روزنامه جهان صنعت نوشت: ظهور «آیدا» (Ai-Da) را میتوان یکی از نمادینترین نقاط تلاقی هنر، فناوری و آیندهپژوهی در قرن بیستویکم دانست؛ رباتی انساننما که نهتنها مرزهای خلاقیت ماشینی را در عرصه نقاشی جابهجا کرد بلکه اکنون با ورود به حوزه معماری، پرسشهای عمیقتری را درباره نقش هوشمصنوعی در شکلدهی به محیطهای زیستی انسان مطرح میکند. «آیدا» که بهعنوان نخستین ربات هنرمند فوقواقعگرایانه جهان شناخته میشود، پس از سالها فعالیت در قلمرو هنرهای تجسمی، حالا نخستین ساختمان طراحیشده توسط خود را معرفی کرده است؛ ساختمانی که نه صرفا یک سازه فیزیکی بلکه بیانیهای مفهومی درباره آینده همزیستی انسان و ماشین محسوب میشود. این طراحی که در دانمارک و در قالب یک نمایشگاه تخصصی به نمایش درآمده، توجه معماران، هنرمندان و نظریهپردازان فناوری را به خود جلب کرده و بار دیگر «آیدا» را به تیتر رسانههای جهانی بازگردانده است.
پروژه «آیدا» در سال۲۰۱۹ به ابتکار آیدان ملر، گالریدار بریتانیایی آغاز شد؛ پروژهای که از ابتدا نهصرفا یک دستاورد مهندسی بلکه یک آزمایش هنری– فلسفی تلقی میشد. «آیدا» بهعنوان یک ربات انساننما به هوش مصنوعی پیشرفتهای مجهز است که از طریق دوربینها محیط اطراف را مشاهده میکند و دادههای بصری را تحلیل کرده و سپس با استفاده از بازوی رباتیک بسیار دقیق خود، اقدام به خلق آثار هنری میکند. آنچه «آیدا» را از بسیاری از سامانههای هوشمصنوعی متمایز میکند تاکید بر مفهوم «مشاهده» و «واکنش خلاقانه» است. به این معنا که خروجیهای او صرفا بازتولید الگوهای از پیشتعریفشده نیست بلکه نتیجه پردازش زنده اطلاعات محیطی و تعامل با جهان پیرامون است. همین ویژگی سبب شد که آثار نقاشی او بهسرعت در گالریها و نمایشگاههای معتبر جهان مطرح شود و بحثهای جدی درباره ماهیت خلاقیت، مولف اثر و مرز میان انسان و ماشین شکل بگیرد.
ورود «آیدا» به عرصه معماری را باید گامی فراتر از نقاشی دانست زیرا معماری، برخلاف یک اثر دوبعدی، مستقیما با زیست انسان، فضا، عملکرد و آینده شهرها در ارتباط است. طراحی نخستین ساختمان توسط هوشمصنوعی «آیدا» در دانمارک نهتنها یک تجربه هنری بلکه نوعی سناریوی آیندهنگرانه است. این پروژه در قالب نمایشگاهی با عنوان «من یک ربات نیستم» در مرکز Utzon به نمایش درآمده؛ نمایشگاهی که هدف آن بررسی شیوههایی است که رباتها و سیستمهای هوشمند میتوانند معماری قرن بیستویکم را شکل دهند. حضور «آیدا» در این نمایشگاه، جایگاه ویژهای دارد زیرا او نهفقط بهعنوان ابزار طراحی بلکه بهعنوان «طراح» معرفی میشود هرچند همین ادعا خود محل مناقشه و بحث است.
از منظر مفهومی ساختمانی که «آیدا» طراحی کرده، پاسخی است به این پرسش بنیادین که فضاهای آینده چگونه میتوانند برای همزیستی انسانها و موجودات انساننما تطبیق یابند. هدف اصلی این طراحی خلق ساختمانی برای آینده است؛ ساختمانی که نهتنها نیازهای انسانی را در نظر میگیرد بلکه حضور و تعامل رباتها و سیستمهای هوشمند را نیز بهعنوان بخشی طبیعی از محیط میپذیرد. ساختار اصلی بنا بهصورت یک کپسول با لبههای صاف و سیال طراحی شده است؛ فرمی که یادآور زیباییشناسی آیندهنگر و در عین حال کارکردگرایانه است. پنجرههای انحنادار و گستردهای که پوسته ساختمان را احاطه کردهاند، بر شفافیت، ارتباط بصری با محیط و حذف مرزهای سخت میان درون و بیرون تاکید دارند؛ مفهومی که بهطور ضمنی با ایده تعامل آزادانه انسان و ماشین همخوانی دارد. از منظر معماری این طراحی را میتوان ترکیبی از مینیمالیسم، بیومورفیسم و آیندهگرایی دانست. فرم کپسولی بنا نهتنها از نظر زیباییشناختی جذاب است بلکه از نظر مفهومی نیز به ایده «پناهگاه» یا «واحد زیستی مستقل» اشاره دارد؛ فضایی که میتواند در سناریوهای آینده از شهرهای هوشمند گرفته تا زیستگاههای خارج از زمین کاربرد داشته باشد. انتخاب خطوط نرم و حذف زوایای تند نشانهای از تلاش برای ایجاد محیطی آرام، غیرتهاجمی و سازگار با حضور موجودات هوشمند غیرانسانی است. در این میان نقش هوشمصنوعی «آیدا» در تحلیل فضا و پیشنهاد چنین فرمهایی بحثبرانگیز و در عین حال الهامبخش است.
با این حال مساله اختیار و خلاقیت «آیدا» همچنان یکی از محورهای اصلی بحث پیرامون این پروژه است. آیدان ملر بهعنوان بنیانگذار پروژه معمولا از پاسخ مستقیم به این پرسش که «آیدا» تا چه اندازه در خلق آثارش مستقل است، طفره میرود اما او صراحتا تاکید میکند که «آیدا» با تیمی از دستیاران انسانی کار میکند. به گفته ملر، طراحی این ساختمان حاصل بحثها و تعاملات متقابل میان ربات و گروهی از متخصصان بوده است. این اظهارات باردیگر پرسش قدیمی اما همچنان زنده را مطرح میکند: در چنین پروژههایی مرز میان خلاقیت انسانی و ماشینی کجاست؟ آیا «آیدا» را باید یک هنرمند مستقل دانست یا ابزاری پیشرفته در دست انسان؟ نام «آیدا» خود حامل بار تاریخی و نمادین قابلتوجهی است. این نام بهعنوان ادای احترام به آدا لاولیس، ریاضیدان برجسته قرن نوزدهم، انتخاب شده؛ زنی که از او بهعنوان نخستین برنامهنویس تاریخ یاد میشود و نقش مهمی در شکلگیری مفاهیم اولیه محاسبات و الگوریتمها داشت. این انتخاب نام، پیوندی مفهومی میان گذشته و آینده برقرار میکند و یادآور این نکته است که مسیر هوشمصنوعی امروزه ریشه در اندیشهها و تلاشهای دانشمندان قرنها پیش دارد. «آیدا» با این نام گویی میراث لاولیس را در قالبی نوین و هنری ادامه میدهد.
دستاوردهای «آیدا» تنها به طراحی معماری محدود نمیشود. او در سال۲۰۲۲ در پارلمان بریتانیا درباره آینده هوشمصنوعی سخنرانی کرد؛ رویدادی که خود نشاندهنده جایگاه نمادین این ربات در گفتمان عمومی پیرامون فناوری است. در سال۲۰۲۴ نیز یکی از نقاشیهای او بهعنوان نخستین اثر منتشرشده توسط یک ربات در حراجی ساتبیز به فروش رسید و مبلغ قابلتوجه یکمیلیون دلار را به خود اختصاص داد. این فروش نهتنها یک رکورد مالی بلکه نشانهای از پذیرش تدریجی هنر تولیدشده توسط هوشمصنوعی در بازارهای رسمی هنر بود. در مجموع پروژه معماری «آیدا» را میتوان فراتر از یک تجربه طراحی دانست؛ این پروژه نوعی آینه است که جامعه معاصر میتواند در آن نگرانیها، امیدها و پرسشهای خود درباره آینده هوشمصنوعی را ببیند. آیا ماشینها میتوانند خلاق باشند؟ آیا معماری آینده توسط الگوریتمها شکل خواهد گرفت؟ و مهمتر از همه انسان در این میان چه نقشی خواهد داشت؟ «آیدا» پاسخ قطعی به این پرسشها نمیدهد اما با حضور خود در مرز میان هنر، معماری و فناوری، ما را وادار میکند که این پرسشها را جدیتر از همیشه مطرح کنیم. شاید مهمترین دستاورد «آیدا» نه نقاشیهای میلیوندلاری و نه طراحی ساختمانهای آیندهنگر بلکه ایجاد گفتوگویی جهانی درباره معنای خلاقیت و همزیستی در عصر هوشمصنوعی باشد.
∎