صاحب‌خبر - کلان‌شهر تهران، امروز بیش از هر زمان دیگری در تلاقی رشد و فرسایش ایستاده است؛ از نفس‌تنگی آسمان و قفل ترافیک گرفته تا بحران مسکن و فرسودگی زیرساخت‌ها. تهرانی که روزگاری نماد امید و پیشرفت بود، حالا زیر فشار جمعیت، آلودگی و تصمیمات متناقض هر روز با چالش تازه‌ای روبه‌رو می‌شود. این مهم باعث شده تا پژوهش ایرنا در پرونده‌ای با عنوان «تهران ۱۴۰۴» تصویری جامع از مشکلات زیست‌محیطی، مدیریت شهری، مسکن و بافت فرسوده، چالش‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و پتانسیل‌های تهران را مورد بررسی قرار دهد. «متهم اصلی قطع درختان تهران کیست؟»، «پایتختی که رنج را به حاشیه صادر می‌کند»، «شهری که عابرانش باید شانس بیاورند»، «موتورسیکلت‌ها تهران را می‌بلعند»، «کافه‌ها: پناهگاه روزمره یا ویترین هزینه‌ها؟»، «گدایان تهران؛ وقتی فقر مرزهای جغرافیایی را پشت سر می‌گذارد»، «مستاجران بی‌قصه؛ زندگی روی قراردادهای یک‌ساله»، «تهرانی‌ها، دلتنگ سبزی و سکوت»، «شهری اسیر خودرو»، «خانه‌هایی که تاریخ در آن‌ها نفس می‌کشد» و «از نیاوران تا خاوران؛ فاصله‌ای که هر روز بیشتر می‌شود» گزارش‌هایی است که در ارتباط با این پرونده منتشر شده است. در این گزارش پژوهشی، پژوهشگر ایرنا به طور ویژه به بررسی بافت فرسوده و ساختمان‌های پرخطر تهران و راهکارهای مقابله با آن پرداخته است و تلاش کرده است تصویری جامع از چالش‌ها، پیامدها و راه‌حل‌های ممکن برای ایمن‌سازی و بازآفرینی شهری ارائه کند. تهران با ۸۰ هزار ساختمان ناایمن شهر تهران با بافتی متراکم و تاریخی که ریشه در دهه‌ها رشد نامتوازن شهری دارد، امروز یکی از چالش‌برانگیزترین وضعیت‌ها را در زمینه‌ی ایمنی و ایمن‌سازی ساختمان‌ها تجربه می‌کند. بخش قابل توجهی از ساخت‌وسازهای این کلان‌شهر در بافت‌های فرسوده و قدیمی قرار دارند که به دلیل ضعف نظارتی، ناکافی‌بودن استانداردهای مقاوم‌سازی و فقدان نوسازی مؤثر، آسیب‌پذیری بالایی در برابر مخاطرات شهری از جمله زلزله، آتش‌سوزی و فرسودگی سازه‌ای دارند. گزارش‌های رسمی و رسانه‌ای متعدد نشان داده‌اند که هزاران ساختمان ناایمن و پرخطر در تهران وجود دارد؛ به‌طوری‌که سازمان آتش‌نشانی بیش از ۸۰ هزار ساختمان ناایمن را شناسایی کرده که حدود ۲۷ هزار مورد از آن‌ها در گروه پرخطر قرار دارند و برخی از این بناها در وضعیت بسیار بحرانی هستند که نیازمند تعیین تکلیف فوری‌اند. سازمان آتش‌نشانی بیش از ۸۰ هزار ساختمان ناایمن را شناسایی کرده که حدود ۲۷ هزار مورد از آن‌ها در گروه پرخطر قرار دارند و برخی از این بناها در وضعیت بسیار بحرانی هستند که نیازمند تعیین تکلیف فوری‌اند. در ۲ سال اخیر نیز این بحران به‌صورت ملموسی در رویدادهای واقعی شهری نمود یافته است؛ از جمله ریزش یک ساختمان چهار طبقه در مرکز تهران در سال ۱۴۰۴ که باعث زخمی‌ شدن چند نفر و نگرانی عمومی شد و بار دیگر مسئله‌ ایمنی سازه‌ها و بافت فرسوده را در صدر مطالبات جامعه قرار داده است. کارشناسان شهری و اعضای شورای شهر تأکید می‌کنند که حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد ساختمان‌های پایتخت در بافت فرسوده قرار دارند که بسیاری از آن‌ها فاقد استانداردهای اساسی ایمنی هستند و فهرست‌های رسمی ساختمان‌های پرخطر نیز با وجود تلاش‌های مدیریت شهری و دستگاه قضایی نشان می‌دهد که چالش ایمن‌سازی همچنان جدی و ادامه‌دار است. مدیرعامل سازمان آتش‌نشانی تهران رسماً اعلام کرده است که در محدوده بازار تهران بیش از هزار پلاک بررسی شده و حدود ۱۱ ساختمان به‌عنوان کاملاً پرخطر تشخیص داده شده‌اند که هر لحظه ممکن است دچار ریزش شوند. علل شکل‌گیری بافت‌ فرسوده در تهران چیست؟ بافت فرسوده تهران محصول مجموعه‌ای از عوامل پیچیده است، وضعیتی که موجب شده امروز با آمار چشمگیر و نگران‌کننده‌ای از ساختمان‌های پرخطر در سطح شهر مواجه باشیم. یکی از علل اصلی آن، روند تاریخی توسعه شهری بدون برنامه‌ریزی مؤثر و پاسخ به مهاجرت‌های گسترده به پایتخت است. به این صورت که از دهه‌های گذشته، رشد جمعیت شهری و کمبود مسکن مناسب باعث شد تا محدوده‌های پیرامونی تهران به ‌سرعت توسعه پیدا کنند اما طرح‌های جامع شهری دیرتر از نیاز واقعی تهیه و اجرا شدند و توجه کافی به کیفیت ساخت‌وساز و زیرساخت‌ها نشد. چنین وضعیتی باعث شده که بخش بزرگی از بافت شهری در قالب سازه‌های ناکارآمد، ریزدانگی و معابر کم‌عرض شکل بگیرد که به‌طور ذاتی در برابر مخاطرات طبیعی و عمرانی آسیب‌پذیر هستند. نبود نظارت درست بر ساخت‌وسازها و رعایت استانداردهای فنی نقش مهمی در افزایش ساختمان‌های پرخطر تهران دارد. کارشناسان شهری و رسانه‌ها بارها به موضوع ساخت‌وسازهای غیرمجاز، استفاده از مصالح و اجرای ضعیف مهندسی اشاره کرده‌اند که به‌ویژه در بافت‌های قدیمی یا کم‌دوام بیشتر وجود دارد. همچنین کارشناسان شهری، کمبود بودجه و کُندی فرآیند نوسازی را از عواملی می‌دانند که باعث شده احیای بافت‌های فرسوده در عمل بیش از چند دهه طول بکشد. بافت فرسوده تهران چه خطراتی دارد؟ بافت فرسوده و ساختمان‌های پرخطر تهران، تهدیدی جدی و مستمر برای ایمنی و زندگی روزمره شهروندان پایتخت به شمار می‌روند و خطرات احتمالی آنها سلامت جسمی، روانی و اقتصادی ساکنان را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. مدیران آتش‌نشانی بارها درباره خطر وقوع حوادث جدی در ساختمان‌های ناایمن، به‌خصوص در بازار و مراکز تجاری و مسکونی پرجمعیت، هشدار داده‌اند و تأکید کرده‌اند که ضعف در سیستم‌های ایمنی، راه‌های خروج نامناسب و سیم‌کشی برق فرسوده می‌تواند به فجایعی مشابه پلاسکو منجر شود. یکی از مهم‌ترین آنها، آسیب‌پذیری شدید در برابر زلزله و بلایای طبیعی است. تهران شهری با گسل‌های فعال است و مطالعات مختلف نشان می‌دهد که بخش‌های وسیعی از بافت شهری، خصوصاً در مناطق قدیمی از ساختارهای فرسوده و مقاوم‌نشده تشکیل شده‌اند که به‌راحتی می‌توانند در صورت وقوع زمین‌لرزه‌های متوسط تا شدید دچار تخریب شوند. چنین وضعیتی نه‌تنها خطر جانی مستقیم برای ساکنان به همراه دارد بلکه عملیات نجات و امدادرسانی را نیز مختل می‌کند زیرا معابر تنگ و تراکم بالا مانع دسترسی سریع گروه‌های امدادی می‌شود. کارشناسان شهری و مدیریت بحران تأکید دارند که زندگی میلیون‌ها نفر در بافت‌های فرسوده خود به یک بحران اجتماعی و روانی تبدیل شده است. براساس ارزیابی‌ها، جمعیت گسترده‌ای از ساکنان تهران در این مناطق مستقر هستند و زندگی در ساختمان‌های پرخطر می‌تواند باعث اضطراب مداوم، کاهش کیفیت زندگی، مخاطرات اقتصادی و افزایش هزینه‌های خدمات شهری شود. تهران شهری با گسل‌های فعال است و مطالعات مختلف نشان می‌دهد که بخش‌های وسیعی از بافت شهری، خصوصاً در مناطق قدیمی از ساختارهای فرسوده و مقاوم‌نشده تشکیل شده‌اند که به‌راحتی می‌توانند در صورت وقوع زمین‌لرزه‌های متوسط تا شدید دچار تخریب شوند. برای مقابله با بافت فرسوده چه باید کرد؟ برای مقابله با تهدیدات بافت فرسوده، اولویت نخست باید تسریع و تسهیل نوسازی شهری باشد؛ فرآیندی که شهرداری تهران و سازمان نوسازی آن را از دهه‌ ۸۰ در دستور کار قرار داده‌اند اما همچنان کُند پیش می‌رود و بخش قابل‌توجهی از بافت‌های فرسوده دست‌نخورده باقی مانده‌ است. کارشناسان شهری معتقدند که بدون ایجاد مشوق‌های قوی‌ برای مالکان و تسهیل دسترسی به منابع مالی مانند کاهش پیچیدگی دریافت وام، ارائه‌ تسهیلات با سود پایین و حذف موانعی مانند الزام تامین صد درصدی پارکینگ، نوسازی نمی‌تواند شتاب لازم را پیدا کند. این اقدامات نه تنها روند تجمیع زمین و بازسازی را آسان‌تر می‌کند بلکه کمک می‌کند تا ساکنان بومی در چرخه‌ بازآفرینی باقی بمانند و مهاجرت ناخواسته از محله‌های خود نداشته باشند. برنامه‌ریزی کلان و هماهنگی بین‌دستگاهی برای بازآفرینی بافت‌های فرسوده ضروری است. تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد که عدم هماهنگی میان نهادها و دستگاه‌های ذی‌نفع یکی از موانع اصلی در تحقق بازآفرینی بوده است. همچنین توانمندسازی ساکنان محله‌های فرسوده نیز باید در دستور کار باشد. بسیاری از ساکنان این مناطق به دلیل مشکلات اقتصادی، فقدان سند مالکیت و ضعف دسترسی به خدمات بانکی از توان مالی برای بازسازی برخوردار نیستند. کارشناسان شهری بر این باورند که حل این مسائل از راه‌هایی مانند ثبت اسناد مالکیت، ارائه خدمات مالی خُرد، آموزش مدیریت مالی و تقویت مشارکت اجتماعی می‌تواند به شهروندان کمک کند تا خود نیز در فرآیند بهبود بافت مشارکت فعال‌تری داشته باشند و از تأثیرات اجتماعی مخرب جابه‌جایی‌های اجباری جلوگیری شود. نتیجه اینکه بازآفرینی شهری باید با رویکردی بلندمدت، پایدار و انسانی دنبال شود زیرا تجربه‌ها نشان داده نوسازی فیزیکی بدون توجه به بُعد اجتماعی و اقتصادی نمی‌تواند به نتایج مطلوب منجر شود. کارشناسان می‌گویند اگرچه تهران در برخی حوزه‌های نوسازی نسبت به دیگر شهرها پیشتاز بوده اما هنوز تا رسیدن به شهر ایمن، مقاوم و با کیفیت زندگی مطلوب برای همه شهروندان فاصله دارد و نیازمند بازنگری‌ و بازتعریف سیاست‌های تشویقی، سرمایه‌گذاری پایدار در زیرساخت‌ها و بهبود مشارکت‌های عمومی و خصوصی است.∎​