این اتحادیه، که طیف وسیعی از استادان، پژوهشگران و متخصصان رشتههایی چون: جامعهشناسی، علوم سیاسی، مطالعات صلح، مردمشناسی و دیگر حوزههای علوم انسانی و اجتماعی را نمایندگی میکند، پس از تشکیل جلسات متعدد اعضای هیاتمدیره و روسای انجمنهای عضو و بحث و تبادل نظر علمی، دیدگاههایش را به عنوان موضع جمعی منتشر کرده است. در ابتدا اتحادیه، ضمن محکومیت همهجانبه خشونتهای صورت گرفته و ابراز همدردی عمیق با مردم ایران به ویژه همه خانوادههای ارجمندی که سوگوار از دست دادن عزیزانشان هستند، با تأمل در ریشههای این بحران عمیق و فاجعه دردناک، موارد درخور توجه و تأمل را برجسته کرده است.
در این یادداشت بر آنیم تا نکات محوری این بیانیه و دغدغههای علمی پشت آن را روشن سازیم. نخستین و مهمترین ویژگی این موضعگیری، رویکرد کاملا علمی و فراجناحی آن است. اتحادیه انجمنهای علوم اجتماعی ایران، خود را در چارچوب جریان یا جناح سیاسی خاصی تعریف نمیکند و ادعای مالکیت حقیقت ندارد، اما براساس مسوولیت اخلاقی و دانش انباشته شده علوم اجتماعی، میکوشد رویدادهای اجتماعی را در بستر تاریخی و ساختاری تحلیل نموده و هشدارها و راهکارهایی مبتنی بر شواهد و پژوهش ارایه دهد. نکته کلیدی که در بیانیه به آن اشاره شده، تکرار فاجعه پس از هشدارهای قبلی است. اتحادیه در مهر ماه ۱۴۰۴، در بیانیهای با عنوان «فراخوانی برای خردورزی، انسجام و عاملیت جمعی» نسبت به عواقب ادامه روندهای موجود هشدار داده بود.
متاسفانه به آن صدا و توصیههای علمی توجه جدی نشد و فرصتهای پیشگیری از دست رفت. رویدادهای دی ماه ، تلخکامانه صحت آن هشدارها را نشان داد. این رویدادها برای اعضای انجمنهای علمی عضو اتحادیه، نه «پدیدهای ناگهانی»، بلکه نتیجه انباشت طولانیمدت مشکلات ساختاری از جمله تبعیضهای سیستماتیک، شکاف فزاینده طبقاتی، فساد اداری-اقتصادی، ناکارآمدیهای مدیریتی و احساس ناامیدی عمومی، به ویژه در میان نسل جوان، دانسته شده است. محور اصلی بیانیه، تاکید بر فاجعهای انسانی و لزوم پرهیز مطلق از خشونت است.
تبدیل اعتراضات مسالمتآمیز با انگیزههای معیشتی و صنفی به صحنههای خشونتبار، نشانه خطرناکی از ناکارآمدی کانالهای ارتباطی و ناتوانی در «شنیدن» صدای مردم است. بیانیه در عین حال، به صراحت هرگونه مداخله و تحریک عوامل خارجی را تهدیدی جدی برای یکپارچگی ایران و کوششهای جمعی مردم ایران برای تغییر و بهبود اوضاع میداند. اشاره به اظهارات مقامات برخی کشورها در حمایت از شورش و تخریب، نشاندهنده آگاهی این نهاد علمی از نقش تحریکآمیز بازیگران بیرونی است که اهدافشان با منافع ملی ایران همسو نیست، اما این واقعیت، به هیچوجه مسوولیت اصلی نهادهای داخلی در مدیریت بحران، پاسخگویی به مردم، رفع تبعیضها و جلوگیری از ایجاد بهانه برای دشمنان را کاهش نمیدهد. راهحل مشکلات ایران در درون مرزهای آن و از طریق عقلانیت جمعی جستوجو میشود، نه در مداخلات خارجی. ما شاهد قطبیشدن شدید جامعه و فرسایش بیسابقه سرمایههای اجتماعی مانند اعتماد و همبستگی هستیم. خشم انباشته و احساس فروپاشی اجتماعی، هشداری جدی است که بیتوجهی به آن، جامعه را در آستانه انفجارهای مکرر قرار خواهد داد. راه برونرفت، در پافشاری بر خطاهای گذشته یا انکار واقعیتهای تلخ نیست، بلکه در بازاندیشی جدی در رویههای گذشته، پذیرش اشتباهات و حرکت به سمت اصلاحات اساسی است.
حکمرانی هوشمندانه نیازمند انعطاف، درسآموزی از تجربیات و تغییر مسیرهای نادرست است. در این مسیر، اقدامات اخیر دولت در بهرسمیت شناختن اعتراضات و انتشار اسامی کشتهشدگان، گامهایی مثبت ارزیابی میشوند. با این حال، نیاز به شفافیت بیشتر، پاسخگویی کامل و رسیدگی قضایی عادلانه به تمامی ابعاد ماجرا و تضمین عدم تکرار چنین فجایعی، بیش از پیش احساس میشود. اتحادیه انجمنهای علوم اجتماعی ایران بر این باور است که جامعه امروز ایران بیش از هر زمان دیگری نیازمند گفتوگوی ملی فراگیر، عقلانیت و «عاملیت جمعی» است. گفتوگویی که در آن، فضایی امن برای نقد سازنده، حضور صداهای مختلف و مشارکت نهادهای مدنی و علمی در فرآیند تصمیمسازی فراهم آید. ما باز هم بر اولویت دادن به کرامت انسانی و زندگی شرافتمندانه برای تمامی شهروندان، توجه فوری به حداقلهای معیشتی مردم و تلاش برای جلوگیری از انزوای بینالمللی کشور و خطر بروز جنگ تاکید میکنیم. امید داریم فاجعه دی ماه، به مثابه زنگ خطری جدی، همگان را به ضرورت بازنگری، خردورزی جمعی و حرکت به سمت اصلاحات اساسی و مردمیسازی حکمرانی متقاعد کند.
آیندهای بهتر برای ایران در سایه آرامش، امنیت و احترام به حقوق همه شهروندان میسر خواهد شد و اتحادیه انجمنهای علوم اجتماعی ایران آمادگی خود را برای مشارکت در این مسیر دشوار، با ارایه تحلیلهای علمی و راهکارهای عملی، اعلام میدارد.
اتحادیه انجمنهای علوم اجتماعی ایران، به عنوان نهاد فراگیر متشکل از شانزده انجمن علمی معتبر کشور، شامل انجمن جامعهشناسی ایران، انجمن علوم سیاسی ایران، انجمن مطالعات صلح ایران، انجمن انسانشناسی ایران، انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات، انجمن جمعیتشناسی ایران، انجمن ایرانی اخلاق در علم و فناوری، انجمن ایرانی تاریخ اجتماعی علم و فناوری، انجمن پیشگیری از خودکشی ایران، انجمن ترویج علم ایران، انجمن علمی ارتقای کتابخانههای عمومی ایران، انجمن علمی تعاون ایران، انجمن علمی توسعه روستایی، انجمن رفاه اجتماعی ایران، انجمن علمی هنرهای تجسمی ایران و انجمن مددکاران اجتماعی ایران، این بیانیه را با اتکا به دانش جمعی و مسوولیت اخلاقی اعضای خود صادر نموده است.
عضو هیاتمدیره اتحادیه انجمنهای علوم اجتماعی ایران و انجمن علوم سیاسی ایران
منبع: روزنامه اعتماد، ۲۰ بهمن ۱۴۰۴