به گزارش ایرنا سنت حسنه چراغ برات در خراسان جنوبی همچنان پابرجاست و مردم این منطقه در این سه روز و به ویژه در چهاردهم شعبان به آرامستانها رفته و یاد گذشتگان شان را گرامی میدارند، در این بین یادکرد امواتی که دور از شهر و دیار خود، غریبانه در خاک این شهر خفته اند، جلوهٔ خاصی را دارد و نشان از مهمان نوازی مردمان این دیار است.
روز برات، همه ساله بیرجند شاهد صحنهای آرام و در عین حال پرهیجان در قبرستان شهر است، مردمان از هر کوچه و محله، با سینیهای خیرات راهی جایی میشوند که خاطرات گذشته در سکوت سنگهای سرد دفن شدهاند.
«روز برات»، مردم را به یاد کسانی میاندازد که دیگر در میان ما نیستند. آنچه امسال متفاوت بوده، توجه به غریبان است؛ امواتی که حتی یک بار هم نامشان را نشنیدهایم، اما دور از وطن در این خاک آرام گرفتهاند، چه خوب که امسال فاتحهای برای آرامش روحشان بخوانیم و لحظهای در یادشان شریک شویم.
اهالی بیرجند میدانند که مهربانی و یاد کردن از کسی که در زندگی خود ما جایی نداشت، خود نوعی بخشش و پیوند انسانی است. روز برات قبرستان نه تنها محل دفن گذشتههاست، بلکه جایی برای تلاقی دلها، صلح با خاطرهها و یادآوری ارزش هر زندگی میشود - چه آشنا، چه غریب.
چراغ برات میراثی با قدمت بیش از هزار سال
برای بازخوانی این آیین قدیمی به سراغ حسین افضلیان پژوهشگر حوزه فرهنگی و اجتماعی خراسانجنوبی رفته و با وی در رابطه با پیشینه برات به گفت وگو نشسته ایم.
وی با اشاره به پیشینه آیین «چراغ برات» اظهار کرد: این آیین کهن و به یادگار مانده از ایران باستان یکی از ریشهدارترین سنتهای معنوی در بخش وسیعی از فلات ایران، بهویژه خراسان بزرگ بوده و قرنهای متمادی است که مردم این منطقه در روزهای دوازدهم تا چهاردهم ماه شعبان با برگزاری آن، یاد و خاطره درگذشتگان خود را گرامی میدارند و به نیت آنان خیرات میکنند.
حسین افضلیان افزود: سنت حسنه چراغ برات با قدمتی بیش از هزار سال، در بازه زمانی یازدهم تا چهاردهم شعبان در خراسان بزرگ برگزار میشود و اگرچه ریشهای دینی ندارد و در دوران حضور اسلام در ایران نیز تأیید مستقیمی از سوی پیشوایان دینی برای آن ذکر نشده، اما به دلیل پیوند عمیق با باورهای اسلامی، تاکنون با مخالفت مراجع دینی روبهرو نبوده است.
وی با بیان اینکه ایرانیان مسلمان شده به ویژه در قرون سوم و چهارم هجری، تلفیقی موفق از باورهای ایرانی پیش از اسلام و اعتقادات اسلامی پس از آن ایجاد کردند، تصریح کرد: در همین راستا، آیین «لیلةالبرات» یا «لیلةالصک» که در چهاردهم شعبان برگزار میشد، با حفظ ساختار و رسوم ایرانی ـ زرتشتی، با تفسیر و توجیه اسلامی در خراسان بزرگ رواج یافت.
برات؛ آیین زرتشتی با رنگ و لعاب اسلامی
این پژوهشگر اجتماعی با استناد به گفتههای ابوریحان بیرونی اظهار کرد: بیرونی در آثار خود به ایامالبیض ماه شعبان اشاره کرده و شب پانزدهم این ماه را شبی بزرگ با عنوان لیلةالبرات دانسته است؛ شبی که به باور عموم مردم، در آن سرنوشت افرادی که قرار است در آن سال از دنیا بروند، به ملکالموت نمایان میشود.
وی یادآور شد: اگرچه آیین برات همانند بسیاری از رسوم کهن آریایی بهطور کامل مورد کنکاش علمی قرار نگرفته، اما شواهد تاریخی نشان میدهد که این آیین زرتشتی در گذر زمان رنگ و لعاب اسلامی به خود گرفته و در فرهنگ دینی مردم ایران و همچنین در بخشهایی از افغانستان، تاجیکستان و شبهقاره هند همچنان پابرجاست.
افضلیان با اشاره به جایگاه احترام به درگذشتگان در فرهنگ ایرانی گفت: ایرانیان از دیرباز برای ارواح رفتگان خود حرمت ویژهای قائل بودهاند و بر این باور بودند که ارواح درگذشتگان در ابتدای سال به زمین بازمیگردند، از این رو در اواخر اسفند و اوایل فروردین با نظافت منازل و روشن کردن چراغ و فانوس، خود را برای پذیرایی از «فروهرها» آماده میکردند.
وی افزود: امروزه نیز این سنت در اشکال مختلف در نقاط گوناگون کشور ادامه دارد؛ بهگونهای که در استان تهران و برخی دیگر از استانها، مراسم یادبود درگذشتگان در آخرین جمعه اسفند برگزار میشود و در استانهایی مانند گیلان، آذربایجان و یزد، آخرین جمعه ماه رجب به این آیین اختصاص دارد.
افضلیان یادآور شد: آیین برات در خراسان، جلوهای عینی از باور به اصل معاد است و مردم این منطقه با انجام اعمال خاص، طی سه روز و با عناوین متفاوت، هر روز را به بزرگداشت گروهی خاص از مسلمانان و درگذشتگان اختصاص میدهند.
وی با بیان اینکه یکی از این سه روز به نام برات غریبان نامگذاری شده است ادامه داد: از آنجایی که در شهر بیرجند از قدیم گورستانهایی به نام غریبان وجود داشته این رسم برقرار است.
این پژوهشگر فرهنگی و اجتماعی یکی از گورستانهای قدیم شهر بیرجند را قبرستان موسوم به غریبان نام برد که در خیابان حکیم نزاری فعلی، پایین تر از خانه تاریخی شریف و پشت بازار سادسی قرار داشته است.
وی در این رابطه افزود: در قبرستان غریبان، تمام افراد غریب شهر از جمله خانوادههای ترکمن ساکن در بیرجند دفن میشدند.
افضلیان گفت: یک گورستان قدیمی هم در محله خیرآباد بیرجند معروف به خاک اوروس وجود داشته که قبرستان سیکها (هندی ها) نامیده می شده و اغلب محل دفن نظامیان قشون انگلیس و هندیهای در خدمت آنان بوده که زمان جنگ جهانی اول در بیرجند حضور داشته اند.
قطعه سربازان غریب؛ صفحه ای از حیات اجتماعی شهر
افضلیان علاوه بر اینها، به وجود قبرهایی اشاره کرد که سابقه چندان طولانی نداشته و در بخش میانی قبرستان فعلی بیرجند به چشم میخورند.
وی گفت: در اینجا سربازان جوان و غریب مرگی خفته اند که در دهههای ۴۰ و ۵۰ برای حفظ و حراست از مرزهای میهن به پادگان ۰۴ بیرجند اعزام و در حین انجام خدمت مقدّس سربازی درگذشته اند.
افضلیان بیان کرد: از آنجایی که در آن زمان وسایل نقلیه مناسب نبود و بُعد مسافت و سختی انتقال اموات باعث می شد که اگر فردی در شهر و دیاری غریب از دنیا میرفت به ناچار همانجا حتی بدون حضور خانواده و بستگانش به خاک سپرده میشد بطوریکه که بعضاً خانواده و بستگان متوفی از محل دفن وی هم بی خبر می ماندند.
وی ادامه داد: قصهٔ دفن این سربازان را از پدرم شنیده بودم لذا از همان ایام کودکی هرگاه به قبرستان بیرجند میآمدیم حتماً سری هم به این قبرها میزدیم و فاتحه ای نثار این سربازان غریبمرگ میکردیم.
این پژوهشگر بیرجندی که همچنان بر این رسم دیرینه خود پایبند است بیان کرد: در گذر زمان اغلب سنگ های این قبرها فرسوده شده اند هر چند یکی دو مورد هم وجود دارد که گویا کسی آن را تعویض کرده و اطراف بعضی از آنها نرده آهنی هم کشیده اند که به نظر میرسد تعداد محدودی از خانوادهها و بستگان این سربازان توانستهاند قبر فرزند غریب شان را پیدا کرده و آن را ترمیم کنند.
وی با ابراز امیدواری از اینکه شورای شهر و شهرداری نسبت به بهسازی و معرفی قطعه سربازان غریب اقدامات شایستهتری انجام دهد گفت: این قطعه صفحه ای از حیات اجتماعی شهر بیرجند محسوب میشود و کسانی که در اینجا خفته اند جوانان غریبی بودند که در آن مقطع زمانی با هدف گذراندن خدمت سربازی و دفاع از مرزهای میهن به این نقطه دورافتاده اعزام شدند.
افضلیان توصیه کرد: در روز برات که مردم بیرجند پایبند به زیارت قبور اموات هستند با خواندن قرآن و فاتحه ای یادی هم از سربازان غریب در این شهر کنند.
وی به اسامی برخی از این سربازان غریب مرگ اشاره کرده و می گوید: جعفر بوستانی فرزند حسین از مسجد سلیمان، زحمت (رحمتی) فرزند لطف الله از زورآباد جام، سعید برقونی فرزند حمید، زکریا قاسمی فرزند ابوالقاسم از رشت، محمّد یوسفی مقدم فرزند شعبان از رشت، نظام الدین شهیدی فرزند یارمحمّد از تایباد، احمد نوری لپوندانی فرزند جانعلی از گیلان، حسین یادگاری فرزند محمّد از رفسنجان و علی عزیزیان فرزند غلام از اسفراین جزو سنگ قبرهایی است که خوانا بوده و میتوان تشخیص داد.
همچنین بررسیهای خبرنگار ایرنا نشان میدهد که چند تبعه پاکستانی هم در بخشی از آرامستان قدیم بیرجند دفن هستند که سال ۶۷ به علت یک حادثه تصادف فوت کرده و در این شهر به خاک سپرده شدند.
شهرداری مصمم به معرفی قبور اموات غریب
رئیس سازمان آرامستانهای شهرداری بیرجند هم به خبرنگار ایرنا گفت:طبق آمار موجود پنج تبعه پاکستانی شیعه در آرامستان بیرجند مدفون هستند که ۲ نفر در قطعه ۲ بلوک چهار حدود ۳۷ سال پیش فوت شده اند و احتمالا در مسیر برگشت از مشهد مقدس دچار سانحه تصادف شدند.
ابراهیم جان آور بیان کرد: ۲ نفر دیگر از تبعههای پاکستانی هم سال ۹۰ در یکی از شهرهای اطراف بیرجند فوت کرده و برای دفن به آرامستان فعلی منتقل شدند.
وی با بیان اینکه مردم بیرجند به رسم مهمانوازی ایام مختلف سال به ویژه عصر های پنجشنبه از قبور این اموات غریب هم زیارت می کنند عنوان کرد: پشت قطعه ۲ گلزار شهدای قسمتی معروف به قبرستان سربازان هست که حدود ۶۰ نفر اغلب از شهرهای دور در این مکان دفن شده اند.
رئیس سازمان آرامستانهای شهرداری بیرجند گفت: در بلوک چهار قبرستان فعلی بیرجند هم خانواده ای که در دهه ۶۰ بر اثر تصادف اتوبوس در جاده بیرجند فوت کرده اند مدفون هستند که به نظر میرسد اهل یکی از شهرهای خراسان رضوی باشند.
وی یادآور شد: تاکید شهردار بر بازسازی و ترمیم این قبور است لذا مصمم هستیم با نصب تابلوهای قطعاتی از آرامستان که مدفون غریبان هست را مشخص کنیم تا شهروندان به رسم مهمانوازی به این قبور هم سری بزنند.
اما در پایان لازم است یادی هم از شهدای گمنام مدفون در خاک خراسان جنوبی کنیم که دست تقدیر این پیکرهای بی نام و نشان را به سرزمینی دور دست کشانده و چه زیباست که مردمان خراسان جنوبی این لالههای فاطمی را همچون عزیزان خود گرامی میدارند لذا در مناسبت های مختلف با حضور بر سر مزار شریف این شهدای گمنام ضمن گرامیداشت یاد و خاطره آنها در پاکی و زلال فضای عطر آگین شهدایی روح و جان را جلا میدهند.
بنا بر اعلام اداره کل حفظ آثار و ارزش های دفاع مقدس خراسان جنوبی ۵۰ شهید گمنام در شهرستان بیرجند مدفون هستند.