانه، به این پیشه مشغولند؛ اما هموار کردن مسیر این هنر برای جهانی شدن و توسعه زیرساختها یک اولویت مهم برای دستاندرکاران و فعالان آن است.
آنچه این هنرها را زنده و پویا نگه داشته، تلاش بیادعای هنرمندانی است که برای جلا بخشیدن به هنر پیشینیان خود، از هیچ کوششی دریغ نمیکنند و نمیگذارند حتی لحظهای عیار هنر این دیار کاهش یابد.