سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – مرضیه نگهبان مروی: تصحیح جدید دیوان منوچهری، مسیری طولانی و پرفراز و نشیب را طی کرده تا به دست اهالی فرهنگ برسد. این کتاب در واقع صورت تکاملیافته و پیراسته رساله دکتری راضیه آبادیان است که در سال ۱۳۹۶ در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی از آن دفاع شد. اما تفاوت این اثر با یک تحقیق دانشگاهی معمولی، در استمرار و مداومت مصحح برای پختهتر کردن متن است. آبادیان پس از دفاع، سالهای بیشتری را صرف بازنگری، مقابله مجدد و تدقیق در نکاتی کرد که این دیوان را از روایتهای پیشین متمایز میکند.
این سفر علمی تحت اشراف اساتید طراز اولی چون تقی پورنامداریان و اصغر میرباقریفرد شکل گرفت. یادداشت مصحح گواهی میدهد که پورنامداریان با نگاهی همدلانه، در جایجای متن نکات دقیق و ارزندهای را گوشزد کرده و میرباقریفرد در مسیر دشوار دستیابی به نسخههای خطی، یاوری بزرگوار بوده است. اما معمار اصلی روششناسی این تحقیق، زندهیاد شهرام آبادیان بوده که انتخاب تبار دستنویسها و شاکله اصلی تصحیح بر پایه نظرات او شکل گرفته است؛ استادی که به تعبیر مصحح، در رفتن شتاب کرد و پیش از تماشای ثمره نهایی این کار، دیده از جهان فروبست.
روش تصحیح؛ درستتر بهجای آسانتر
نقطه قوت و تمایز اصلی این کار در «روش تصحیح» آن نهفته است. آبادیان از شیوه «اساس نسبی» استفاده کرده است. در این روش، چون هیچ دستنویس واحدی آنقدر کهن و بیعیب نیست که بتواند تنها مرجع باشد، مصحح از میان نسخههای موجود، اصیلترین آنها را به عنوان ملاک اصلی برمیگزیند. در این اثر، نسخه پاریس به عنوان اساس نسبی برگزیده شده است. این دستنویس با تمام پرغلط بودن، به سبب اصالتی که دارد، ملاک اصلی کار قرار گرفته است. آبادیان معتقد است ضبطهای این نسخه در لغزشگاهها و گرهگاههای متن، شباهتی به دستنویسهای متأخر که همگی ضبطها را آسان کردهاند، ندارد. همین موضوع باعث شده برخی ابیات در این نسخه نامفهوم به نظر برسند، اما همین نامفهوم بودن، مصحح را به سوی ضبط درست که از قلم شاعر تراویده است، هدایت میکند؛ برخلاف نسخههای متأخر که ابیاتی «سالم» اما جعلی و زاده ذهن کاتبان قرون اخیر ارائه میدهند.
نقد چاپهای پیشین؛ از دبیرسیاقی تا یغمایی
یکی از بخشهای کلیدی پیشگفتار آبادیان، بررسی انتقادی میراث مصححان گذشته است. چاپ محمد دبیرسیاقی که در سال ۱۳۲۶ منتشر شد، تا سالها معتبرترین منبع شناخته میشد. آبادیان ضمن ستایش از زحمات او در استفاده از ۲۱ دستنویس، به چند لغزش اساسی در آن کار اشاره میکند. نخست آنکه در چاپ دبیرسیاقی، اطلاعات کافی درباره دستنویسها داده نشده و هویت و اصالت هر نسخه بهروشنی مشخص نیست. خواننده در آنجا با فهرستی از کدهای مخفف روبروست که وزن و ارزش علمیشان یکسان پنداشته شده است. آبادیان معتقد است در تصحیح منوچهری، نباید به تعداد نسخههای متأخر و کماعتبار دل خوش کرد، بلکه باید بر تبارشناسی دقیق تمرکز داشت.
همچنین در این مرور، به تصحیح شادروان حبیب یغمایی پرداخته شده است. این کار که در سال ۱۳۲۵ آماده شده بود، دههها در بوته تعویق ماند تا در نهایت به کوشش سیدعلی آل داود در سال ۱۳۹۲ توسط بنیاد افشار منتشر شد. آبادیان با بررسی دقیق این نسخه، بر لغزشهای موجود در روش کار و فهرستهای آن انگشت گذاشته و پیشتر در مقالات تخصصی، این معایب را مستند کرده است. او حتی به چاپ سنگی مدرّس نهاوندی (نها) نیز بیتوجه نبوده و در موارد معدود، ضبطهای منحصر به فرد آن را مد نظر قرار داده است.
احتیاط در تصحیح قیاسی و ابیات الحاقی
آبادیان در مواجهه با گرههای متنی، تا حد امکان از «تصحیح قیاسی» (حدس مصحح بدون پشتوانه نسخه) پرهیز کرده است. با این حال، در موارد اندکی که ناچار به این کار شده، ضبط پیشنهادی خود را با «قلم سیاه پررنگ» در متن متمایز کرده است تا خواننده بداند این واژه نه از دل نسخهها، بلکه بر اساس منطق زبانی و املایی مصحح برگزیده شده است. او همچنین هر جا که به یقین نرسیده، صورت پیشنهادی خود را به بخش تعلیقات برده تا راه تحقیق برای آیندگان باز بماند.
دقت نظر مصحح در تفکیک ابیات اصیل از الحاقی نیز ستودنی است. او ابیاتی را که تنها در نسخههای بسیار متأخر و بی اعتبار آمده بودند و با سبک منوچهری همخوانی نداشتند، به بخش «اشعار منسوب» منتقل کرده است. برای مثال، رباعی معروف «مسعود جهاندار چو مسعود ملک» که در چاپهای قبلی در بدنه اصلی دیوان بود، به دلیل ضعف انتساب و نبود در نسخههای معتبر، از بخش اصلی خارج شده است.
شبکه علمی و همراهی نخبگان
تصحیح حاضر نمونه موفقی از یک کار جمعی و مشورتی است. آبادیان در جایجای کتاب از راهنماییهای اساتیدی چون تقی پورنامداریان و اصغر میرباقریفرد یاد کرده است. همچنین در حل معضلات عروضی از دانش وحید عیدگاه طرقبهای و در گرهگشاییهای لغوی از نظرات علیاشرف صادقی و احمد قائممقامی بهره برده است. این همراهی باعث شده تا تعلیقات کتاب، سرشار از نکات ارزشمند و دقیق در باب تاریخ، اساطیر و لغت باشد. بخش تعلیقات، خود بهتنهایی یک اثر پژوهشی مستقل به شمار میرود که در آن، هر بیت دشوار با تکیه بر متون همزمان و منابع عربی تشریح شده است.
تعلیقات؛ گرهگشایی از ذهن فضلفروش شاعر
منوچهری دامغانی به دانشورزی و استفاده گسترده از واژگان و اصطلاحات علمی، نجومی و پزشکی در شعر خود شهره است. تصحیح آبادیان در بخش تعلیقات، فراتر از تبیین معنای واژهها رفته است. مصحح در این بخش، به ریشهیابی تصاویر شعری منوچهری پرداخته و پیوند آنها را با سنت شعر عربی (معلقات سبع) بازنمایی کرده است. استفاده از دانش اساتیدی چون فاطمه مهری در بخش اعلام و اساطیر، باعث شده تا اشارات پنهان شاعر به وقایع تاریخی و اسطورهای، برای خواننده امروز به روشنی تفسیر شود. این دقت نظر، دیوان را از یک متن صرفاً ادبی به یک سند تمدنی از قرن پنجم هجری تبدیل کرده است.
مقایسه نهایی؛ چرا این تصحیح از تصحیحات قدیمی بهتر است؟
اگر بخواهیم این اثر را با کارهای گذشته مقایسه کنیم، تفاوت در «رویکرد انتقادی» است. در تصحیحات قدیمی، تمایل مصحح به ارائه یک متن «زیبا و روان» گاهی باعث میشد ضبطهای اصیل اما غریب شاعر فدای فهم ساده کاتبان شود. آبادیان اما با شجاعت علمی، از این مرز عبور کرده است. او حتی در مواردی که متن به دلیل اصالت نسخه «پا»، دشوار یا نامفهوم باقی مانده، اصالت را فدای زیبایی نکرده و با گذاشتن علامت پرسش، صداقت علمی خود را نشان داده است. این برخورد با متن، به پژوهشگران اجازه میدهد تا به جای اعتماد به یک متن بازسازیشده، با واقعیت عریان دستنویسهای کهن روبرو شوند.
فرجام سخن؛ بازگشت شکوه به شعر منوچهری
انتشار دیوان منوچهری دامغانی با این سطح از تتبع، یک اتفاق خجسته در روزگار ماست. راضیه آبادیان با پشتکار خود نشان داده است که هنوز میتوان متون کلاسیک را با نگاه و روشها و یافتههای تازه تصحیح کرد و نسخههایی دقیقتر از این متون ارائه داد. این کتاب نهتنها بهترین تصحیح از اشعار منوچهری تا به امروز است، بلکه الگویی برای دانشجویان و پژوهشگران در مسیر تصحیح متون دشوار محسوب میشود.
کتاب در ۱۱۰۴ صفحه، با کاغذ مرغوب و چاپ نفیس، توسط بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار منتشر شده است. یاد و نام اساتیدی که در این مسیر راهگشا بودند، بهویژه زندهیاد شهرام آبادیان، در جایجای این اثر زنده است. این دیوان اکنون مرجع نهایی برای هر کسی است که میخواهد جادوی کلام شاعر طبیعت را بدون تحریف و در کمال اصالت درک کند. منوچهری در این کتاب، دوباره ردای رنگین و فاخر خود را بر تن کرده است.
کتاب «دیوان منوچهری دامغانی» بهعنوان نامزد چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال برگزیده شده است.
∎