ساخت فیلم درباره قهرمانان ملی در سالهای اخیر رونق بیشتری گرفته و در دورههای مختلف جشنواره فیلم فجر از آثار قابل توجه و تماشایی درباره زندگی سرداران شهید رونمایی شده است.
فیلم سینمایی «کوچ» که در این دوره از جشنواره فیلم فجر اکران میشود، برشی از زندگی سردار شهید حاجقاسم سلیمانی است و مقطع کودکی و نوجوانی این قهرمان ملی را به نمایش میگذارد. این فیلم به کارگردانی محمد اسفندیاری و تهیهکنندگی مهدی مطهر، با سرمایهگذاری بنیاد مکتب حاجقاسم سلیمانی ساخته شده است. «کوچ» نخستین اثر سینمایی محمد اسفندیاری است، فیلمسازی که پیش از این، کارگردانی فیلمهای کوتاهی چون «قضاوت»، «نزدیک» و «سیزده سالگی» را در کارنامه دارد. کوچ با تمرکز بر روابط میان نسلها مسیر رشد و تکامل انسان را در قالب روایتی آرام و انسانی به تصویر میکشد و در اطراف امامزاده موسی(ع) روستای هیو و کرمان فیلمبردای شده است.
تاکنون کتابها و فیلمهای مستند متعددی درباره سردار شهید حاجقاسم سلیمانی تولید شده و کوچ نخستین فیلم سینمایی داستانی درباره این شهید ملی است. با مهدی مطهر، تهیهکننده این فیلم درباره جزئیات ساخت کوچ گفتوگو کردیم که میخوانید.
درباره ایده اولیه ساخت فیلم «کوچ» بگویید.
من سالها مستندسازی کردم و تهیهکننده مستندهای «فرمانده»، «خانه ما» و فیلمهای داستانی «آگوست» و «منصور» بودم و برای ساخت اثر سینمایی تصمیم گرفتم به سراغ ساخت یک اثر اقتباسی بروم؛ چرا که معتقدم اقتباس، گمشده مهم سینمای ایران است.
نگارش فیلمنامه اثر با اقتباسی وفادارانه از کتاب «باران گرفته است» نوشته احمد یوسفزاده انجام شد. فیلم هم در ژانر بیوگرافی است و مقطع سنی ۱۰ تا ۱۵ سالگی قهرمان را نشان میدهد. پیش از این، اثر سینمایی درباره این قهرمان ملی ساخته نشده بود و اتفاقات دست به دست هم داد تا این توفیق نصیب ما بشود. ما هم برای اینکه بتوانیم کار را به سرانجام برسانیم زمانبندی محدودی داشتیم به طوری که کل فرایند ساخت فیلم از نگارش فیلمنامه گرفته تا پیشتولید و تولید، کمتر از چهار ماه زمان برد و کار بسیار سخت و پرفشاری بود.
در مسیر تولید فیلم با چه چالشهایی روبهرو شدید؟
برای اینکه فیلم را در موعد مقرر به جشنواره برسانیم محدودیت مالی و زمانی داشتیم ولی توفیقی نصیب ما شد و کست همراه و همدلی کنار هم شکل گرفت که در پروژهای طاقتفرسا به لحاظ زمانبندی و سختی کار، توانستند فیلم را به سرانجام برسانند.
ضمن اینکه ساخت فیلمی که وفادار به کتاب باشد، محدودیتهایی دارد. عمده بازیگران این فیلم با توجه به مقطع زمانی که به آن میپردازیم، عمدتاً نابازیگر هستند اگرچه چندین بازیگران چهره هم در فیلم نقشآفرینی میکنند ولی بازیگران اصلی فیلم، معرفی شده این پروژه هستند. دو بازیگر کودک و نوجوان، دو مقطع سنی زندگی این قهرمان را بازی میکنند و دوستان کودکی و نوجوانی قهرمان فیلم هم از دیگر نا بازیگران پروژه هستند که انتخاب و مدیریت بازیهایشان به ویژه در ادای لهجه و گویش و تعداد زیاد هنرورها نیازمند پیشتولید طولانی و سخت بود. البته پیشتر یک فیلم کوتاه در این باره ساخته شده بود که معرف همین فیلمی بود که میخواستیم بسازیم.
درباره لوکیشن کار هم توضیح دهید. با توجه به اینکه فیلم به دوران کودکی و نوجوانی قهرمان میپردازد، لوکیشن باید روستایی باشد؟
همین طور است. لوکیشن کار، جایی خارج از تهران بود و با اینکه در روستای هیو (حوالی استان تهران) بودیم ولی همان جا شرایط اسکان عوامل فراهم شد چون طولانی بودن مسیر رفت و برگشت، فرسایشی بود برای همین بیشتر از یک ماه، در همان روستا مستقر شدیم. ماه پایانی فیلمبرداری هم باید به کرمان میرفتیم.
پروژه در ۶۴ جلسه در خارج از تهران فیلمبرداری شد. ما در روستای هیو، لوکیشن فیلممان را بازسازی کردیم و همکاری دقیق و طاقتفرسایی بین گروه تولید، تدارکات و طراحی صحنه اتفاق افتاد تا این دهکده تأسیس شود؛ جایی که نمادهای روستایی فیلم را بتوانیم در آن عیناً بازسازی کنیم.
با توجه به اینکه قهرمان قصه، معاصر و شناخته شده است، این موضوع چه فرصتها و محدودیتهایی را پیش روی گروه سازنده قرار داده بود؟
ما زمین محدودی از قهرمانمان را باید تبدیل به درام میکردیم چون بنا داشتیم براساس کتاب، فیلم بسازیم و زمان روایت کتاب هم مربوط به سالهای پیش از انقلاب بود، بنابراین زمین درام ما محدود شده بود. از سوی دیگر، قهرمان ما آن قدر محبوب است که آدمهای زیادی روی او حساسیت دارند و برایشان مهم است که این قهرمان قرار است در یک فیلم داستانی چطور تصویر شود. ما همه توقعات را پایین آوردیم و پروژه توسط یک کارگردان فیلماولی و با هزینه بسیار معمولی ساخته شده یعنی پروژه هیچ هزینه پنهانی نداشت.
معمولاً در چنین پروژههایی به خصوص پروژههای مرتبط با نهادهای دولتی، برای حوزه تدارکات از حمل و نقل گرفته تا اسکان که ارقام قابل توجهی را شامل میشود، هزینههای پنهان و دولتی وجود دارد ولی هزینههای ما برای ساخت این فیلم در همه حوزهها کاملاً آشکار بود. به هر حال تولید اثر درباره قهرمانی که روی آن تعصب و حساسیت وجود دارد کار ما را بسیار سخت کرده بود و امیدوارم زحماتی که دوستان کشیدند، برای تماشاگر هم مشهود باشد.
مخاطب هدف فیلم چه قشر و کسانی هستند؟
چون مقطع زمانی درام مربوط به کودکی و نوجوانی قهرمان است، به دنبال تولید یک فیلم نوجوانانه بودیم و سعی کردیم به این موضوع وفادار باشیم البته این طور نیست که مخاطب سینمادوست با فیلم ارتباط برقرار نکند ولی فیلم، ویژگیهای یک اثر نوجوانانه را دارد و طیف وسیعی از نوجوانان میتوانند مخاطب آن باشند چون از جنس فیلمهایی است که در این سالها کمتر ساخته شده است. در فضای رواج آثار کمدی و فیلمهای شهری، این فیلم چند تفاوت اصلی دارد؛ نخست اینکه فضایی کاملاً نوجوانانه دارد.
دوم اینکه از فضای فیلمهای شهری، فاصله محسوسی دارد، شخصیتها با لهجه صحبت میکنند و چهرههایشان کاملاً شهرستانی است، چیزی که در فیلمهای دهههای ۶۰ و ۷۰ بیشتر میدیدیم و در فیلمهای دهههای اخیر کمتر میبینیم. فیلم اگرچه درباره قهرمان است، ولی حس در آن خیلی جدی است کما اینکه رگههایی از طنز و شادی هم در آن دیده میشود. مخاطب فیلم هم طیف نوجوان هستند ولی با تمهیداتی که در نظر گرفتیم، کسانی که سینمارو هستند نیز به راحتی میتوانند با فیلم ارتباط برقرار کنند. سعی کردیم در بازنمایی جزئیات، بالاترین کیفیت را داشته باشیم، اما برای اینکه خروجی کار آنچه باشد که نسل ضد و ایگرگ را اقناع کند در زمان اکران سینمایی بایستی بحث تبلیغات و معرفی فیلم را جدی بگیریم. ما هم تلاشمان را کردیم که فیلم گندهگویی، اغراق و تکلف نداشته باشد. رعایت همین مسائل، راه را برای ما هموار میکند تا کسانی که سینما را دوست دارند پایشان برای تماشای این فیلم به سالنها باز شود. اگرچه علاوه بر طبقهبندی سنی و ژانری در سینما، یک طبقهبندی کلی به اسم فیلم خوب و فیلم بد هم وجود دارد و اگر یک فیلم خوب باشد مهم نیست در چه ژانری است. ما همه تلاشمان را کردیم که فیلم خوبی بسازیم، اینکه چقدر موفق بودیم به نظر و نمره مخاطبان و منتقدان برمیگردد.
در جشنواره فجر بیشتر درامهای اجتماعی و تاریخی دیده شدهاند، بخت «کوچ» را در جشنواره امسال برای دیده شدن و استقبال تماشاگران چطور میبینید؟
بیشتر فیلمسازان آرزویشان حضور در جشنواره فیلم فجر است حتی کسانی که جشنواره را گاهی تحریم میکنند، حتماً یکی از شبهای به یادماندنی برایشان شبی بوده که فیلمهایشان در جشنواره فیلم فجر پذیرفته شده است. ضمن اینکه این جشنواره، پله صعود برای بسیاری از فیلمسازان بوده است.
ذات هر جشنوارهای، ظهور فیلمسازان جوان است. جشنواره فیلم فجر هم بستر معرفی و شناسایی بسیاری از فیلمسازان خوب و نوظهور شده است.