برنج به عنوان یکی از اقلام اصلی سبد مصرفی خانوار، همواره از حساسترین کالاهای بازار مواد غذایی به شمار میرود. بررسی وضعیت قیمت، میزان عرضه و تنوع انواع برنج در سطح شهر؛ بهویژه در آستانه ماه رمضان، اهمیت دوچندانی پیدا کرده و این گزارش میدانی تلاش دارد تصویری از وضعیت توزیع، قیمتها و میزان دسترسی شهروندان به انواع برنج ایرانی، هندی و پاکستانی از محدوده بولوار استقلال مشهد تا فاز یک بازار مصلی را ارائه دهد.
برنج پاکستانی، تقاضای غالب بر بازار
در مورد اینکه بازار برنج چگونه است، فروشنده یک فروشگاه برنج در حاشیه بولوار استقلال اظهار کرد: با وجود اینکه واردات آزاد شده، قیمتها هر روز مثل قیمت ارز در حال گران شدن است و هر بار که برای عرضه در فروشگاه خرید میکنیم، نسبت به گذشته افزایش قیمت دارد. در حال حاضر باید گفت تقاضای غالب بازار، برنج پاکستانی است و این برنج در برندها و قیمتهای مختلف به فراوانی وجود دارد.
فروشنده یک فروشگاه زنجیرهای در محدوده بولوار فردوسی هم در پاسخ به این پرسش که چه برنجها و با چه کیفیتی ارائه میشود، گفت: از زمان کار کردن من در این فروشگاه چهار ماه میگذرد؛ اما یک بار هم برنج پاکستانی در اینجا عرضه نشده و مشتری از میان برنجهای ایرانی و هندی، اگر برنجی بخواهد، یک کیسه انتخاب میکند؛ ولی اینکه دستکم تنوع گسترده برنج هندی را داشته باشیم، من ندیدهام. به هر حال مشتری بسته به توان مالیاش از میان همین چند قلم برنج ایرانی و هندی انتخاب میکند.
تقلیل خرید برنج از کیسهای به کیلویی
در بررسی میدانی، نکته جالب توجه در محدوده چهارراه میدان بار به عنوان یکی از مکانهایی که انواع اقلام خوراکی و خشکبار عرضه میشود، این بود که باز هم تنوع برنج آن طور که توقع میرفت، مشاهده نشد. به طور مثال در مغازهای در راسته خیابان قرنی فقط یکی دو کیسه برنج پاکستانی مشاهده میشد و بقیه برنجها ایرانی بود. یا در فروشگاه دیگری دو نوع برنج هندی و چهار نوع برنج ایرانی در معرض دید عموم قرار داشت. فروشندهای در پاسخ به این پرسش که چرا تنوع برنج ایرانی، پاکستانی و هندی را همزمان ندارد، توضیح داد: گرانی موجب شده خرید برنج به صورت کیسهای توسط مشتری کمتر شود و بیشتر این روزها فروشهای ما کیلویی شده ضمن آنکه تقریباً دیگر کیفیت برنج، اولویت مشتری نیست. اینکه ارزانتر باشد، اولویت است و ما هم براساس تقاضا اجناس را میچینیم. عملاً بازار برنج مثل سابق تقاضا ندارد که ما هم بخواهیم نسبتاً انبوه خرید کرده و به مشتری عرضه کنیم.
در مورد شرایط بازار، یک عمدهفروش برنج در حاشیه بولوار مصلی که روی شیشه فروشگاه بزرگ خود عبارت «کالابرگ» را چسبانده و قیمت برنجهای هندی طبیعت را ۲میلیون و ۱۰۰ هزار تومان اعلام کرد، گفت: قیمت برنج پاکستانی از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان شروع میشود به بالا و نرخ برنج عنبر بوی جنوب تا ۳ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان رسیده است. باید گفت در حال حاضر تنوع برنج بسیار زیاد شده؛ اما نکته مهم که از بازار میتوان متوجه شد، کاهش توان خرید مردم است و مثل گذشته که برنج فراوان بود، نیست و همین سبب شده عرضه زیاد باشد؛ اما تقاضا کم شود.
وابستگی قیمت برنج به نرخ ارز
یک برنجفروش عمده دیگر در همین منطقه، وضعیت برنج بازار را بهتر توصیف و اظهار کرد: بار برنج در ۱۰ روز اخیر افزایش پیدا کرده و بیشتر برندهای برنج پاکستانی که قبلاً نبود هم در حال موجود شدن است و قیمت ۲میلیون و ۶۰۰ تا ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان بسته به کیفیت متفاوت عرضه میشود؛ اما برنج ایرانی خیلی افزایش قیمت داشته و فروش شرکتها تقریباً بسته شده و افزون بر این خریداری هم ندارد. با وجود اینکه ما عمدهفروش هستیم، دو کیسه برنج ایرانی هم فروش نداریم و بیشتر مشتریهای ما به دنبال برنجهای هندی و پاکستانی در کیفیتهای مختلف هستند. البته به این بستگی دارد که مغازهداری که سراغ برنج میآید، در کدام بخش شهر است و چه مشتری دارد. عملاً در مورد خریداری که وارد مغازه میشود و سراغ نوع برنج و قیمتها را میگیرد، میتوان حدس زد چه طیف مشتری است و در کدام نقطه شهر قرار دارد. ظاهراً مصرف برنج هم طبقاتی شده است.
او اضافه کرد: برنجهایی مثل تایلندی در عمدهفروشیها نیست و از ابتدا هم در فروشگاههای زنجیرهای یافت میشد. همچنین باید یادآوری کرد برنجی که در مغازههای سطح شهر برای کالابرگ عرضه میشود، نسبت به برنجی که در فروشگاههای زنجیرهای وجود دارد، از نظر قیمت و کیفیت بهتر است و با وجود اینکه واردات برنج افزایش پیدا کرده؛ اما قیمت همه اقلام به نرخ ارز بستگی دارد و در حال حاضر قیمتها ثابت است.
بازار مشهد در انتظار تزریق برنج پاکستانی
در فاز یک بازار مصلی به عنوان قلب بازار عرضه مواد غذایی و کالاهای اساسی در مشهد، کارگران از چند تریلی به صورت همزمان مشغول تخلیه بار برنج پاکستانی بودند و یکی از کسانی که بر تخلیه یکی از بارها نظارت داشت، گفت: این برنجها که امروز تخلیه شود، با توجه به در پیش بودن ماه رمضان، به سرعت وارد بازار میشود. واردات برنج ادامه دارد و فکر نمیکنم با کمبودی در انواع برنج هندی و پاکستانی روبهرو باشیم. اگر واردات به همین صورت ادامه پیدا کند و قیمت دلار هم کاهشی شود، رقابت بر سر قیمت پایین و کیفیت بالا آغاز میشود. فعلاً باید صبر کنیم و ببینیم بازار؛ به ویژه قیمت ارز چه سرانجامی دارد.
یک واردکننده دیگر برنج در بازار مصلی هم که روزانه ۷۰ تا ۸۰ تُن برنج مورد نیاز مشهد را تأمین میکند، در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار کرد: بازار برنج در وضعیت آرامی است و انواع برنج به فراوانی وارد میشود. اینکه قیمت برنج با توجه به این حجم از واردات میشکند، تا حد زیادی به نرخ دلار بستگی دارد؛ چون در حال حاضر برنج با ارز آزاد وارد میشود و اگر نرخ ارز افزایش پیدا کند، قیمت برنج هم زیاد میشود و اگر کاهش پیدا کند، قیمتها میشکند. اینکه با افزایش قیمت دلار و افزایش عرضه، توقع کاهش قیمتها را داشته باشیم، غیرممکن است. در مجموع حذف ارز ترجیحی کمک کرد حواشی بازار مثل پشت فاکتوری حل شود و در حال حاضر مشکلی برای واردات برنج نداریم.
در مجموع مشاهدههای میدانی خبرنگار ما در محدوده بولوار استقلال تا بازار مصلی نشان داد هر اندازه همه ارقام برنج در محدوده مصلی به فراوانی وجود داشت صرفنظر از قیمت آن؛ اما در محدوده بولوار استقلال تا چهارراه میدان بار تقریباً فروشگاهی که همه اقلام برنج پاکستانی، ایرانی و هندی را در کنار هم داشته باشد، مشاهده نشد و عرضه برنج به صورت ایرانی، هندی یا هندی و پاکستانی بود و در بیشتر فروشگاهها خلأ درج برچسب قیمت مشاهده میشد.
آرامش در فراوانی، تنش در قیمت
در تشریح بهتر وضعیت بازار برنج، رئیس اتحادیه عمدهفروشان برنج و مواد غذایی مشهد اظهار کرد: تغییراتی در مقررات واردات به وجود آمده و این موضوع موجب شده روند واردات سادهتر شود. حدود ۱۰ روز است واردات بار با مقررات جدید صورت میگیرد و به همان نسبت موجودی برنج و حبوبات روزبهروز بیشتر میشود. در حال حاضر هیچ مشکلی در موجودی کالا وجود ندارد و قیمتها هم براساس نرخ ارز تعیین میشوند.
سید حسینعلی شرفزاده توضیح داد: پیش از این، برنج با ارز ترجیحی وارد میشد و واردکنندهها باید مجوز میگرفتند؛ اما اکنون بر اساس ثبت سفارش آزاد، هر واردکنندهای میتواند به میزان دلخواه واردات انجام دهد. در گذشته واردکنندهها کم و بیش در تهران متمرکز بودند؛ اما الان تقریباً همه استانها میتوانند واردات انجام دهند و مشهد هم همواره واردکنندههای فعال داشته است.
رئیس اتحادیه عمدهفروشان برنج و مواد غذایی مشهد همچنین درباره موضوع «پشتفاکتوری» که در گذشته سبب بینظمی و سوءتفاهم در بازار شده بود، بیان کرد: برخی واردکنندگان به دلایل مختلف جنس را به قیمت مصوب نمیدادند و مبلغی را پشت فاکتور دریافت میکردند. این موجب میشد تصور شود خردهفروشها گرانفروشی میکنند، در حالی که مشکل از واردکننده بود و اکنون این مسئله با برداشته شدن ارز ترجیحی رفع شده است.
وی در خصوص درج برچسب قیمت در فروشگاهها تأکید کرد: هر کالایی باید برچسب و فاکتور داشته باشد. ما به واحدها تذکر میدهیم و در صورت نبود فاکتور یا برچسب قیمت، با آنها برخورد میشود. در حال حاضر ثبات قیمت داریم؛ اما اگر واردات افزایش یابد و نرخ ارز کاهش پیدا کند، احتمال کاهشی شدن قیمت وجود دارد. نیاز واقعی مشهد روزانه حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ تن تعریف شده و اکنون واردات بیشتر از مصرف است.
شرفزاده درباره تفاوت تأمین برنج در فروشگاههای زنجیرهای و اصناف، توضیح داد: فروشگاههای بزرگ بعضی کالاها را بر اساس مقررات کشوری خریداری میکنند و قیمت و کیفیت شفاف است؛ اما در بنکداریها و عمدهفروشیها برنج و حبوبات با کیفیت بهتر و قیمت مناسبتر عرضه میشود. در فروشگاههای عرضه با کالابرگ قیمتها باید برابر با قیمت بازار باشد و همان جنس درجه یک عرضه شود و نباید تفاوت قیمتی وجود داشته باشد. تولیدات برنج ایرانی قابل توجه است؛ اما نمیتواند کل مصرف را تأمین کند. از این رو واردات برنج خارجی هم انجام میشود و اگر کسی برنج را انبار کند و عرضه نداشته باشد، این احتکار است و با آن برخورد میشود.
آنچه مشاهده شد
مشاهدههای میدانی و گفتوگوها نشان داد بازار برنج مشهد در حال حاضر با ثبات نسبی قیمت و تأمین کافی مواجه است و تسهیل واردات و افزایش موجودی، نگرانی کمبود را کاهش داده؛ اما برنج ایرانی هنوز محدود و گران بوده و تقریباً یک خوراکی لوکس شده و در عین حال، تفاوت کیفیت و دسترسی میان فروشگاههای زنجیرهای و عمدهفروشیها مشهود است و رعایت قوانین فاکتور و برچسب برای شفافیت قیمت ضرورت دارد. در نتیجه روند فعلی نشان میدهد که با ادامه واردات و کنترل نرخ ارز، بازار ظرفیت کاهش قیمت و رقابت سالم در کیفیت برنج را دارد.