کارشناسان هشدار میدهند که این پایان، بیش از نیمقرن تلاش مسکو و واشنگتن برای مهار زرادخانههای یکدیگر را خاتمه میدهد؛ تلاشهایی که از مذاکرات ریچارد نیکسون و لئونید برژنف در دهه ۷۰ آغاز شد و تا گفتوگوهای رونالد ریگان و میخائیل گورباچف در دهه ۸۰ ادامه یافت. «استارت یک»، امضاشده در بحبوحه فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، نخستین محدودیتهای جدی را بر تسلیحات راهبردی دو کشور اعمال کرد و با ایجاد نظام بازرسی، الگویی برای دوران پس از جنگ سرد شد. پس از وقفهای کوتاه، نیواستارت جایگزین آن شد و سقف کلاهکهای مستقر را تعیین کرد؛ سطحی که همچنان برای نابودی متقابل دو کشور همچنین بخش بزرگی از جهان کافی بود و اکنون با پایان معاهده، سایه تهدید هستهای دوباره سنگینتر شده است.
ظهور جنگ سرد نوین
در ماههای گذشته، دونالد ترامپ به وزارت جنگ ایالات متحده آمریکا دستور داد آزمایشهای هستهای را «بر مبنایی برابر» با روسیه و چین از سر بگیرد. با این حال، مشخص نبود که منظور سکاندار کاخسفید انجام آزمایشهای انفجاری هستهای بوده است یا آزمایش سامانهها و تسلیحاتی که توان حمل و بهکارگیری یک سلاح اتمی را دارند. در حال حاضر، آمریکا و روسیه با هم ۸۶ درصد از موجودی جهانی این تسلیحات ویرانگر را در اختیار دارند، هرچند که زرادخانه چین در سالهای اخیر دو برابر شده است.
دیمیتری مدودف، رئیسجمهور پیشین روسیه که مذاکرات مربوط به معاهده نیواستارت را با دولت اوباما رهبری میکرد، در اواخر ژانویه اعلام کرد که تنشها بر سر اوکراین و اختلافات بنیادین با واشنگتن در زمینه کنترل تسلیحات، امکان دستیابی به یک توافق جدید را بسیار کم کرده است.
پنتاگون همچنین در حال پیشبرد پروژه دفاع موشکی «گنبدطلایی» است که مدودف آن را «بسیار تحریکآمیز» توصیف کرد. او مدعی شد این پروژه «کاملا با تاکید پیشگفتار نیواستارت که بیان میکند تسلیحات تهاجمی و دفاعی استراتژیک بهطور جداییناپذیر مرتبط هستند، در تضاد است.»
با وجود اتمسفر خصمانه رقبای قدیمی نظام بینالملل، واسیلی کاشین، استاد مدرسه عالی اقتصاد مسکو به فایننشالتایمز، گفت که مسکو علاقه زیادی به افزایش زرادخانه خود ندارد، مادامی که توازن راهبردی با آمریکا حفظ شود. این چهره متخصص تسلیحات کشتارجمعی افزود: «ما از وضعیت کنونی رضایت داریم و امنیت ما در اینجا تامین شده است. چرا باید یک مسابقه تسلیحاتی راه بیندازیم و هزینه اضافی پرداخت کنیم؟ ما نیازی به آن نداریم زیرا از قبل برتری داریم.»
ورود اژدهای زرد به رقابت تسلیحاتی
ظهور چین بهعنوان یک همتای هستهای برای روسیه و آمریکا پدیدهای تازه است. کارشناسان در سال ۲۰۱۱ برآورد کردند که چین ۲۴۰ کلاهک هستهای دارد. همان سال، روسیه و آمریکا به توافقی جدید در زمینه کنترل تسلیحات، یا همان معاهده نیواستارت دست یافتند که براساس آن متعهد شدند زرادخانههای خود را تا سال ۲۰۱۸ به ۱۵۵۰ کلاهک هستهای راهبردی مستقر کاهش دهند و دسترسی برای بازرسی متقابل را فراهم کنند تا این تعداد در طول مدت اجرای معاهده حفظ شود.
از زمان اجراییشدن نیواستارت، تعداد کلاهکهای روسیه و آمریکا محدود شده است. در همین حال، زرادخانه هستهای چین بیش از دو برابر شده و تا میانه سال ۲۰۲۴ به حدود ۶۰۰ کلاهک رسیده است.
نکته حائز اهمیت آن است که پکن هرگز جزو هیچیک از توافقات کنترل تسلیحات هستهای، چه در دوران جنگ سرد و چه پس از آن، نبوده و موجودی تسلیحاتش هنوز نصف موجودی واشنگتن یا مسکو قلمداد میشود اما با ادامه گسترش تواناییهای هستهای چین و ظاهرا کنارهگیری روسیه و آمریکا از کنترل تسلیحات، محتملترین آینده تصویری ترسناک از مسابقه تازه هستهای، با تعداد بازیکنان بیشتر و پیشبینیناپذیری کمتر را نوید میدهد.در راستای همین روند، مؤسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم (سیپری) گزارش داد: «زرادخانه هستهای چین سریعتر از هر کشور دیگری در حال رشد است، بهطوری که از سال ۲۰۲۳ حدود ۱۰۰ کلاهک جدید در سال افزوده شده است و تا پایان این دهه میتواند حداقل به همان تعداد موشکهای بینقارهای (ICBM) دست یابد که روسیه یا آمریکا دارند.»
جهان دستبهماشه اتمی
تمام نکات فوق حاکی از آن است که دیپلماسی خلع سلاح هستهای در سطح جهانی تقریبا به بنبست رسیده است. انتظار میرود اجماع برای اقدام جمعی در آینده، بار دیگر در نشست بازبینی پیمان منع گسترش تسلیحات هستهای (NPT) در آوریل در نیویورک حاصل نشود. تقریبا تمامی ۹ کشور دارای سلاح هستهای آمریکا، روسیه، چین، فرانسه، انگلستان، هند، پاکستان، کره شمالی و رژیمصهیونیستی در حال اجرای «برنامههای نوسازی فشرده هستهای» از جمله تولید تسلیحات جدید مانند موشکهای مافوق صوت و بمبهای تاکتیکی با توان هستهای کم و «قابل استفاده» هستند.
عصری بسیار خطرناک درحال ظهور است؛ براساس «ساعت رستاخیز» که توسط بولتن دانشمندان اتمی منتشر میشود، جهان اکنون به نابودی هستهای نزدیکتر از هر زمان دیگری بوده و بخشی از این نگرانی بهدلیل آن است که فهرست قدرتهای هستهای از دو کشور به سه کشور گسترش یافته است.
همانطور که در اطلاعیه ساعت رستاخیز ۲۰۲۶ آمده است: «رقابت میان قدرتهای بزرگ به یک مسابقه تسلیحاتی تمامعیار تبدیل شده که از افزایش تعداد کلاهکها و سامانههای هستهای در چین و نوسازی سامانههای تحویل تسلیحات هستهای در ایالات متحده، روسیه و چین مشهود است.»
این تحولات یادآور یکی از ناگوارترین شکستهای امنیتی در تاریخ مدرن مسابقه دریایی انگلستان و آلمان پیش از جنگ جهانی اول هستند؛ در آن زمان نیز، قدرتهای روبهرشد در دریا تحت تأثیر جاهطلبیهای ملیگرایانه و سیستمهای ائتلافی سخت، در حالی که مکانیسمهای کاهش تنش و ارتباطات دریایی وجود نداشت با یکدیگر برخورد کردند و محیط امنیتی شکنندهای شکل گرفت که حساس به تشدید از رخدادهای کوچک به یک آتشسوزی جهانی تبدیل شد. در نتیجه، امروزه، آمریکا و چین مسیر مشابهی را دنبال میکنند. اگر پنتاگون بهطور فوری در کنار نوسازی دفاعی خود، در مکانیسم نهادی مدیریت بحران سرمایهگذاری نکند، ممکن است به تله استراتژیک «آماده جنگ اما ناتوان از کاهش تنش» گرفتار شود.
معاهده «نیو استارت»
دسامبر ۲۰۰۹
انقضای معاهده کاهش تسلیحات راهبردی ۱۹۹۱
آوریل ۲۰۱۰
امضای معاهده «نیو استارت» توسط آمریکا و روسیه
فوریه ۲۰۱۱
آغاز اجرای معاهده میان واشنگتن و مسکو
فوریه ۲۰۱۸
تکمیل کاهشهای مورد نیاز توسط دو کشور
فوریه ۲۰۲۱
توافق برای تمدید معاهده بهمدت ۵ سال
فوریه ۲۰۲۳
اعلام تعلیق اجرای معاهده توسط روسیه
فوریه ۲۰۲۶
انقضای معاهده در نیمهشب چهارم فوریه
ظهور جنگ سرد نوین
در ماههای گذشته، دونالد ترامپ به وزارت جنگ ایالات متحده آمریکا دستور داد آزمایشهای هستهای را «بر مبنایی برابر» با روسیه و چین از سر بگیرد. با این حال، مشخص نبود که منظور سکاندار کاخسفید انجام آزمایشهای انفجاری هستهای بوده است یا آزمایش سامانهها و تسلیحاتی که توان حمل و بهکارگیری یک سلاح اتمی را دارند. در حال حاضر، آمریکا و روسیه با هم ۸۶ درصد از موجودی جهانی این تسلیحات ویرانگر را در اختیار دارند، هرچند که زرادخانه چین در سالهای اخیر دو برابر شده است.
دیمیتری مدودف، رئیسجمهور پیشین روسیه که مذاکرات مربوط به معاهده نیواستارت را با دولت اوباما رهبری میکرد، در اواخر ژانویه اعلام کرد که تنشها بر سر اوکراین و اختلافات بنیادین با واشنگتن در زمینه کنترل تسلیحات، امکان دستیابی به یک توافق جدید را بسیار کم کرده است.
پنتاگون همچنین در حال پیشبرد پروژه دفاع موشکی «گنبدطلایی» است که مدودف آن را «بسیار تحریکآمیز» توصیف کرد. او مدعی شد این پروژه «کاملا با تاکید پیشگفتار نیواستارت که بیان میکند تسلیحات تهاجمی و دفاعی استراتژیک بهطور جداییناپذیر مرتبط هستند، در تضاد است.»
با وجود اتمسفر خصمانه رقبای قدیمی نظام بینالملل، واسیلی کاشین، استاد مدرسه عالی اقتصاد مسکو به فایننشالتایمز، گفت که مسکو علاقه زیادی به افزایش زرادخانه خود ندارد، مادامی که توازن راهبردی با آمریکا حفظ شود. این چهره متخصص تسلیحات کشتارجمعی افزود: «ما از وضعیت کنونی رضایت داریم و امنیت ما در اینجا تامین شده است. چرا باید یک مسابقه تسلیحاتی راه بیندازیم و هزینه اضافی پرداخت کنیم؟ ما نیازی به آن نداریم زیرا از قبل برتری داریم.»
ورود اژدهای زرد به رقابت تسلیحاتی
ظهور چین بهعنوان یک همتای هستهای برای روسیه و آمریکا پدیدهای تازه است. کارشناسان در سال ۲۰۱۱ برآورد کردند که چین ۲۴۰ کلاهک هستهای دارد. همان سال، روسیه و آمریکا به توافقی جدید در زمینه کنترل تسلیحات، یا همان معاهده نیواستارت دست یافتند که براساس آن متعهد شدند زرادخانههای خود را تا سال ۲۰۱۸ به ۱۵۵۰ کلاهک هستهای راهبردی مستقر کاهش دهند و دسترسی برای بازرسی متقابل را فراهم کنند تا این تعداد در طول مدت اجرای معاهده حفظ شود.
از زمان اجراییشدن نیواستارت، تعداد کلاهکهای روسیه و آمریکا محدود شده است. در همین حال، زرادخانه هستهای چین بیش از دو برابر شده و تا میانه سال ۲۰۲۴ به حدود ۶۰۰ کلاهک رسیده است.
نکته حائز اهمیت آن است که پکن هرگز جزو هیچیک از توافقات کنترل تسلیحات هستهای، چه در دوران جنگ سرد و چه پس از آن، نبوده و موجودی تسلیحاتش هنوز نصف موجودی واشنگتن یا مسکو قلمداد میشود اما با ادامه گسترش تواناییهای هستهای چین و ظاهرا کنارهگیری روسیه و آمریکا از کنترل تسلیحات، محتملترین آینده تصویری ترسناک از مسابقه تازه هستهای، با تعداد بازیکنان بیشتر و پیشبینیناپذیری کمتر را نوید میدهد.در راستای همین روند، مؤسسه بینالمللی تحقیقات صلح استکهلم (سیپری) گزارش داد: «زرادخانه هستهای چین سریعتر از هر کشور دیگری در حال رشد است، بهطوری که از سال ۲۰۲۳ حدود ۱۰۰ کلاهک جدید در سال افزوده شده است و تا پایان این دهه میتواند حداقل به همان تعداد موشکهای بینقارهای (ICBM) دست یابد که روسیه یا آمریکا دارند.»
جهان دستبهماشه اتمی
تمام نکات فوق حاکی از آن است که دیپلماسی خلع سلاح هستهای در سطح جهانی تقریبا به بنبست رسیده است. انتظار میرود اجماع برای اقدام جمعی در آینده، بار دیگر در نشست بازبینی پیمان منع گسترش تسلیحات هستهای (NPT) در آوریل در نیویورک حاصل نشود. تقریبا تمامی ۹ کشور دارای سلاح هستهای آمریکا، روسیه، چین، فرانسه، انگلستان، هند، پاکستان، کره شمالی و رژیمصهیونیستی در حال اجرای «برنامههای نوسازی فشرده هستهای» از جمله تولید تسلیحات جدید مانند موشکهای مافوق صوت و بمبهای تاکتیکی با توان هستهای کم و «قابل استفاده» هستند.
عصری بسیار خطرناک درحال ظهور است؛ براساس «ساعت رستاخیز» که توسط بولتن دانشمندان اتمی منتشر میشود، جهان اکنون به نابودی هستهای نزدیکتر از هر زمان دیگری بوده و بخشی از این نگرانی بهدلیل آن است که فهرست قدرتهای هستهای از دو کشور به سه کشور گسترش یافته است.
همانطور که در اطلاعیه ساعت رستاخیز ۲۰۲۶ آمده است: «رقابت میان قدرتهای بزرگ به یک مسابقه تسلیحاتی تمامعیار تبدیل شده که از افزایش تعداد کلاهکها و سامانههای هستهای در چین و نوسازی سامانههای تحویل تسلیحات هستهای در ایالات متحده، روسیه و چین مشهود است.»
این تحولات یادآور یکی از ناگوارترین شکستهای امنیتی در تاریخ مدرن مسابقه دریایی انگلستان و آلمان پیش از جنگ جهانی اول هستند؛ در آن زمان نیز، قدرتهای روبهرشد در دریا تحت تأثیر جاهطلبیهای ملیگرایانه و سیستمهای ائتلافی سخت، در حالی که مکانیسمهای کاهش تنش و ارتباطات دریایی وجود نداشت با یکدیگر برخورد کردند و محیط امنیتی شکنندهای شکل گرفت که حساس به تشدید از رخدادهای کوچک به یک آتشسوزی جهانی تبدیل شد. در نتیجه، امروزه، آمریکا و چین مسیر مشابهی را دنبال میکنند. اگر پنتاگون بهطور فوری در کنار نوسازی دفاعی خود، در مکانیسم نهادی مدیریت بحران سرمایهگذاری نکند، ممکن است به تله استراتژیک «آماده جنگ اما ناتوان از کاهش تنش» گرفتار شود.
معاهده «نیو استارت»
دسامبر ۲۰۰۹
انقضای معاهده کاهش تسلیحات راهبردی ۱۹۹۱
آوریل ۲۰۱۰
امضای معاهده «نیو استارت» توسط آمریکا و روسیه
فوریه ۲۰۱۱
آغاز اجرای معاهده میان واشنگتن و مسکو
فوریه ۲۰۱۸
تکمیل کاهشهای مورد نیاز توسط دو کشور
فوریه ۲۰۲۱
توافق برای تمدید معاهده بهمدت ۵ سال
فوریه ۲۰۲۳
اعلام تعلیق اجرای معاهده توسط روسیه
فوریه ۲۰۲۶
انقضای معاهده در نیمهشب چهارم فوریه