به گزارش گروه فرهنگ دفاع‌پرس؛ شهید آیت‌الله حاج آقا مصطفی خمینی از شخصیت‎های برجسته و کم‌نظیر جهان اسلام بود که در عرصه علم و عمل و جهاد و اجتهاد به قله‌های بلند کمال دست یافت. وی در فقه، اصول، تفسیر، رجال، فلسفه، عرفان و... از جامعیت ویژه‌ای برخوردار بود. افزون بر جامعیت در دانش، از لحاظ اجتماعی و سیاسی فردی ممتاز بود. او عالمی سیاست مدار، دیده‌بانی تیزنگر و دشمن شناسی چیره‌دست بود. رهبر معظم انقلاب اسلامی در خصوص شهید مصطفی خمینی می‌فرمایند: «صبر و بردباری حضرت امام خمینی (ره) در فراق حاج آقا مصطفی خمینی، چهره آن حضرت را در مقابل دیدگان ملت ایران مانند خورشید فروزان کرد. بنابراین، تجلیل از مقام و منزلت حاج آقا مصطفی خمینی، در واقع، احترام به امام راحل و تجلیل از ارزش‌های اسلامی و انقلابی محسوب می‌شود. نوشتار حاضر که قسمت دوم آن را در ادامه می‌خوانید تلاشی است برای آشنایی با از زندگی این عالم شهید.

ویژگی‌های اجتماعی

شهید حاج آقا مصطفی خمینی در بین مردم به عنوان دانشمندی روحانی، محترم، باوقار، خوش اخلاق، مهربان، فروتن و دوست داشتنی شناخته شده بود. او به صله رحم مقید بود و آداب معاشرت را رعایت می‌کرد. با مجتهدان و استادان هم نشین می‌شد و با آنان در کمال احترام و ادب، سخن می‌گفت. به عیادت بیماران می‌شتافت و در کمک به نیازمندان پیشگام بود. این چنین بود که اکنون استادان، دوستان و شاگردان او، از وی به نیکی یاد می‌کنند. آقا مصطفی با مراجع، استادان، دوستان، خانواده، همسایگان و هم سفران بسیار خوش برخورد بود و همیشه تبسمی بر لب داشت. در سلام دادن پیشی می‌گرفت و در جلسه‌ها بامتانت، وقار و ابهت شرکت می‌کرد. خوشرو، مهمان‌نواز، مهربان، باصفا و صمیمی بود. به دیدار خویشاوندان، دوستان و آشنایان می‌رفت و با آنان با محبت و احترام رفتار می‌کرد. در عیادت بیماران درنگ نمی‌کرد. در مقابل امام خمینی (ره) با محبت بود و از وی اطاعت می‌کرد.

او با علما و مجتهدانی مانند: آیت‌الله العظمی خویی، آیت‌الله العظمی حکیم، آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی، آیت‌الله العظمی شاهرودی، آیت‌الله حائری و آیت‌الله سبحانی ارتباط داشت و هرچند خود از جهت علمی پیشرفت قابل توجهی کرده بود، همیشه در برابر آنان، روحیه شاگردی و حالت فروتنی خود را حفظ می‌کرد.  آقا مصطفی در حوزه نجف به عنوان یک مجتهد، مشهور بود، ولی وقتی همراه استادش از اتاق خارج می‌شد، زودتر می‌دوید و کفش استاد را جفت می‌کرد؛ او دست استادانش را می‌بوسید و هرچه از لحاظ علمی رشد می‌کرد، مردمی‌تر می‌شد.

برخورد او به گونه‌ای بود که هیچ‌کس با او احساس غریبی نمی‌کرد. با عرب‌زبانان نیز رابطه و گفت‌و‌گو داشت، چه روحانی، چه غیر روحانی. با نژاد‌های دیگر مانند لبنانی‌ها، سوری ها، مصریان، افغانان، هندی‌ها و پاکستانی‌ها هم رابطه برقرار کرد. وقتی کسی به او مراجعه می‌کرد و مطلب علمی می‌پرسید، با حوصله و وقار به او پاسخ می‌داد. از ویژگی‌های دیگر آقا مصطفی، مهربانی و فروتنی وی نسبت به علما، استادان، دوستان، همسایگان، همسفران و خانواده بود. او همیشه با مردم به گونه‌ای محبت‌آمیز رفتار می‌کرد، ولی در برابر افراد ستمگر، متکبر، مغرور و دشمنان اسلام فروتنی نداشت و حتی حاضر نبود یک لحظه با آنان معاشرت داشته باشد. 

دستگیری از نیازمندان و پشتیبانی از محرومان و مظلومان، از جمله ویژگی‌های آقا مصطفی بود. او به پیروی از امامان معصوم (ع) این اخلاق نیک را فراموش نمی‌کرد و برطرف کردن نیاز دیگران و شاد ساختن دل آنان را موجب خشنودی پروردگار می‌دانست؛ از این رو در کمک رساندن به خویشاوندان، دوستان، همسایگان و آشنایان کوتاهی نمی‌ورزید. فریده، خواهر آقا مصطفی، از این ویژگی وی چنین یاد کرده است «نسبت به همسایه‌ها بسیار مهربان بود. هروقت به مسافرت می‌رفتند، به منزل آنها سرکشی می‌کرد و در غیاب بزرگ خانواده، خانواده خود را می‌فرستاد تا اگر مشکلی دارند، حل کند. هرکدام از دوستان آقا مصطفی که معمولاً همسن و سال ایشان بودند، دچار گرفتاری می‌شدند، به ایشان مراجعه می‌کردند و او هم مضایقه نمی‌کرد. وظیفه‌شناس بود، نسبت به دیگران احساس وظیفه می‌کرد؛ گویا تعهدی داشت که باید به مردم کمک کند. 

آقا مصطفی با توده مردم ارتباط داشت و خود را تافته جدا بافته نمی‌دانست و بر اثر اخلاق نیک خود، در میان مردم، از احترام و محبوبیت ویژه‌ای برخوردار بود. فروتنی و تواضع آقا مصطفی، موجب علاقه‌مندی طبقات مختلف مردم نسبت به وی بود. برای او عرب و عجم فرق نمی‌کرد؛ حتی عرب‌ها و کاسب‌های نجف می‌آمدند و با وی احوال‌پرسی می‌کردند و اگر پرسشی داشتند، مطرح می‌کردند. او گاهی به صحن و حرم مطهر امیرالمؤمنین (ع) می‌رفت، عبا را پهن می‌کرد و با طلاب و مردم هم‌نشین و هم‌صحبت می‌شد. وقتی برای زیارت به کربلا مشرف می‌شد، در مراسم شادی و عزای عرب‌های نجفی و کربلایی شرکت می‌کرد.

آقا مصطفی سالی چهار یا پنج بار در موسم زیارت امام حسین (ع) مانند شعبان و محرم، مسافت میان نجف و کربلا را که ده‌ها روستا در مسیر آن بود، پیاده می‌پیمود. در این مسیر روستاییان شیفته اخلاق و رفتار آقا مصطفی می‌شدند و هرگاه به نجف می‌رفتند، به دیدار او هم می‌شتافتند. ایرانی‌هایی که به عراق می‌رفتند و هم چنین بسیاری از عراقی ها، لبنانی ها، سوری‌ها، پاکستانی‌ها و افغانی‌هایی که مقلد امام خمینی (ره) بودند، در نجف علاوه بر دیدار با امام خمینی (ره)، با آقا مصطفی نیز دیدار و گفت‌و‌گو داشتند و گاهی به واسطه دوستی با او، به مقام والای امام خمینی (ره) پی می‌بردند و دوستدار و مقلد وی می‌شدند.

از همان کودکی، آثار بزرگواری در چهره آقا مصطفی هویدا بود و استعداد‌های خدادادی او در پرتو هدایت‌های امام خمینی (ره)، یکی پس از دیگری می‌شکفت. افزون بر نقش اساسی پدر، ویژگی‌های ذاتی، تحقیق و مطالعه گسترده و کوشش همیشگی آقا مصطفی، زمینه را برای رشد و پیشرفت علمی وی فراهم ساخت؛ به گونه‌ای که او در همان جوانی، به مقام اجتهاد، فضایل اخلاقی و کمالات معنوی آراسته شد. آقا مصطفی از پانزده سالگی به فراگیری علوم اسلامی پرداخت او ابتدا نزد امام خمینی (ره) درس خواند و پس از چند سال به مدرسه فیضیه رفت و در درس‌های معقول و منقول دیگر استادان شرکت کرد. تلاش و پشتکار و استعداد ذاتی او سبب شد علوم مقدماتی را در کم‌ترین زمان ممکن فرابگیرد.

آقا مصطفی در هفده سالگی معمم شد. امام خمینی (ره) در جشن عمامه‌گذاری او، عده‌ای از دوستان را دعوت کرد و با تشریفات و دعا‌های ویژه، عمامه بر سر وی نهاد. سطح عالی را از استادان برجسته حوزه علمیه قم فرا گرفت و در ۲۲ سالگی دوره سطح عالی را به پایان رساند و دوره تخصصی اصول و فقه (دوره خارج) را آغاز کرد. در خارج فقه، از مجتهدان آن زمان، مانند: آیت‌الله العظمی حجت، آیت‌الله العظمی بروجردی، علامه سید محمد حسین طباطبایی و در اصول، از حوزه درس امام خمینی (ره) بهره برد. وی پس از رحلت آیت‌الله العظمی بروجردی در حوزه درس فقه امام خمینی (ره) شرکت کرد و با تلاش پی‌گیر در فراگیری دانش، پس از اندکی، به مقام اجتهاد رسید. وی در کنار فراگیری دانش فقه و اصول از دانش‌های دیگر همچون تفسیر، عرفان، کلام، فلسفه، تاریخ، رجال، درایه، نجوم و هیئت نیز غافل نبود.

روح کاوشگر و دانش‌پژوه وی، او را بر آن داشت تا از هر دانشی خوشه‌ای برچیند که در این امر بسیار موفق بود؛ ازاین رو، در دانش‌های گوناگون حوزوی تخصص داشت و هنوز سی سال از عمر شریفش نگذشته بود که جامع علوم معقول و منقول شد. آقا مصطفی دانشجویی را منحصر به درس‌های رایج حوزه نمی‌دانست بلکه در علوم غیرحوزوی نیز با ژرف‌نگری و دقت کافی به مطالعه و مباحثه پرداخت. زمانی که در نجف اشرف سکونت اجباری گزید، با این که خود را از حضور در حوزه درس استادان بزرگ نجف بی‌نیاز می‌دید، در حلقه درس آنان حضور می‌یافت. او می‌خواست با حضور خود در درس بزرگان، علاوه بر استفاده از شیوه تدریس، از مبانی علمی و نکات قوت و کاستی احتمالی آنها نیز آگاهی یابد. پس به مباحث مطرح شده از سوی استادان به دیده نقد می‌نگریست که دستاورد برخی از آن درس‌ها، به صورت جزوه ارزشمندی با عنوان «دروس الاعلام النجف الاشرف» در بین آثار آن شهید به چشم می‌خورد. 

آقا مصطفی به توفیق خداوند و با بهره‌گیری از هوش و استعداد سرشار خود، محیط علمی و معنوی خانواده و با کوشش علمی فراوان و مطالعه و تحقیق گسترده، توانست در دوران جوانی به تخصص در دانش‌های مختلف حوزوی، مدارج بالای علمی و مقام والای اجتهاد دست یابد و آثار ارزشمندی در علوم گوناگون از جمله فقه، اصول، تفسیر و فلسفه از خود به یادگار بگذارد. او در حوزه علمیه قم و هم چنین حوزه علمیه نجف اشرف به عنوان یک چهره برجسته علمی، مدرّس و مجتهد، مشهور بود. علما و روحانیان ایران و عراق به شخصیت معنوی و علمی و مبارزاتی وی احترام می‌گذاشتند و به آینده وی امید‌ها بسته بودند. 

آقا مصطفی درباره مقام اجتهاد خود چنین توضیح داده است: «در دوران عمرم فقط چند سالی پس از رسیدن به سن بلوغ، تقلید کردم و خیلی زود به درجه اجتهاد رسیدم و از تقلید بی‌نیاز شدم.»

رهبر معظم انقلاب اسلامی از شخصیت علمی آقا مصطفی در حوزه علمیه چنین یاد کرده است: «بنده ایشان را به عنوان یک چهره برجسته حوزه علمیه قم از سال‌های قبل می‌شناختم. وقتی به قم رفته بودیم، در درس فقه و اصول امام، ممتازترین کسی که بر طبق سنت و شیوه درس‌های حوزه علمیه، جسورانه با امام از مباحث علمی دم می‌زد و اشکال می‌کرد، او بود.» 

وی با ژرف‌اندیشی، دقت نظر و برجستگی‌های ویژه‌ای که داشت، از ابتدای تحصیل، هر کتاب درسی را که فرا می‌گرفت، آمادگی تدریس آن را نیز داشت. بیش‌تر علوم مقدماتی، حتی دانش فلسفه را پس از فراگیری، در همان ایام جوانی تدریس کرده بود.
در سال ۱۳۴۰ در مدرسه حجتیه قم، تدریس حکمت برپاداشت و افزون بر تدریس شرح منظومه در مسجد محمدیه قم، اسفار اربعه ملاصدرای شیرازی را نیز به طور خصوصی برای چند نفر تدریس می‌کرد. آقا مصطفی در حوزه علمیه قم از استادان موفق به شمار می‌آمد و درس وی مورد پسند فضلای بسیاری بود.

امام خامنه‌ای از چهره علمی و حوزوی و مقام استادی آقا مصطفی چنین یاد کرده است: «او یک مدرّس معروف بود. فلسفه درس می‌داد، فقه درس می‌داد و به عنوان یک چهره برجسته در میان طلاب حوزه و فضلا و مدرسین، معروف بود.»
وقتی توفیق اجباری حضور در حوزه علمیه کهن نجف اشرف نصیب وی شد، با وجود سن کم، در آن حوزه نیرومند به تدریس پرداخت. پس از اندکی، خوش درخشید و حوزه درس بارونقی بنیان نهاد و شاگردان بسیاری دور وی حلقه زدند و از خرمن دانش او فیض بردند.

حاج آقا مصطفی از سال ۱۳۴۶ به درخواست عده‌ای از طلاب و فضلای نجف، تدریس خارج اصول را آغاز کرد و تا پایان عمر شریف و با برکت خویش، به مدت ده سال یک دوره اصول فقه را با سبک تخصصی جدید، تدریس کرد که دستاورد آن، چند جلد کتابِ «تحریرات فی الاصول» بود که مورد استفاده طلاب، فضلا و علمای حوزه‌های علمیه است.  وی با بیانی زیبا و شیوا، ژرف و روان و با احاطه کافی بر دیدگاه‌های پیشگامان دانش و با دسته‌بندی مطالب اصلی به صورت مختصر و مفید، نغز و پر مغز، درس را ارائه می‌داد. 

حاج آقا مصطفی از آغاز جوانی به امر تدریس و پرورش نیروی علمی و معنوی اهمیت می‌داد و به اعتراف بسیاری از بزرگان، در شمار استادان موفق زمان خود بود. فضلا و دانش پژوهان بسیاری در حوزه‌های علمیه قم و نجف اشرف از کلاس درس اصول، فقه و فلسفه او بهره برده‌اند. آقا مصطفی، همگام با فراگیری دانش‌های گوناگون حوزه، دست به قلم برداشته بود و نکته‌های سودمند درسی، پژوهش‌های علمی و اندیشه‌های خود را می‌نگاشت. البته برخی از آثار او در هجوم وحشیانه دژخیمان ساواک به خانه امام خمینی (ره) همراه با حدود سه هزار جلد کتاب نفیس امام (ره) به غارت رفته است. مجموع آثاری که در قم، زندان، ترکیه و نجف اشرف از وی به جا مانده و از سوی خود او و نزدیکانش از آن یاد شده و در شمار نگاشته‌هایش در کتاب‌های مختلف به چشم می‌خورد، چهل و یک اثر است.

بیش‌تر آثار علمی به جا مانده از یو به صورت خطی است و تنها سه عنوان از نگارش‌های استاد چاپ شده که عبارتند از: «تفسیر قرآن» در چهار جلد، «تحریرات فی الاصول» در سه جلد و «کتاب الصوم». دیگر آثار استاد چاپ نشده و در کتاب خانه آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی در قم برای حفظ از گزند حوادث روزگار، به امانت گذاشته شده است. البته کار تحقیق و تصحیح و آماده‌سازی آنها برای چاپ، از سوی مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره) در حال انجام است که به تدریج، چاپ و منتشر خواهد شد. 

منبع: «شهید مصطفی خمینی در نگاه تاریخ» جواد ملایی‌پور

انتهای پیام/161