در جنوب ایران بهویژه در شهرهای تاریخی شوشتر و دزفول، از دیرباز معماری بومی پاسخی خلاقانه به شرایط سخت اقلیمی بوده است. گرمای طاقتفرسای تابستان خوزستان که گاه تا ۶۰ درجه میرسد، مردم را واداشته تا در عمق زمین به جستوجوی خنکای آسایش بروند. حاصل این تدبیر، پیدایش فضاهایی زیرزمینی با عنوان «شوادون» است؛ پناهگاههایی در دل سنگ که با هوشمندی معماران؛ خانهها، مساجد و حسینیهها را به دمایی متعادل و مطلوب رساندهاند.
در این باره با علیمحمد چهارمحالی، مدیر پیشین اداره میراث فرهنگی شوشتر به گفتوگو نشستیم تا فلسفه ساخت، اجزا، کاربردها و وضعیت کنونی شوادونها را از زبان ایشان بشنویم.
فلسفه ساخت شوادونها چیست؟
معماران قدیم برای برابر کردن شرایط اقلیمی و رفاه مردم، همیشه به دنبال راههایی بودند تا بهترین وضعیت آسایش را در خانهها به وجود آورند. در برخی مناطق مانند کویر، با ساخت گودال باغچهها فضای مطبوعتری نسبت به سطح زمین ایجاد میکردند. اما در خوزستان، با آن تابستان طولانی و گرمای شدید، معماران دریافتند در عمق زمین دمایی ثابت و پایدار برقرار است؛ دمایی که تقریباً معدل نوسان سالانه منطقه است.
اگر از کف حیاط خانه حدود ۶متر پایین برویم، دما به حدود ۲۵ درجه سانتیگراد میرسد. این یعنی زمانی که در تابستان دمای هوای بیرون ۵۰ تا ۶۰ درجه است و این دما در زمستان تا نزدیک صفر پایین میآید، در شوادون همیشه دمایی معتدل و نزدیک به آسایش جسمی انسان برقرار است. همین تفاوت بزرگ در دما موجب شد معماران پناه بردن به دامان زمین را بهترین تدبیر برای آسایش مردم بدانند و هنر دستکند خود را در قالب شوادونها به نمایش بگذارند.
شوادونها تنها بخشی از معماری گذشته نیستند، بلکه نشانهای از تفکر، سازگاری و درایت مردمانیاند که در دل زمین، خنکای زندگی را خلق کردند.
ساختار و اجزای معماری شوادونها چگونه بوده است؟
شوادونها فضایی دستکند در دل صخرهاند که تقریباً همه خانهها، مساجد و حسینیههای بافت تاریخی شوشتر از آن بهرهمند بودند. استادان سنگبر یا «گرگر»، متخصصان کندن این فضاها بودند و گاهی تا سالهای اخیر نیز نسلهای آخر این هنر به فعالیت ادامه میدادند، مثل استاد محمدجواد میر سنگبر که از نامآوران این حوزه بود.
هر شوادون چند بخش دارد؟
هر شوادون شامل پنج بخش از جمله سَری، کُت یا حجره، کوهراه، چاه آب و اَخیه میشود.
سَری: کانالی عمودی که از کف حیاط تا سقف شوادون امتداد دارد و نور و هوا را به داخل هدایت میکند. از این طریق، هوا جریان پیدا میکند و استادکار نیز از موقعیت خود نسبت به حیاط، کوچه و خانه همسایه آگاه میشود.
کُت یا حجره: فضای کوچکی در کنار فضای مرکزی، برای استراحت یا ذخیره وسایل.
کوهراه: مسیر ارتباطی میان شوادونهای مجاور که اجازه میداد خانهها در زیر زمین به هم متصل و کوران هوا نیز میانشان برقرار شود. این مسیرها ارتفاعی داشتند که انسان بتواند در حالت نشسته در آنها حرکت کند.
چاه آب: در بعضی شوادونها چاهی وجود داشت که برای خنکتر شدن محیط و دسترسی به آب استفاده میشد.
اَخیه: فرورفتگیهایی در دیوار برای عبور طناب یا بستن بند گهواره کودکان و افسار حیوانات. این واژه ایرانی علاوه بر شوشتر، در میمند کرمان نیز با همین معنا رایج است.
این فضاها بهتناسب نیاز خانهها ساخته میشدند. در مواقع ناامنی، مردم از طریق شوادونها و کوهراهها با هم ارتباط برقرار میکردند و گاه زندگی در دل زمین جریان داشت. در زمانهای محاصره مانند دورههایی از تاریخ شوشتر، مردم بیشتر زندگی روزمرهشان را در همین فضاهای زیرزمینی میگذراندند.
کاربردهای روزمره شوادونها در گذشته چه بوده است؟
شوادونها فقط پناهگاه نبودند؛ بخشی از زندگی روزمره مردم بودند. هر زمان که هوا گرم میشد، مردم برای آسایش به این فضاها پناه میبردند. شبستان خانه بهتدریج وارد صخره میشد و از آنجا مسیر به شوادون میرسید. عمق شبستانها معمولاً ۳ تا ۶ متر بود و شوادونهای اصلی ۷ تا ۱۰ متر پایینتر میرفتند؛ در قلعه سلاسل حتی تا ۱۵ متر عمق داشتند.
در این فضاها مواد غذایی فاسدشدنی مانند گوشت، پیاز و سیبزمینی نگهداری میشدند تا از گزند گرما و حیوانات در امان بمانند و دیرتر خراب شوند. افرادی که روزانه آب مصرف میکردند، کوزههای خود را در ابتدای کوهراه میچیدند تا از خنکی جریان هوا و تراوش آب کوزهها، آبی گوارا برای استفاده روزانه داشته باشند؛ بنابراین شوادونها یک سردخانه طبیعی و پناهگاه خانوادگی بودند.
در مواقع ناامنی، ارتباط مردم شهر نیز از طریق همین کوهراهها انجام میشد؛ زیر زمین شهری موازی با شهر روی زمین شکل گرفته بود که امروز از آن بهعنوان «شهر شوادونها» یاد میشود. هر دو یا سه خانه معمولاً بهوسیله یک یا دو کوهراه به هم متصل بودند. حتی شوادون قلعه سلاسل راهی مستقیم به داخل شهر داشت تا ساکنان در شرایط محاصره از راه زیرزمینی رفت و آمد کنند.
قدمت تاریخی شوادونها به چند سال پیش بازمیگردد؟
عمر شوادونها از خود خانهها بسیار بیشتر است. بسیاری از خانهها ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال قدمت دارند، اما عمر شوادونهایشان گاه به هزار سال میرسد. نمونههای قدیمی مربوط به دوره سلجوقیاند و در زمان صفویه ساخت آنها دوباره رونق گرفت. سید عبدالله جزایری در کتاب تذکره شوشتر مینویسد: «الان طنازان و نازکبدنان که تاب گرما ندارند، روی به شوادون آوردند». این عبارت نشان میدهد در دوره صفویه، مردم دوباره به استفاده از شوادونها روی آوردند. با تغییر نسلها و حتی تقسیم خانهها میان ورثه، سنت استفاده از شوادونها همچنان حفظ شد؛ زیرا پناهگاه مطمئن و خنک مردم شهر بود.
ارتباط شوادونها با سامانههای آبی زیرزمینی چگونه بوده است؟
در شماری از شوادونها، بقایای کانالهای آبی دیده میشود که در محاوره محلی «سُفْته» - علاوه بر قناتهای زیرزمینی به نهرهای منشعب از رودخانه هــم قنات میگویند (قنات رودخانهای). در برخــی نقاط مقداری از مســیر آب را با بهرهگیری از فناوری حفر قنات آماده کرده و آب را از طریق مجرای زیرزمینی به محل مورد نظر میبرند. به این گونه قناتها که منبع آبی آنها رودخانه اســت سفته میگویند- نام دارند. سفته به معنای سوراخ کردن و مسیرهای زیرزمینی آب است. در شوشتر، آب از نهر داریون گرفته و از زیر شهر عبور داده میشد تا به نقطه خاصی هدایت شود، گاه با هدف نظامی و گاه کشاورزی. در شوادون مسجد شرفالدین آثار یکی از همین سفتهها باقی مانده است.
این کانالها همان قناتهای رودخانهای هستند؛ با این تفاوت که منبعشان رودخانه است، نه چاه مادر - مانند قناتهای کویری- چنین قناتهایی ویژگی خاص معماری و مهندسی آب در منطقه شوشتر را نشان میدهند.
در حال حاضر شوادونها چه وضعیتی دارند؟
خوشبختانه هنوز بسیاری از شوادونها پابرجا هستند و مورد استفاده قرار میگیرند. برای نمونه، شوادون خانه تاریخی مقدم در شوشتر امروزه به نگارخانهای هنری تبدیل شده است؛ نمایشگاههای عکس، خوشنویسی و نقاشی در آن برگزار میشود و یکی از نگارخانههای فعال استان خوزستان به شمار میرود.
اما در کنار این جلوه فرهنگی، تهدیدهای جدی نیز وجود دارد. شبکه آب و فاضلاب شهر بسیار فرسوده شده و حدود ۷۰ تا ۸۰ سال از عمر آن میگذرد. شکستگی در شبکه موجب شده آب و فاضلاب به داخل شوادونها و خانههای تاریخی نفوذ کند و بناها را فرو بریزد. بسیاری از خانههای ارزشمند از جمله خانه جزایری، ماهینور تجار، ابریشمکار، نجاتیان و دهها مورد دیگر در آستانه تخریب کاملاند. اوضاع اطراف مسجد جامع نیز بحرانی بوده بهویژه زیر مناره آن که در اثر نفوذ رطوبت ناپایدار شده است. اگر این وضعیت ادامه یابد، ممکن است فاجعهای مشابه حادثه آبادان در شوشتر رخ دهد. با وجود تشکیل ستاد بحران، مکاتبات و پیگیریهای حقوقی، تاکنون اقدام مؤثری صورت نگرفته و مردم همچنان در خطر زندگی میکنند.
فواید و کاربرد امروزی شوادونها چیست؟
با وجود همه مشکلات، شوادونها همچنان فواید فراوانی دارند بهویژه در حوزه گردشگری. امروزه گردشگران میتوانند در شوادونهای مرمت شدهای چون خانه تاریخی مستوفی قدم بزنند و از خنکای هوای زیرزمینی و معماری بینظیر آن لذت ببرند. شوادونها سند هوش و درایت معماران گذشتهاند؛ فضاهایی که در برابر گرمای سوزان، پناهی امن ایجاد کردهاند. دیدن این مکانها بازدیدکننده را به عمق تاریخ و اندیشه ایرانی میبرد، جایی که محیط سخت خوزستان به فرصتی برای خلق معماری پایدار تبدیل شده است.
این سازهها که چراغ راه آیندگاناند، نشان میدهند نیاکان ما با چه سختی و هوشمندی برای آسایش خود تلاش کردهاند. حفظ و احیای آنها نهتنها پاسداشت تاریخ منطقه است، بلکه الهامبخش معماری سازگار با طبیعت در دوران مدرن خواهد بود. در واقع میتوان گفت شوادونها جلوهای جاودانه از دانش بومی و خرد اقلیمی مردم خوزستاناند؛ سامانهای طبیعی برای ایجاد آسایش در برابر گرما و در عین حال یادگاری از تلاش انسان برای همزیستی با طبیعت. اکنون حفاظت و مرمت آنها وظیفهای ملی است.