بابک امین شهیدی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به تاریخچه پژوهشکده نفت و گاز دانشگاه فردوسی مشهد اظهار کرد: این پژوهشکده با کمک مالی شرکت ملی نفت ساخته و بخش فیزیکی آن شکل گرفت. در سال ۱۳۹۶ مجوزهای گسترش آن از وزارت علوم اخذ شد و پژوهشکده در دانشگاه فردوسی رسمیت پیدا کرد. پژوهشکده نفت و گاز پیش از این به‌صورت غیررسمی نیز فعال بود. منطقه نفتی و هیدروکربنی کپه‌داغ واقع در خراسان، یکی از منطقه بسیار حائز اهمیت است. مدیریت اکتشاف و شرکت نفت، عملیات اکتشافی و توسعه برخی از میدان‌های این منطقه را آغاز کرده بودند؛ بنابراین نیاز به یک مرکز در شمال‌شرق کشور احساس می‌شد که بتواند با مدیریت اکتشاف و شرکت ملی نفت همکاری کند.

وی افزود: بنا به پیشنهاد وزارت نفت، در سال ۹۵ مقرر شد دانشگاه فردوسی رشته مهندسی نفت و پژوهشکده نفت و گاز را تاسیس کند، دانشگاه فردوسی وارد دانشگاه‌های میدان‌محور شرکت ملی نفت ایران شود و میدان نفتی بینک در حاشیه خلیج فارس از شهریور ۱۳۹۸ برای اجرای طرح‌های ازدیاد و بهبود برداشت به دانشگاه فردوسی واگذار و اجرای آن از ابتدای سال ۱۳۹۹ در میدان بینک آغاز شد.

رئیس پژوهشکده نفت و گاز دانشگاه فردوسی با بیان اینکه پژوهشکده نفت و گاز یک پژوهشکده تقاضامحور است، تصریح کرد: ما باید بودجه‌های خود را از طرح‌های خود تامین کنیم. این موضوع از یک‌سو نکته مثبتی است، چراکه پژوهشکده را فعال نگه می‌دارد تا بتواند مخارج خود را تامین کند و از سوی دیگر، مشکلاتی را نیز برای ما ایجاد می‌کند چراکه این یک فرایند نسبتا جدید است و نیاز به اندیشیدن راهکار به‌ویژه در ارتباط با نقشه راه عملکرد پژوهشکده‌ها، دارد.

وی با اشاره به اینکه پژوهشکده نفت و گاز دانشگاه فردوسی با سه گروه تاسیس شد، تشریح کرد: یکی از این گروه‌ها، گروه بهینه‌سازی تولید و ازدیاد برداشت از مخازن نفت و گاز است. وظیفه این گروه مستقیما در حوزه بالادستی و مرتبط با مخازن نفت و گاز است. با انرژی طبیعی مخزن نمی‌توان تمام نفت موجود را استخراج کرد؛ شاید چیزی حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد، که اگر میانگین بگیریم حدود ۲۲ تا ۲۳ درصد، قابل استخراج می‌شود و بقیه در زیر زمین باقی می‌ماند. اینجاست که فرایندهای ازدیاد برداشت وارد عمل می‌شوند. هر میدان با توجه به شرایط خاص خود، نوع سیال، عمق، دما، فشار و عوامل دیگر، روش برداشت متفاوتی دارد؛ بنابراین نیاز به پژوهش‌های بسیار زیادی دارد تا یک فرایند مشخص برای هر میدان تعریف و کارهای آزمایشگاهی آن انجام شود.

امین‌شهیدی ادامه داد: یکی دیگر از وظایف این گروه، بهینه‌سازی تولید است. سیستم تولید از چندین جزء تشکیل شده که هرکدام رفتار خاص خود را دارند. این اجزا به هم متصل هستند. نفت از مخزن جریان پیدا می‌کند، وارد چاه می‌شود، از چاه به سطح زمین می‌آید، سپس از سطح زمین وارد خطوط لوله و به تاسیسات آماده‌سازی نفت و گاز منتقل می‌شود.
 

هزینه‌های زیاد فرآیند ازدیاد برداشت

وی با تاکید بر اینکه فرایندهای ازدیاد برداشت بسیار گران‌قیمت هستند، توضیح داد: کاری که الان در میدان‌ها انجام می‌شود این است که نفتی را که در زیر زمین باقی مانده، از طریق تزریق یک سیال به حرکت درآورده و به سمت چاه‌های بهره‌برداری هدایت کنیم. میزان این ازدیاد برداشت بستگی به فرآیند، هزینه‌ و شرایط خود مخزن دارد و فرآیندها با هم متفاوت هستند. فرایندهای ازدیاد برداشت بسیار گران‌قیمت هستند، به‌ویژه برای کشور ما که مخازن بسیار عمیقی دارد. در اروپا مخازن کم‌عمق هستند، اما اینجا مخازن عمیق‌اند و در نهایت لازم است نفتی که استخراج می‌شود، با یک فرایند بهینه و کم‌هزینه‌تر تولید شود.

رئیس پژوهشکده نفت و گاز دانشگاه فردوسی درباره میزان قابل استخراج نفت با فرایندهای ازدیاد برداشت تاکید کرد: واقعیت این است که نمی‌توان به‌سادگی یک عدد مشخص اعلام کرد، چون میدان با میدان فرق می‌کند و انواع میدان‌های شکاف‌دار، دارای سنگ مخزن منسجم‌تر، کم‌عمق، دارای نفت سنگین و نفت سبک وجود دارد. هر میدان باید به‌طور جداگانه مورد مطالعه قرار بگیرد و کارهای آزمایشگاهی انجام شود تا بتوان گفت با این فرآیندها چه میزان نفت قابل استخراج است.

وی تصریح کرد: اگر فرآیندهای حفظ فشار مخزن را کنار بگذاریم، تقریبا تمامی مخازن ما در مرحله بازیافت اولیه هستند؛ یعنی جریان سیال در مخزن با انرژی طبیعی خود مخزن انجام و تولید می‌شود. این ارزان‌ترین نوع تولید است، اما ما باید به تکنولوژی‌های پیشرفته‌تر دست پیدا کنیم.

کشور ما از نظر مخازن گازی بسیار غنی است

امین‌شهیدی با بیان اینکه گروه دوم پژوهشکده، گروه تولید گاز و تبدیلات گازی است، گفت: کشور ما از نظر مخازن گازی بسیار غنی است. حتی در همین منطقه خراسان و منطقه سرخس، دو میدان گازی فعال داریم و دو میدان گازی دیگر هم وجود دارد که هنوز توسعه پیدا نکرده‌اند. اگر به نقشه ایران نگاه کنید، تقریبا در همه نقاط کشور مخازن گازی وجود دارد. بنابراین، بحث تولید بهینه گاز و مهم‌تر از آن، بحث تبدیلات گازی مطرح می‌شود؛ یعنی اینکه بتوانیم گاز را به فرآورده‌های دیگر تبدیل کنیم. فرایندهای مختلفی در این زمینه وجود دارد، مثل فرایند GTL که در آن گاز را به فرآورده‌های مایع تبدیل می‌کنند؛ این فرایندها در دنیا انجام شده، اما فرایندهای گران‌قیمتی هستند.

وی با اشاره به اینکه پارک فناوری‌های گوگرد در دانشگاه فردوسی در حال تاسیس است، اظهار کرد: گازی که استخراج می‌شود، مقدار زیادی ترکیبات غیرهیدروکربنی مانند ترکیبات گوگردی، دی‌اکسید کربن و نیتروژن دارد. این ترکیبات باید از گاز طبیعی جدا شوند. به‌ویژه ترکیبات گوگردی که به گوگرد خالص تبدیل می‌شوند و در ادامه باید برای مصرف این گوگرد خالص، کاربردهایی تعریف شود. در همین راستا، پارک فناوری‌های گوگرد در دانشگاه فردوسی، با حمایت شرکت ملی گاز، در حال تاسیس است.

رئیس پژوهشکده نفت و گاز دانشگاه فردوسی گروه سوم پژوهشکده نفت و گاز را گروه بهینه‌سازی تاسیسات آماده‌سازی سطحی دانست و گفت: نفت و گازی که از زیر زمین استخراج می‌شود، وقتی به سطح می‌آید، دارای ترکیبات غیرهیدروکربنی هستند، به همراه نفت، ترکیبات گوگردی وجود دارد که می‌تواند به‌صورت گاز یا مقدار کمی به‌صورت جامد باشد. همچنین آب شور همراه نفت وجود دارد؛ آبی که بخشی از آن به‌صورت توده‌ای و جداسازی‌اش ساده‌تر است و بخشی هم به‌صورت امولسیون وجود دارد که نیاز به فرایندهای خاص جداسازی دارد. بعد از آن، تنظیم نقطه حباب نفت مطرح است؛ همان نقطه تبخیر که به آن RBP گفته می‌شود. این‌ها همگی در تاسیسات آماده‌سازی سطحی انجام می‌شود. آماده‌سازی سطحی شامل دستگاه‌های جداساز سه‌فازی است، بعد کوره‌ها و سپس دی‌هایدراتورها، دی‌سالترها، برج‌های استریپر، واحدهای شیرین‌سازی و بسیاری از تاسیسات دیگر قرار دارند.

وی در رابطه با جداسازی امولسیون توضیح داد: آب شور به‌صورت قطرات بسیار ریز درون نفت پخش می‌شود و این موضوع در پالایشگاه مشکلات بسیار زیادی ایجاد می‌کند. بنابراین، این آب‌ها باید جداسازی شوند و مقدارشان به حدی برسد که اصطلاحا می‌گوییم به اسپک مورد قبول پالایشگاه یا خریدار رسیده باشد. قیمتی که برای نفت تعیین می‌شود، تا حدی به همین میزان خلوص نفتی بستگی دارد که به خریدار تحویل داده می‌شود.

امین‌شهیدی در مورد مراجع اصلی قیمت‌گذاری نفت اظهار کرد: نفت برنت، نفت خلیج فارس یا نفت ایران هرکدام ارزش متفاوتی دارند و این تفاوت‌ها به کیفیت نفت‌ها برمی‌گردد. در ایران حتی در یک میدان واحد هم ترکیب سیال‌ها متفاوت است. از نظر رسمی، سه مرجع اصلی قیمت‌گذاری نفت در دنیا وجود دارد. یکی نفت شاخص آمریکای شمالی است که با نفت وست تگزاس اینترمیدیت سنجیده می‌شود. یعنی وقتی می‌گویند قیمت نفت ۷۰ دلار است، منظور قیمت نفت وست تگزاس اینترمیدیت است و نفتی که از یک مخزن دیگر، مثلا در خلیج مکزیک، استخراج و بررسی می‌شود که چقدر با این نفت تفاوت دارد.

وی افزود: برای خاورمیانه، نفت سبک دبی مرجع قیمت‌گذاری است که باز هم با وست تگزاس اینترمدیت تفاوت دارد. برای اروپا نیز نفت برنت دریای شمال مرجع قیمت‌گذاری محسوب می‌شود. هرچه نفتی که به خریدار تحویل داده می‌شود خالص‌تر باشد، زحمت پالایش و فرآوری آن کمتر خواهد بود و قیمت آن افزایش می‌یابد. هرچند امروزه تا حدی این مراجع قیمت‌گذاری تغییر کرده است. در برخی موارد می‌گویند نفت میدان سروش را با یک قیمت مشخص می‌خریم و دیگر چندان وارد مقایسه با مراجع نمی‌شوند.

رئیس پژوهشکده نفت و گاز دانشگاه فردوسی با اشاره به اینکه قیمت نفت تحت تاثیر عوامل متعددی تعیین می‌شود که همه آن‌ها الزاما فنی و مخزنی نیستند، تشریح کرد: در بازار سهام آمریکا یا در بازار دبی، نفت به‌صورت مداوم خرید و فروش می‌شود و قیمت آنجا تعیین می‌شود. وقتی به بازارهای مالی نگاه می‌کنید، می‌بینید که قیمت نفت تحت تاثیر عوامل متعددی تعیین می‌شود که همه آن‌ها الزاما فنی و مخزنی نیستند. این عوامل موثرند اما اگر در یک منطقه از دنیا درگیری نظامی به وجود بیاید و عبور نفتکش‌ها با مشکل مواجه شود یا به خطر بیفتد، طبیعی است که قیمت نفت بالا می‌رود. از طرف دیگر، اگر رکود اقتصادی به وجود بیاید و مصرف نفت کاهش پیدا کند، قیمت نفت هم پایین می‌آید.

وی با تاکید بر اینکه پژوهشکده نفت و گاز ردیف بودجه ندارد، ادامه داد: این پژوهشکده از مجلس اعتباری دریافت نمی‌کند و اصطلاحا تقاضامحور است و از طریق طرح‌های برون‌دانشگاهی و فعالیت‌های دیگری مثل برگزاری کارگاه‌ها، سمینارها و برنامه‌های آموزشی، مخارج پژوهشکده تامین می‌شود.

امین‌شهیدی در بخش دیگری از سخنانش با بیان اینکه در پژوهشکده نفت و گاز دانشگاه فردوسی مشهد ۱۵ عضو هیئت علمی فعال حضور دارند، مطرح کرد: این اعضا بین دانشکده مهندسی، گروه مهندسی شیمی و مهندسی نفت مشترک هستند. همکاران ما که در پژوهشکده و آزمایشگاه‌ها فعال‌ و به‌صورت مشترک با دانشکده‌ها همکاری می‌کنند، زیرا ما هنوز توان پرداخت حقوق مستقل به اعضای هیئت علمی را نداریم تا بتوانیم آن‌ها را به‌طور مستقل استخدام کنیم و حقوق اعضای هیئت علمی از قراردادها و طرح‌های پژوهشکده تامین می‌شود. البته اگر قرار است پژوهشکده با جدیت بیشتری فعالیت کند و کاملا مستقل باشد، باید به این سمت حرکت کنیم که هیئت علمی اختصاصی خودش را داشته باشد.

وی با اشاره به تقاضامحور بودن فعالیت‌های پژوهشکده نفت و گاز، در رابطه با لزوم و عدم لزوم انجام فعالیت‌های پژوهشی بنیادی تصریح کرد: عدم لزوم انجام فعالیت‌های پژوهشی از این جهت است که ما بودجه مستقل نداریم تا بتوانیم پژوهش بنیادی انجام دهیم، اما باید انجام دهیم تا در صورتی که از بیرون به ما سفارش داده شود، وارد این حوزه شویم. مثلا در حوزه ازدیاد برداشت کار می‌کنیم و روش‌های شناخته‌شده جواب نمی‌دهد یا ضریب بازیافت بسیار پایین است. در اینجا ناچار می‌شویم وارد مرز دانش شده و خودمان نوآوری انجام دهیم. البته هزینه این کار باید توسط کارفرما تامین شود. بنابراین ما می‌توانیم وارد پژوهش‌های مرز دانش شویم، اما هزینه آن باید از بیرون تامین شود.

رئیس پژوهشکده نفت و گاز دانشگاه فردوسی با اشاره به پروژه‌ها و فعالیت‌های مهم انجام‌شده در این پژوهشکده تشریح کرد: کارگاه‌های تخصصی سطح بالایی را برای متخصصان صنعت نفت برگزار کرده‌ایم. همچنین یک پروژه غربالگری اولیه ازدیاد برداشت، برای شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب انجام دادیم. در این پروژه، با یک‌سری ساده‌سازی‌ها مشخص کردیم که چه روش‌هایی می‌تواند در این مخزن بیشترین ضریب تولید یا ضریب بازیافت را ایجاد کند. این پروژه انجام و به کارفرما تحویل داده شد.

وی با اشاره به اینکه پروژه بزرگ‌تر و در حد یک طرح ملی، میدان نفتی بینک است که به دانشگاه فردوسی واگذار شد، توضیح داد: این میدان حدود دو میلیارد و ۹۰۰ میلیون بشکه نفت اولیه درجا دارد. برآورد می‌شود که تقریبا ۷۰۰ میلیون بشکه از این مخزن با انرژی طبیعی خود مخزن استخراج شود و در نتیجه حدود دو میلیارد و ۲۰۰ میلیون بشکه نفت در زیر زمین باقی می‌ماند. کار ما متمرکز بر همین نفت هدفی که در زیر زمین باقی می‌ماند، است. مخزن در زیر زمین ساختار بسیار پیچیده‌ای دارد و یک محیط همگن نیست که با یک آزمایش بتوان به یک نتیجه رسید و آن را به کل مخزن تعمیم داد. در بخشی از مخزن ضخامت بیشتر و در بخشی کمتر است و پارامترهای بسیار زیادی در این میان دخیل هستند. به همین دلیل، این یک پروژه بسیار بزرگ است و در این طرح باید به مرحله پایلوت برسیم؛ یعنی طراحی پایلوت را هم انجام دهیم.

امین‌ شهیدی افزود: در صورت قابل قبول بودن نتایج، توسعه میدان با توجه به روش ازدیاد برداشتی که تعیین شده، انجام خواهد شد و این موضوع در دست اقدام است. میدان نفتی بینک بین بندر دیلم و بندر گناوه قرار دارد و بخشی از این میدان در خلیج فارس و کمی بیش از نیمی از آن در خشکی است و زیرمجموعه شرکت ملی نفت محسوب می‌شود. این میدان در سال ۱۳۳۷ کشف شده و بهره‌برداری از آن در سال‌های ۱۳۴۶ و ۱۳۴۷ آغاز شده و تاکنون ادامه دارد. در مجموع، حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد از نفت قابل استخراج این میدان تاکنون برداشت شده با این حال هنوز مقدار قابل‌توجهی نفت باقی مانده است.

وی با بیان اینکه که نفت امروز دو وجه مهم دارد، تاکید کرد: یک وجه آن بحث انرژی‌زایی است؛ یعنی تبدیل نفت به بنزین، گازوئیل، سوخت جت و موارد مشابه که این بخش به‌تدریج با انرژی‌های نو، خودروهای برقی، هیبریدی و هیدروژنی در حال جایگزین شدن است. اما وجه دوم نفت، نقش آن به‌عنوان ماده اولیه صنایع به‌ویژه صنایع پتروشیمی و زنجیره‌های بعدی آن است. برای این بخش، هنوز بشر جایگزینی پیدا نکرده است. ازدیاد برداشت دقیقا در همین نقطه اهمیت پیدا می‌کند؛ جایی که می‌توان گفت هرچقدر هزینه شود تا نفت استخراج شود ارزش دارد، چون به‌عنوان ماده اولیه در صنعت مورد استفاده قرار می‌گیرد و بسیاری از مواد و محصولاتی که امروز در زندگی روزمره استفاده می‌کنیم، از نفت به دست می‌آیند.

رئیس پژوهشکده نفت و گاز دانشگاه فردوسی یکی دیگر از طرح‌های این پژوهشکده را بهبود تصویرسازی زیرزمینی در فرآیندهای اکتشافی خواند و گفت: در عملیات لرزه‌نگاری، که یکی از فرایندهای اصلی اکتشاف محسوب می‌شود، تصویری از لایه‌های زیرزمین به دست می‌آید و لازم است اقداماتی انجام شود تا وضوح این تصاویر زیرزمینی افزایش پیدا کند. مدیریت اکتشاف، یک طرح کلان با عنوان «بهبود تصویرسازی زیرزمینی» تعریف شده که پایلوت آن در منطقه کپه‌داغ اجرا و این طرح به دانشگاه فردوسی واگذار شد. بخشی از این طرح که مربوط به دستیابی به فناوری مدل‌های فیزیک سنگ برای مخازن ایران بود، در پژوهشکده نفت و گاز انجام شد و به‌صورت موفقیت‌آمیز پیش رفت.

انتهای پیام