به گزارش خبرگزاری ایمنا از گیلان، تالابها بهعنوان یکی از حیاتیترین زیستبومهای طبیعی جهان، نقشی بیبدیل در تنظیم چرخه آب، تعدیل اقلیم، حفظ تنوع زیستی و پشتیبانی از معیشت میلیونها انسان ایفا میکنند، در ایران نیز که بخش بزرگی از سرزمین آن در کمربند خشک و نیمهخشک جهان قرار دارد، تالابها همواره همچون ریههای طبیعی کشور عمل کردهاند؛ از هامون و بختگان گرفته تا هورالعظیم، گاوخونی، میقان، شادگان و انزلی.
با این حال، در دهههای اخیر مجموعهای از عوامل انسانی و طبیعی از جمله تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی، سدسازیهای بیرویه، برداشتهای گسترده از منابع آب، ورود پسابهای شهری و صنعتی، توسعه کشاورزی ناپایدار و ضعف مدیریت یکپارچه منابع آب، بسیاری از تالابهای کشور را در مسیر زوال قرار داده است.
خشکشدن یا نیمهخشکشدن تالابهایی همچون هامون و بختگان، افت شدید تراز آبی گاوخونی و هورالعظیم و افزایش کانونهای گردوغبار، تنها بخشی از پیامدهای این بحران خاموش است که نهتنها محیطزیست، بلکه سلامت، اقتصاد و امنیت اجتماعی مناطق پیرامونی را نیز بهشدت تحت تأثیر قرار داده است.
در این میان، تالاب بینالمللی انزلی بهعنوان یکی از مهمترین و شناختهشدهترین تالابهای ایران و ثبتشده در کنوانسیون رامسر، امروز با چالشهایی روبهرو است که زنگ خطر را برای آینده آن به صدا درآورده است، این تالاب که روزگاری بهدلیل آب زلال، تنوع کمنظیر پرندگان مهاجر، پوشش گیاهی غنی و نقش پررنگش در معیشت صیادان و گردشگری شمال کشور شهرت داشت، اکنون با مشکلاتی چون رسوبگذاری گسترده، کاهش عمق آب، ورود فاضلابهای شهری و کشاورزی، رشد بیرویه گیاهان مهاجم مانند آزولا، کاهش ذخایر آبزیان و افت کیفیت زیستمحیطی روبهرو است.
تالاب انزلی که زمانی نماد پیوند انسان و طبیعت در گیلان بود، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه فوری، مدیریت علمی و اقدام هماهنگ میان دستگاههای مسئول است؛ چرا که تداوم روند کنونی میتواند این زیستبوم ارزشمند را از یک پهنه زنده و پویا به پهنهای کمجان و بحرانی تبدیل کند، با پیامدهایی که تنها محدود به گیلان نخواهد بود، بلکه ابعاد ملی و حتی بینالمللی خواهد داشت.
مدیریت آب؛ راه نجات تالاب انزلی از خشکی
عباس حسنپور، رئیس اداره حفاظت و احیاء تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست گیلان، در گفتوگو با خبرنگار ایمنا، درباره وضعیت تالاب انزلی اظهار میکند: موضوع آلودگی تالاب انزلی سالها مطرح است و بخشی از این مشکلات تا حدی حل شده، اما بخشهای دیگر مانند فاضلاب شهری، شهرک صنعتی و رودخانه پیر بازار رشت که به تالاب انزلی میریزند، همچنان پابرجا هستند.
وی میافزاید: مشکل اصلی تالاب انزلی ناترازی آب بین دریای خزر و تالاب است که حدود دو متر اختلاف دارد. آب باران و رودخانهها که ۱۰ رودخانه اصلی تالاب را تغذیه میکنند، به صورت طبیعی به دریای خزر میریزند.
رئیس اداره حفاظت و احیاء تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست گیلان ادامه میدهد: مدیریت آب در تالاب انزلی امسال شروع شده و پروژه مطالعات هیدرودینامیک رسوب
در حال نهایی شدن است که در مرحله بعدی، مدیریت آب در شرق تالاب انجام خواهد شد، که شامل احداث سازهها و دیوارههسازی به صورت بازوی خاکی است تا حدود ۲۰۰۰ هکتار از اراضی شرق تالاب احیا شود.
حسنپور خاطرنشان میکند: در شرق تالاب انزلی به دلیل نبود فاضلاب و رودخانههای خروشان، مدیریت آب آسانتر است و برنامههای فازبندی شده برای مدیریت آب در بخشهای دیگر تالاب مانند سیاهکشیم و سرخانگل اجرا خواهد شد،. همچنین مجوز تلههای رسوبگیر برای برداشت رسوبات تالاب صادر شده است، تا از این طریق بتوانیم رسوبات اضافی را از تالاب خارج کنیم.
وی تصریح میکند: برنامههای احیای تالاب انزلی طبق طرح هفتساله ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۵ پیش میرود و حدود ۸۰ درصد پیشرفت داشته است. فاز اجرایی بالا بردن تراز آب هنوز آغاز نشده اما تا پایان سال جاری فاز اول اجرایی میشود که شامل ساخت سازهها و دریچههای تنظیمی است تا تراز آب تالاب افزایش یافته و تالاب احیا شود.
رئیس اداره حفاظت و احیاء تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست گیلان میگوید: تالاب انزلی حدود ۱۹ هزار و ۴۸۵ هکتار وسعت دارد که فاز اول مدیریت آب شامل ۲۰۰۰ هکتار از این مساحت میشود. خشکسالی و تغییرات اقلیمی باعث خشک شدن بخشهایی از تالاب شده و بهترین راهکار نجات تالاب، مدیریت آب است. آب منطقهای نیز در این زمینه همکاری میکند و قرار است کمکهایی برای اجرای سازههای کنترلی ارائه دهد.
حسنپور میافزاید: استاندار گیلان به عنوان رئیس کمیته احیای تالاب انزلی همکاری خوبی دارد و دستورات لازم را صادر کرده و سازمان حفاظت محیط زیست نیز اعتبارات خاصی برای مدیریت آب تالاب اختصاص داده است.
وی اظهار میکند: امسال درخواست بودجه حدود ۱۴ میلیارد تومانی برای مدیریت آب تالاب ارائه شده و پیشبینی میشود که در فاز اول اجرای طرح ۲۰ تا ۳۰ میلیارد تومان نیاز باشد. تخصیص این بودجه هنوز قطعی نشده و امیدواریم تا پایان سال بودجه تامین شود.
رئیس اداره حفاظت و احیاء تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست گیلان با اشاره به منشا آلودگی تالاب انزلی میفزاید: فاضلاب شهری و روستایی، پسماندهای شناور و ورود آنها از طریق رودخانهها به ویژه رودخانه پیربازار رشت به تالاب انزلی، از مهمترین منابع آلودگی هستند، البته برخی صنایع شهرک صنعتی رشت سیستم تصفیه نصب کردهاند، اما بسیاری هنوز این سیستمها را راهاندازی نکردهاند و این موضوع چالشزا باقی مانده است.
حسنپور خاطرنشان میکند: اجرای طرح بایوجیمی در تالاب متوقف شده و برنامههای احیا طبق طرح هفتساله فعلی ادامه دارد.
وی از پیشرفت ۸۰ درصدی پروژههای تالاب انزلی خبر میدهد و تصریح میکند: تلاش میکنیم تا پایان سال فاز نخست اجرای بالابردن تراز آب را آغاز کنیم.
رئیس اداره حفاظت و احیاء تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست گیلان میگوید:: تجربه مدیریت آب در پارک ملی بوجاق بندر کیاشهر برای ما بسیار موفقیتآمیز بوده است و نتایج ملموسی از این اقدامات مشاهده میشود. بازدیدکنندگان میتوانند به وضوح این پیشرفتها را مشاهده کنند؛ در زمینه مدیریت آب تالابها اداره کل حفاظت محیط زیست گیلان به عنوان یکی از دستگاههای برتر کشور شناخته میشود..
حسنپور، درباره پاکسازی سنبل آبی از پهنه تالاب انزلی میافزاید: تاکنون حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ هکتار از تالاب پاکسازی شده و این کار در تالاب غرب موفقیت چشمگیری داشته است، به طوری که حدود ۷۰ درصد از سنبل آبی حذف شده است. در حال حاضر حدود ۳ تا ۴ هزار هکتار از تالاب به صورت پراکنده آلوده است و سازمانهای مردمنهاد نیز در این زمینه کمک میکنند.
وی تاکید میکند: همه دستگاهها و ذینفعان باید در حفاظت و احیای تالاب همکاری کنند و تنها محیط زیست نباید مسئول این موضوع باشد.
رئیس اداره حفاظت و احیاء تالابهای اداره کل حفاظت محیط زیست گیلان ابراز امیدواری میکند: با همکاری همه نهادها و تخصیص بودجه لازم، بتوانند تالاب انزلی را از خشکی نجات دهند و کیفیت آب آن را بهبود بخشند.
کاهش آلودگی تالاب انزلی با اتصال فاضلاب شهری به تصفیهخانهها
شعبان جعفری، رئیس شورای اسلامی شهر بندرانزلی در گفتوگو با خبرنگار ایمنا، درباره آخرین وضعیت تالاب انزلی اظهار میکند: برای لایروبی روگاهای منتهی به تالاب، از محل اعتبارات ستاد بحران استان اعتباری در اختیار شهرداری بندرانزلی قرار گرفت تا عملیات لایروبی در محدوده شهری انجام شود. در مرحله نخست حدود پنج میلیارد تومان اختصاص یافت و پیمانکار از دو تا سه ماه گذشته عملیات اجرایی را آغاز کرده است.
وی میافزاید: در مرحله دوم نیز با وجود اینکه لایروبی روگاها وظیفه مستقیم شهرداری نیست و در حیطه مسئولیت شرکت آب منطقهای قرار دارد، اما با دستور استاندار گیلان و به منظور تسریع در کار، اعتبار دیگری در اختیار شهرداری قرار گرفت و قرارداد لازم با پیمانکار منعقد شد تا دو روگای واقع در حوزه شهری لایروبی شود.
رئیس شورای اسلامی شهر انزلی خاطرنشان میکند: تاکنون در مجموع حدود ۱۰ میلیارد تومان اعتبار برای این موضوع تخصیص داده شده و امید میرود این اعتبار در قالب ردیف بودجه پایدار ادامه یابد تا شهرداری بتواند لایروبی روگاهای حوزه شهری را تکمیل کند.
جعفری با اشاره به اهمیت این مسیرها تصریح میکند: در تالاب انزلی ۱۱ روگا وجود دارد که «شنبهبازار روگا» و «نهنگ روگا» در محدوده شهری قرار دارند و مسیر اصلی تردد قایقرانان محسوب میشوند، از اینرو معیشت بسیاری از قایقرانان به بازگشایی و لایروبی این مسیرها وابسته است، عملیات لایروبی نیز به صورت مرحلهای با نظارت ادااره کل بنادر و دریانوردی استان انجام میشود.
وی درباره وضعیت پروژه فاضلاب شهری انزلی اظهار میکند: طبق اعلام مسئولان مربوطه، تصفیهخانه فاضلاب غازیان تا پایان سال به بهرهبرداری میرسد و بخش زیادی از فاضلابهای خانگی که اکنون از طریق سپتیک یا جویهای شهری دفع میشود، به شبکه تصفیهخانه متصل خواهد شد.
رئیس شورای اسلامی شهر انزلی میافزاید: با تکمیل شبکه، فاضلاب منطقه غازیان به تصفیهخانه شانگهای پرده و فاضلاب بخشهایی از شهر انزلی به تصفیهخانه ماراگوده منتقل میشود که اکنون فعال است اما هنوز همه شبکهها به آن متصل نشدهاند.
جعفری تأکید میکند: با بهرهبرداری کامل این پروژهها، بخش قابل توجهی از پسابهای خانگی که وارد تالاب و سپس دریا میشود حذف خواهد شد و میزان آلودگی تالاب انزلی به شکل محسوسی کاهش پیدا میکند.
به گزارش ایمنا، تالاب بینالمللی انزلی امروز در نقطهای حساس از تاریخ زیستمحیطی خود ایستاده است، نقطهای که میتواند آغاز احیا و بازگشت به کارکردهای طبیعی یا سرآغاز افولی جبرانناپذیر باشد؛ تجربه تلخ دیگر تالابهای کشور نشان میدهد که تعلل در تصمیمگیری، مدیریت جزیرهای و نبود تأمین مالی پایدار، بزرگترین دشمنان این زیستبومهای شکنندهاند.
انزلی نهتنها یک پهنه آبی محلی، بلکه بخشی از میراث طبیعی ملی و یک ذخیرهگاه مهم تنوع زیستی در سطح بینالمللی است که حیات آن با معیشت هزاران خانوار، امنیت زیستمحیطی شمال کشور و حتی دیپلماسی محیطزیست ایران گره خورده است.
اگرچه اقداماتی همچون لایروبی محدود، کنترل بخشی از گیاهان مهاجم و طرحهای مطالعاتی انجام شده است، اما این اقدامات بدون یک برنامه جامع، مشارکت واقعی دستگاهها، کنترل جدی ورودیهای آلاینده، اصلاح الگوی کشت در حوضه آبریز و آموزش جوامع محلی به نتیجه پایدار نخواهد رسید.
احیای تالاب انزلی نیازمند نگاه فرابخشی، شفافیت در تخصیص اعتبارات و تبدیل محیطزیست از یک موضوع حاشیهای به یک اولویت ملی است؛ آینده این تالاب، آزمونی جدی برای سنجش میزان تعهد کشور به توسعه پایدار است؛ آزمونی که قبولی در آن، نهتنها انزلی را نجات میدهد، بلکه میتواند الگویی امیدبخش برای احیای دیگر تالابهای در حال احتضار ایران باشد.
گزارش از محمدرضا رشیدی؛ خبرنگار ایمنا