در روزهای اخیر، رسانههای بینالمللی از جمله فایننشال تایمز، بلومبرگ، ساوت چاینا مورنینگ پست و دیگران بهطور گسترده به انتشار بخشی از سخنان شی جینپینگ در مجله قیوشی پرداختهاند. این مطلب که روز یکشنبه منتشر شد، گزیدههایی از سخنرانی شی در سال ۲۰۲۴ است. او در این سخنرانی برای نخستین بار بهصراحت از تبدیل یوان (واحد پول چین) به یک ارز ذخیره جهانی سخن میگوید. شی در این متن بر لزوم ساخت یک «ارز قدرتمند» تأکید دارد که در تجارت بینالمللی، سرمایهگذاری و بازارهای ارز خارجی بهطور گسترده استفاده شود و به جایگاه ارز ذخیره جهانی دست یابد. این اظهارات به عنوان سیگنالی علیه سلطه دلار آمریکا تفسیر شده و توجه زیادی را جلب کرده است.
ارز ذخیره جهانی یعنی چه؟
از دیدگاه اقتصادی، ارز ذخیره جهانی ارزی است که بانکهای مرکزی کشورها آن را به عنوان بخشی از ذخایر خود نگهداری میکنند تا برای پرداخت بدهیهای بینالمللی، مداخله در بازار ارز برای تثبیت پول ملی، حفظ ارزش در برابر تورم یا بحرانها و تسهیل تجارت بدون نیاز به تبدیلهای مکرر استفاده شود. براساس مدلهای اقتصادی مانند نظریه موندل-فلمینگ، مدلهای جاذبه در تجارت و مطالعات صندوق بینالمللی پول درباره ترکیب ذخایر ارزی، یک ارز برای رسیدن به این جایگاه نیاز به چند شرط اساسی دارد: اقتصاد بزرگ و پایدار که نقش عمدهای در صادرات و واردات جهان ایفا کند، بازارهای مالی عمیق و باز با نقدینگی بالا که امکان معامله حجمهای بزرگ بدون نوسان شدید قیمت را فراهم کند، ثبات سیاسی و حقوقی همراه با اعتماد جهانی به اینکه سیاستهای پولی تحت تأثیر تصمیمات سیاسی کوتاهمدت قرار نگیرد، قابلیت تبدیل آزاد بدون کنترلهای شدید سرمایه و مهمتر از همه، اثرات شبکهای که هرچه بیشتر استفاده شود، جذابیت و کاربرد آن بیشتر میشود. شی جینپینگ در متن منتشرشده دقیقاً به این معیارها اشاره دارد؛ او یوان را نه فقط ابزاری برای پرداختهای بینالمللی، بلکه به عنوان ذخیره ارزش جهانی هدف قرار میدهد، مشابه وضعیتی که دلار آمریکا اکنون دارد و حدود ۵۸ تا ۶۰ درصد ذخایر ارزی جهان را تشکیل میدهد. این تعریف فراتر از تلاشهای قبلی چین برای بینالمللیسازی یوان (مانند ورود به سبد SDR در سال ۲۰۱۶) است و مستقیماً به دنبال دستیابی به جایگاه هژمونیک در نظام پولی جهانی است.
اژدها چرا اکنون بیدار شده است؟
سخنرانی اصلی شی در ژانویه ۲۰۲۴ در سمیناری ویژه برای مقامات استانی و وزارتی درباره توسعه مالی باکیفیت بالا ایراد شد، اما محتوای آن تا دو سال بعد محرمانه ماند و فقط گزیدههای کلیدی در شماره سوم مجله قیوشی در اول فوریه ۲۰۲۶ منتشر شد. زمانبندی این انتشار تصادفی نیست. تحلیلگران معتقدند این اقدام در شرایطی رخ داده که سلطه دلار آمریکا شکنندهتر به نظر میرسد؛ دلار در سالهای اخیر تحت فشار سیاستهای تجاری پراکنده، تغییرات در رهبری فدرال رزرو و عدم اطمینانهای سیاسی داخلی آمریکا قرار گرفته است. علاوه بر این، تحریمهای گسترده غرب علیه روسیه و تهدیدهای مشابه علیه دیگر کشورها سبب شده بسیاری از دولتها به فکر تنوعبخشی ذخایر ارزی خود باشند و وابستگی به دلار را کاهش دهند. سهم یوان در پرداختهای جهانی براساس دادههای سوئیفت در سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته است. در این برهه که آمریکا با چالشهای داخلی روبهرو است و برخی متحدان سنتیاش مانند اتحادیه اروپا در مسائل تجاری، کانادا در حوزه انرژی و حتی تعدادی از کشورهای عربی در روابط با گروه بریکس نشاندهنده فاصلهگیری نسبی هستند، چین این لحظه را برای ارسال سیگنال استراتژیک انتخاب کرده است. انتشار این سخنان اکنون نوعی سیگنالدهی فرصتطلبانه است که اعتماد به نفس چین را نشان میدهد و همزمان از فشارهای تقویتی اخیر بر یوان بهره میبرد تا هدف بلندمدت را برجسته کند.
یوان ظرفیت جهانی شدن دارد؟
چین از نظر اندازه اقتصاد (دومین اقتصاد جهان با حدود ۱۸ تا ۱۹ درصد تولید ناخالص جهانی) و حجم تجارت (بزرگترین صادرکننده جهان که بخش قابل توجهی از تجارتش با یوان تسویه میشود) ظرفیت بالایی دارد. پیشرفتهایی مانند سیستم پرداخت CIPS، توافقهای سوآپ ارزی گسترده و تلاشهای بریکس نیز به این روند کمک کرده است. با این حال، موانع جدی وجود دارد: بازارهای مالی چین هنوز عمق و باز بودن کافی ندارند و کنترلهای شدید سرمایه مانع آزادی کامل تبدیل و خروج سرمایه میشود. ثبات و اعتماد جهانی به حکمرانی چین به دلیل سابقه مداخله در نرخ ارز و کنترل سیاسی، پایینتر از آمریکا یا اروپاست. سهم فعلی یوان در ذخایر جهانی طبق دادههای صندوق بینالمللی پول ۲ تا ۳ درصد است که فاصله زیادی با دلار دارد. اثرات شبکهای دلار بسیار قوی است و اولین بودن آن، مزیت بزرگی ایجاد کرده که جبران آن دشوار است. مطالعات نهادهایی مانند بانک تسویههای بینالمللی و صندوق بینالمللی پول نشان میدهد جهان در حال حرکت به سمت چندقطبی شدن نظام مالی است، نه دوقطبی کامل. یوان میتواند در آسیا، آفریقا، تجارت انرژی و کشورهای بریکس نقش بزرگتری بگیرد و مناطق ارزی موازی ایجاد کند، اما جایگزینی کامل دلار حتی در ۲۰ تا ۳۰ سال آینده بسیار بعید به نظر میرسد، مگر اینکه بحران بزرگی مانند ورشکستگی یا تورم شدید در آمریکا رخ دهد. در مجموع، اظهارات شی یک جهتگیری استراتژیک بلندمدت است که شتاب گرفته، اما تحقق کامل آن نیازمند اصلاحات ساختاری عمیق در سیستم مالی است.