به گزارش گروه فرهنگ دفاعپرس ـ رسول حسنی ولاشجردی؛ سینمای ایران، سینمایی ریشهدار، اصیل و دارای هویت و شناسنامه است که علیرغم همه بیمهریهایی که از سوی صاحبان اندیشه و قلم دیده و آن را به سترون بدون متهم کردهاند سینمایی است که همواره در کنار مردم بوده است. این سینما بود که در همه بحرانهای سیاسی و وقایع مهم چه قبل از انقلاب اسلامی و چه بعد ازآن هرگز راه بیتفاوتی پی نگرفته است. ساخته شدن آثاری، چون «گاو» به کارگردانی «داریوش مهرجویی»، «قیصر» و «گوزنها» به کارگردانی «مسعود کیمیایی»، «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بیجان» ساخته «سهراب شهیدثالث» و بسیار آثار دیگر از جمله فیلمهایی بودند که فضای حاکمه آن روز را به چالش کشیدندو فیلمهای نامبرده که مذاق اهل سیاست آن روزگار خوش نیامده بود توقیف شدند، پایان «قیصر» و «گوزنها» با اعمال جبر تغییر یافت و حتی ساواک خود مستقیما برای تغییر سکانس پایانی «گوزنها» ورود کرد، «یک اتفاق ساده» و «طبیعت بیجان» تا پیروزی انقلاب اسلامی هرگز اکران نشدند. کسانی که کلیت سینمای ایران را زیر عنوان سوءتفاهم برانگیز «فیلمفارسی» زیر سوال میبرند نه دانش تاریخ دارند و نه دانش سینمایی.
فیلمفارسی یک مفهوم عمیق فرهنگی است که میتوان آن را برای همه تولیدات فرهنگی به کار برد. مسلما از میان حجم انبوه تولیدات سینمایی معدود آثاری هستند که در حافظه تاریخی سینما ثبت و ضبط میشوند و این تنها مختص به ایران نیست. در سینمای اروپا و حتی هالیوود که نرخ تولیدات آن با سینمای ایران قابل قیاس نیست چند فیلم ماندگار تولید و عرضه میشود. متاسفانه سینمای ایران هموراه قربانی ناکارآمدی برخی تصمیمهای ناصواب است که هنوز گریبانگیر سینما است. نمونه روشن آن جبههگیری علیه فیلم «برزخیها» بود که هر چند رهبر معظم انقلاب اسلامی ـ رئیس جمهور وقت ـ موافق ادامه اکران آن بود، اما برخی دیگر با اعمال نظر شخصی خود آن را برای همیشه توقیف کردند. بعد از انقلاب اسلامی ایران این سینما بود که پیشتاز همراهی مردم بود و «خونبارش» به نویسندگی «رسول صدر عاملی» و کارگردانی «امیر قویدل» به عنوان اولین فیلم سینمایی بعد از انقلاب اسلامی ساخته شد که اتفاقا مفهومی انقلابی داشت.
به مناسبت آغاز دهه فجر مروری خواهیم داشت بر آثار مهم و شاخص فیلمهایی که با موضوع انقلاب اسلامی ساخته شدند.
تشریفاتی برای انقلابی شدن
فیلم سینمایی «تشریفات» به کارگردانی «مهدی فخیمزاده» که در سال ۱۳۶۳ ساخته شده است. یکی از معدود آثاری است با مفاهیم انقلابی خود و به دور از شعارزدگی استحاله و تعالی یک شخصیت ناهنجار را به شخصیتی در قامت یک رهبر توحیدی و انقلابی تبدیل میکند.
«تشریفات» داستان جوانی به «رضای حسن مطرب» برای دزدی وارد خانهای میشود. در خانه مجاور روحانیای به نام توحید با موعظههای خود گروهی از اهالی محل را بر ضد نظام سلطنتی میشوراند. پلیس امنیتی برای دستگیری توحید به محله هجوم میآورد. در این میان حسن مطرب نیز بازداشت میشود و در زندان به دلیل شباهت به توحید شکنجه میشود. بازجو پی میبرد که او توحید نیست. با وعده و وعید او را به هیئت توحید درمیآورند و در یک مصاحبه تلویزیونی شرکت میدهند. حسن مطرب از کرده خود پشیمان میشود و علیه نظام سلطنتی سخنرانی میکند؛ پلیس هم او را دستگیر و اعدام میکند.
مهمترین نکته این فیلم سادگی داستان آن و پرنگ بودن وجه کمیک آن است که مهدی فخیمزاده توانسته با بازی درخشان خود از پس آن برآید. همین تغییر در زوایه نگاه به یک مفهوم انقلابی سبب شده تا «تشریفات» با آثار مشابه خود در برتبه بالاتری بایستد. تم فیلم یعنی اشتباه گرفتن دو شخصیت با هم که در تضاد و تقابل هم قرار دارند بارها و بارها تکرار شده است که یکی از موفقترین نمونه آن سالها بعد توسط «کمال تبریزی» در فیلم سینمایی «مارمولک» به کار گرفته شد. اما «مارمولک» از همان ابتدا بر زمین کمدی حرکت کرد که از این جهت با «تشریفات» تفاوت دارد.
«تشریفات» ابدا فیلمی کمدی نیست بلکه اثری است که بازی خوب مهدی فخیمزاده به آن رنگ کمدی بخشیده است و اگر این نوع بازی و نگاه نبود فیلم «تشریفات» به اثری خنثی و شعارزده و سفارشی تبدیل میشد که هرگز اثربخشی کنونی را نداشت. موضوع فیلم این نکته را مطرح میکند که هیچ شخصیتی فیذاته بد نیست و فقط با توجه به شرایط و فضای زیست خود ممکن است تغییر میکند و اگر در مسیر رشد و تکامل قرار بگیرد به سرعت بیشتری میتواند به تعالی برسد.
اقتباس از یک فیلم اروپایی اما استوار بر فرهنگ ایرانی
مهدی فخیمزاده در خصووص فیلم تشریفات میگوید: «این فیلم را سال ۱۳۶۲ ساختم و سال ۱۳۶۳ اکران شد. در آن زمان اوضاع سینما خیلی بههم ریخته بود و خط و مشی هنری و فرهنگی کشور چندان مشخص نبود. هنوز مشخص نبود که قرار است سینما بعد از انقلاب به چه سمتی برود. به همین دلیل برخی از کارگردانان فیلمهایی مانند فریاد مجاهد و فیلمهای چریکی ساختند، چون فکر میکردند این نوع فیلمها، سینمای انقلابی را شکل میدهد، اما برای من مشخص بود که این فیلمها را نمیتوان سینمای انقلاب دانست.
در سال ۵۸ فیلم «میراث من جنون» را ساختم که هیچ ربطی به سیاست نداشت. بعد از آن یکی از دوستان داستان فیلمی از ویسکونتی به نام ژنرال دلارووره را برایم تعریف کرد، من هنوز فیلم را ندیده بودم. این فیلم داستان یک آدم سرگردان است که به دلیل شباهتش او را به زندان میبرند و از او میخواهند نقش ژنرال دلارووره را بازی کند و. داستان فیلم را که شنیدم احساس کردم اگر بر اساس آن فیلمی بسازم، مجوز نمایش خواهد گرفت، چون در آن سالها خیلی از فیلمها ساخته میشدند، اما مجوز نمایش نمیگرفتند بخصوص کارگردانانی مثل من که فعالیتمان را قبل از انقلاب شروع کرده بودیم خیلی راحت نمیتوانستیم اعتماد مدیران انقلابی را جلب کنیم. طرح فیلم تشریفات را از فیلم ژنرال دلارووره گرفتم و با مرحوم میرلوحی فیلمنامه آن را نوشتیم.»
فیلم «تشریفات» در سومین جشنواره فیلم فجر نمایش داده شد و در سال ۱۳۶۴ اکران شد که با استقبال مردمی مواجه شد که بر اساس آمار منتشره شده از سوی بنیاد سینمایی فارابی و ماهنامه گزارش فیلم پنجمین فیلم پرفروش سال بود.
کارگردان «مهدی فخیمزاده»، تهیهکننده «جمشید حیدری»، نویسندگان «مهدی فخیمزاده، رضا میرلوحی» بازیگران «مهدی فخیمزاده»، «احمد هاشمی»، «علی شعاعی»، «مهوش صبرکن»، «نعمت حقیقی»، موسیقی «مرتضی حنانه»، فیلمبردار «جمشید الوندی»، تدوین «کامران قدکچیان»، شرکت تولید «سازمان تعاونی فیلیمران»
انتهای پیام/ 161
∎