محمود یزدانی در گفتوگو با ایسنا با تأکید بر شرایط اقلیمی گرم و خشک ایران، اظهار کرد: باید همواره این واقعیت را مدنظر داشته باشیم که در کشوری زندگی میکنیم که میزان بارندگی سالانه آن بسیار کمتر از میانگین جهانی است؛ بهطوریکه سرانه بارش در ایران حدود یکچهارم یا حتی یکپنجم میانگین جهانی برآورد میشود و این موضوع چشمانداز امیدوارکنندهای برای وضعیت منابع آبی کشور ترسیم نمیکند.
وی با اشاره به اینکه افزایشهای مقطعی در جریانهای بارشی نمیتواند تأثیر بنیادینی بر وضعیت منابع آبی کشور داشته باشد، افزود: با وجود اثرگذاری کوتاهمدت بارشها، برداشت بیش از اندازه از منابع آب زیرزمینی، کاهش سهم آب محیط زیست و سایر عوامل مرتبط مانع از آن میشود که این بارشها تأثیر قابل ملاحظهای در بهبود شرایط عمومی منابع آبی کشور داشته باشند. با این حال، در برخی از نقاط کشور نظیر آذربایجان غربی، خراسان جنوبی، خراسان رضوی، سیستان و بلوچستان، فلات مرکزی از جمله استانهای کرمان و یزد و همچنین نواحی حاشیه خلیج فارس مانند بوشهر و هرمزگان، میزان بارندگی نسبتاً مثبت بوده و وضعیت بهتری نسبت به سالهای گذشته مشاهده میشود اما در مقابل، در استانهایی همچون تهران وضعیت بارش همچنان منفی است.
این کارشناس حوزه آب با بیان اینکه تهران به دلیل تمرکز بالای جمعیت و مصرف آب از اهمیت ویژهای برخوردار است، اظهار کرد: حدود یکچهارم منابع آبی کشور تنها در این کلانشهر مصرف میشود و از این رو وضعیت بارندگی و منابع آبی پایتخت مستقیماً بر تراز آبی کشور تأثیرگذار است. در حال حاضر نزدیک به یکچهارم کشور درگیر تداوم خشکسالی هستند. در سال آبی جاری با وجود افزایش نسبی میزان بارش در سطح کشور، ورودی سدهای تهران همچنان حدود ۱۱ درصد نسبت به سال گذشته منفی است و این بهروشنی نشان میدهد که وضعیت منابع آبی این ابرشهر مطلوب نیست. در سال آبی جاری با وجود افزایش نسبی میزان بارش در سطح کشور، ورودی سدهای تهران همچنان حدود ۱۱ درصد نسبت به سال گذشته منفی است و این بهروشنی نشان میدهد که وضعیت منابع آبی این ابرشهر مطلوب نیستبه همین دلیل، مدیریت شبکه انتقال، توزیع و مصرف آب باید همچنان همانند سالهای گذشته در اولویت سیاستگذاریها قرار گیرد.
وی با اشاره به اقدامات انجامشده در حوزه بارورسازی ابرها در کشور، اظهار کرد: خوشبختانه رکورد جدیدی در این زمینه به ثبت رسیده و سازمان توسعه فناوریهای نوین اعلام کرده است که تاکنون ۲۶ عملیات بارورسازی انجام شده و بخشی از بارشهای اخیر نیز حاصل همین فرآیندها بوده است. این عملیات بارورسازی در حوزههای آبریز شمالغرب شامل آذربایجان و همچنین حوزه آبریز زایندهرود در فلات مرکزی و استان اصفهان و نیز در خراسان جنوبی نتایج مطلوبی داشته است، اما در تهران همچنان وضعیت ناپایدار است و با وجود همه اقدامات، پایتخت ششمین سال متوالی را در شرایط ناپایداری آبی و خشکسالی سپری میکند.
یزدانی با ارائه جزئیات بیشتری از وضعیت ذخایر آبی کشور بر لزوم درک اهمیت حیاتی هر قطره آب تأکید کرد و افزود: برای درک بهتر وضعیت، باید به آخرین آمار مخازن سدهای مهم کشور توجه کنیم؛ در حال حاضر ۱۴ سد مهم کشور همچنان کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت آب خود ذخیره دارند. علاوه بر این، میزان بارشها در برخی از استانها حتی به میانگین سال گذشته خود نیز نرسیده است و شاهد کاهش ۲۶ درصدی در کل خروجی سطحی کشور نسبت به دوره قبل هستیم.
وی اظهار کرد: با این وضعیت بارندگیها، پاسخ به این پرسش که آیا به وضعیت پایدار منابع آبی دست خواهیم یافت، منفی است. دلیل اصلی این امر آن است که ما برای چندین سال متوالی، برداشتهای بسیار سنگینی از منابع آب زیرزمینی داشتهایم و زمان لازم برای تغذیه مجدد این آبخوانها و بازگشت منابع تجدیدپذیر، دههها به طول خواهد انجامید.
وی درباره وضعیت خراسان رضوی توضیح داد: در مقایسه با میانگین بلندمدت، وضعیت منابع آبی خراسان رضوی و خراسان جنوبی مثبت ارزیابی میشود؛ به این معنا که میزان بارشها در این دو استان نسبت به بلندمدت بهبود یافته است. این وضعیت در خراسان رضوی نشاندهنده یک گشایش نسبی است، هرچند که نباید فراموش کرد خراسان رضوی نیز جزء کلانشهرهایی است که بیش از چهار میلیون نفر جمعیت را تحت پوشش دارد و وضعیت منابع آبی آن همچنان نیازمند مدیریت دقیق است. با این وجود، بهبود آمار نسبت به میانگین بلندمدت، در این منطقه یک نکته مثبت تلقی میشود.
اصلاح الگوی کشت، نجاتبخش بلندمدت است
این کارشناس حوزه آب، بر ضرورت اجرای همزمان سیاستها و اقدامات مدیریتی، بهویژه تغییر الگوی کشت و مدیریت تقاضا در بخش کشاورزی، تأکید و تصریح کرد: این اقدام سبب میشود تا هرگونه بهبود موقت در منابع آبی به یک راهکار پایدار و بلندمدت تبدیل شود. ما باید از این باور غلط که «منابع آبی استمرار دارند» دست برداریم. درک کنیم که گاهی شیر آب را باز میکنیم و آبی نیست، یا حتی پس از حفاریهای طاقتفرسا تا عمق ۲۵۰ تا ۳۵۰ متر برای دسترسی به آب زیرزمینی، نتیجهای حاصل نمیشود.
وی انتقاد اصلی خود را متوجه تأخیر در اجرای اقدامات ساختاری دانست و تصریح کرد: ابلاغ الگوی کشت موضوعی بود که باید بسیار زودتر از این اتفاق میافتاد و جزو تکالیف اساسی وزارت جهاد کشاورزی بود. طبق برنامه هفتم توسعه، هدفگذاری شده بود که ۱۵ میلیارد متر مکعب از مصرف آب در بخش کشاورزی کاهش یابد. اگر کل منابع آبی کشور را ۱۰۰ درصد در نظر بگیریم، ۹۰ درصد آن در بخش کشاورزی مصرف میشود. اگر کاهش ۱۵ میلیارد متر مکعبی مورد نظر در برنامه هفتم محقق شود، این میزان آب کاهشیافته میتواند کل مصارف شرب و صنعت کشور را پوشش دهد. اگر کل منابع آبی کشور را ۱۰۰ درصد در نظر بگیریم، ۹۰ درصد آن در بخش کشاورزی مصرف میشود و اگر کاهش ۱۵ میلیارد متر مکعبی مورد نظر در برنامه هفتم محقق شود، این میزان آب کاهشیافته میتواند کل مصارف شرب و صنعت کشور را پوشش دهد. این کاهش، جزو الزامات اساسی بود که باید توسط وزارت جهاد کشاورزی محقق میشد.
این کارشناس حوزه آب با بیان اینکه کشور ما کمآب است و نباید به منابع آبی خود مغرور باشد، افزود: دستگاههای نظارتی بررسی کنند که آیا کاهش سالانه یک درصدی منابع آب در بخش کشاورزی که باید در برنامه لحاظ میشد، محقق شده است یا خیر. با این حال، مدیریت مصرف همچنان یکی از ضروریات دائمی در حوزه آب کشور خواهد بود. مسیر حرکت تودههای بارشی در کشور ما از غرب به شرق است؛ تودههای آب و هوایی مدیترانهای که از ترکیه وارد میشوند. کشوری که در مجاورت ما قرار دارد، حدود ۵۵۰ میلیمتر بارندگی دارد، در حالی که میانگین کشوری ما تنها ۲۲۰ میلیمتر است و این میزان هم بهطور کامل محقق نمیشود. دامنه نوسانات بارش در ایران شبیه یک نمودار سینوسی است که گاهی خوب و گاهی نامتوازن است. چارهای جز این نیست که در بخش شرب، مدیریت مصرف الزامی باشد و در بخش کشاورزی، استفاده از روشهای نوین آبیاری، قطع کامل آبیاری غرقابی و بهکارگیری دانشبنیانها برای تولید محصولات کمآببر مدنظر قرار گیرد.
بقای سدها وابسته به اصلاحات عملی مصرف است
این کارشناس حوزه آب، در پاسخ به این پرسش که آیا پر بودن سدها در شرایط فعلی میتواند تأمین آب کلانشهرها و مناطق پرمصرف را برای حداقل دو سال آینده تضمین کند، اظهار کرد: با توجه به تجربه سالهای متمادی خشکسالی، زمانی که ما سال اول خشکسالی را پشت سر گذاشتیم، سناریوی بدبینانه این بود که سال دوم تکرار نخواهد شد. متأسفانه ما در حال حاضر در ششمین سال خشکسالی متوالی قرار داریم. در کلانشهرها، این مدیریت هوشمندانه شبکه توزیع بود که توانست ذخایر را برای سال آبی بعدی نیز همراه کند و وضعیت را سرپا نگه دارد. به فضل الهی ایمان داریم، اما این امر اجتنابناپذیر است که باید در خصوص اصلاح الگوی مصرف، اقدامات عملیاتی انجام دهیم.
یزدانی در ادامه به نقش حیاتی بدنه دولت و دستگاههای اجرایی در اجرای سیاستها اشاره و خاطرنشان کرد: همانطور که ریاست محترم جمهور دستورات لازم را صادر کردند و استانداران نیز تکالیف قانونی خود را به عهده دارند، باید بپذیریم که اگر یک فرهنگ در قالب هنر ریخته نشود، شانس نفوذ و گسترش پیدا نخواهد کرد. نهاد ریاست جمهوری در مقوله مدیریت مصرف آب پیشرو است و سایر وزرا و دستگاههای اجرایی نیز باید همین اهتمام را در ادارات تحت امر خود داشته باشند. اگر مردم ببینند دستگاههای اجرایی به درستی الگوها را رعایت میکنند و ۲۵ درصد از مصارف خود را نسبت به سال ۱۴۰۱ کاهش دادند، قطعاً مردم عادی نیز این کار را انجام خواهند داد و از این بحران عبور خواهیم کرد. این کاهش مصرف ۲۵ درصدی برای دستگاههای اجرایی، جزء تکالیف قانونی آنها در لایحه بودجه سال ۱۴۰۶ نیز درج شده است. بنابراین تضمینی برای تأمین آب دو ساله شهرها صرفاً بر اساس میزان فعلی پر شدن سدها وجود ندارد؛ بلکه تداوم این شرایط در گرو پایبندی عملی دستگاههای اجرایی و مردم به مدیریت مصرف آب است و این اقدام عملی مردم و نهادهاست که ما را از بحران خارج خواهد کرد.
انتهای پیام