روزنامه وال استریت ژورنال در گزارشی نوشت، رسانههای دولتی و نزدیک به حکومت عربستان سعودی در ماههای اخیر لحن فزایندهای ضداسرائیلی به خود گرفتهاند؛ تغییری که نشانهای دیگر از کاهش چشمانداز عادیسازی روابط دیپلماتیک میان این دو قدرت خاورمیانهای تلقی میشود.
این چرخش رسانهای در شرایطی رخ میدهد که پیشتر، پیوستن عربستان به روند عادیسازی روابط با اسرائیل در قالب «پیمانهای ابراهیم» یکی از اهداف اصلی آمریکا و اسرائیل در منطقه به شمار میرفت.در یکی از نمونهها، سرمقالهای در روزنامه «الریاض» در ماه ژانویه، اسرائیل را به بیاعتنایی به حقوق بینالملل و حاکمیت دولتها متهم کرد. در این سرمقاله آمده بود، «هر جا که اسرائیل حضور دارد، ویرانی و نابودی بهجا میماند.» این پیام تنها به رسانهها محدود نمانده و برخی روحانیون سعودی نیز آن را تشدید کردهاند.
شیخ صالح بن حمید، امام مسجدالحرام در مکه، در خطبهای در ماه دسامبر گفت، «خدایا با یهودیانی که دست به اشغال و تصرف زدهاند، برخورد کن، چرا که از قدرت تو گریزی ندارند.»نقش امارات در ضداسرائیلی شدن سعودیهابه گفته مقامهای سعودی، این تغییر لحن تا حدی ناشی از تشدید اختلاف علنی عربستان با امارات متحده عربی است؛ کشوری که رقیب اصلی ریاض برای رهبری اقتصادی خلیج فارس محسوب میشود و در چندین منازعه منطقهای، مواضعی متفاوت و گاه متضاد با عربستان اتخاذ کرده است.
امارات همچنین برجستهترین امضاکننده پیمانهای ابراهیم است؛ مجموعهای از توافقهای مورد حمایت آمریکا که به عادیسازی روابط میان اسرائیل و برخی کشورهای مسلمان انجامید. به گفته منابع سعودی، کارزار رسانهای اخیر، با هدایت رهبری عربستان، بهطور خاص روابط امارات و اسرائیل را هدف قرار داده؛ روابطی که بهراحتی میتوان از آنها برای تحریک افکار عمومی استفاده کرد.
احمد بن عثمان التویجری، ستوننویس سعودی، در یادداشتی در روزنامه «الجزیره» نوشت، «مدعی ابوظبی گمان میکند کوتاهترین راه برای تسویهحساب با کینههای گذشته و درمان حسادت و عقده حقارت در برابر پادشاهی، پناه بردن به آغوش صهیونیسم و تبدیل امارات به اسب تروای اسرائیل در جهان عرب است.» عربستان سعودی ادعای هماهنگی دولتی این پوشش رسانهای را رد میکند، اما در عین حال اذعان دارد که افزایش خشم عمومی نسبت به اسرائیل محسوس است؛ موضوعی که فشارها بر دولت درباره عادیسازی روابط را برجسته میسازد.
این در حالی است که طی سالهای گذشته، تلاشهای گستردهای برای بهبود تصویر اسرائیل در جامعه عربستان و آمادهسازی افکار عمومی این کشور ۳۵ میلیونی برای احتمال برقراری روابط رسمی انجام شده بود.تغییر مسیر ریاض با جنگ غزهبا این حال، جنگ غزه معادلات را تغییر داده است. به گفته مقامهای سعودی و اسرائیلی، تلفات و ویرانیهای جنگ، نگرشها نسبت به اسرائیل را سختتر کرده و فوریت عربستان برای عادیسازی روابط را کاهش داده است. ریاض همچنان میگوید در صورت وجود مسیری روشن بهسوی تشکیل دولت فلسطینی، به عادیسازی روابط فکر خواهد کرد، اما اکنون اولویتهای دیگری در سیاست خارجیاش برجستهتر شدهاند.
وال استریت ژورنال افزود، گرچه لحن تند رسانهای الزاماً بازتابدهنده اولویتهای عمیق سیاست خارجی نیست، اما این موج جدید با سالها تلاش برای کاستن از حساسیتها نسبت به اسرائیل در عربستان در تضاد است. پیشتر، رسانههای سعودی در قبال تصمیم دیگر کشورهای عربی حوزه خلیج فارس برای عادیسازی روابط با اسرائیل موضعی نسبتاً خنثی داشتند و حتی در مقاطعی، نقش حماس در آغاز و تداوم جنگ غزه را بهشدت مورد انتقاد قرار میدادند.
این تغییر لحن، برای عربستان در آمریکا نیز دردسرساز شده است. «اتحادیه ضد افترا» (ADL) نسبت به آنچه «اظهارات تحقیرآمیز فزاینده علیه یهودیان، اسرائیل و پیمانهای ابراهیم» از سوی چهرههای برجسته سعودی خوانده، ابراز نگرانی کرده است. دانیل شاپیرو، مقام پیشین وزارت دفاع آمریکا، گفته است: «این پرسش مطرح میشود که آیا محمد بن سلمان همچنان به مسیر اعتدالی که هم ترامپ و هم بایدن روی آن سرمایهگذاری کردند، متعهد است یا نه.»سفارت عربستان در آمریکا اعلام کرده که این کشور یهودستیزی را رد میکند و همچنان در صورت تعهد اسرائیل به تشکیل دولت فلسطینی، آماده عادیسازی روابط است.
خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، اخیراً به واشنگتن سفر کرده و در دیدار با گروههای یهودی تأکید کرده که ریاض به ادغام و همکاری منطقهای پایبند است.به گفته مارک دوبوویتز، رئیس بنیاد دفاع از دموکراسیها، مقامهای سعودی دریافتهاند که اختلافشان با امارات به موضعی ضداسرائیلی با شدت فزاینده تبدیل شده و این مسئله برای آنها در واشنگتن مشکلات جدی ایجاد کرده است. او میگوید وزیر دفاع عربستان و دیگر مقامها متعهد شدهاند برای کاهش تنشها تلاش کنند.
در همین حال، محمد بن سلمان همچنان پروژه نوسازی چهره محافظهکار عربستان را دنبال میکند؛ از جمله با لغو ممنوعیت فروش الکل. با این وجود، نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، گفته است تلآویو تحولات عربستان را زیر نظر دارد و انتظار دارد هر کشوری که خواهان صلح یا عادیسازی روابط است، در مسیر مخالفان صلح گام برندارد.در مجموع، عربستان و امارات با وجود منافع مشترک فراوان، بر سر رهبری اقتصادی و ژئوپلیتیک منطقه رقابتی جدی دارند. به گفته تحلیلگران، روابط دو کشور در پایینترین سطح از دهه ۱۹۷۰ قرار دارد. با این حال، برخی کارشناسان معتقدند این رقابت نوعی اختلاف خانوادگی است که در نهایت قابل حل خواهد بود.به باور حسین ایبیش، پژوهشگر ارشد مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن، «بدون تردید، آشتی میان ریاض و ابوظبی بسیار زودتر از عادیسازی روابط میان عربستان و اسرائیل رخ خواهد داد.»
