سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ کتاب «بناهای مقدس ایران در کارت پستالهای تاریخی» نوشته مهرداد اسکویی و زینب علیزاده، مجموعهای از ۱۳۲ کارت پستال تصویری از دوره قاجار تا دو دهه پس از انقلاب اسلامی و نیز چهار عکس از روزگار قاجار است. مهرداد اسکویی مستندساز، عکاس و پژوهشگری است که در جشنوارههای معتبر ملی و بینالمللی مورد توجه قرار گرفته و جوایز متعدد معتبری را کسب کرده و توجه او به موضوع کارت پستالهای قدیمی که از بناهای تاریخی گرفته شده و انتخاب و دستهبندی آنها از سوی این پژوهشگر خالی از لطف نیست.
اکثر این کارت پستالها عکسهایی هستند که اماکن مهم هر شهر به جهت آشنای کردن مخاطب با اماکن تاریخی به مثابه یک سند دیداری ارزشمند و دارای دادههای چند گانه برای کمک به پژوهش پیرامون ایران معاصر است. هر کدام از این کارتپستالها دارای مهر و تمبر هستند و ارزش و اعتباری در آن دوران داشتند.
کارتپستالهای دوران قاجار
نویسنده در کتاب ذکر میکند که ملاک انتخاب کارت پستالها تمرکز بر دورهای بود که ابزارهای ثبت و نشر تصاویر محدود بود و مانند امروز جهان در سیطره رسانههای تصویری گوناگون قرار نداشت. از این رو بیش از نیمی از کارت پستالها به سه دهه آخر سلطنت قاجار تعلق دارد. با توجه به اینکه در برخی از کارت پستالهای زمان پهلوی اول نیز تصاویر مربوط به دوران قاجار چاپ شده، سهم تصاویر مربوط به دوران قاجار بیشتر نیز میشود. کنار هر یک از تصاویر شناسنامه آنها قرار گرفته که بیان کننده عنوان، تاریخ ثبت عکس یا نقاشی، زمان و محل نشر کارت پستال، نام عکاس، ناشر یا چاپخانه ویژگیهای فنی چاپ است. در صورت پست شدن کارت پستال، اطلاعات پستی مانند تمبر، تاریخ ارسال و مبدا و مقصد هم اضافه شده است.
در کنار این عکسها، نوشتارهای پژوهشی کوتاهی به سبک روایی آمده است که پس از بررسیهای میان رشتهای به جزئیات هر تصویر و استفاده از منابع موثق توسط نویسندگان این کتاب به رشته تحریر درآمده است. همچنین در این نوشتارها، تاریخچه بنای تصویر روی کارت پستال نیز شرح داده میشود.
اماکن مقدس و آرامگاهها
اماکن مقدس به جاهای اطلاق میشود که در آنجا وقایع مهم مذهبی رخ داده و مراسم سنتی و مذهبی در آن اجرا میشده است. هر مکان مقدس، ترکیبی از یک کالبد مادی و خاطره قدسی است که انسان مذهبی به این مکانها علاقه و توجه نشان میدهد. در میان همه بناهایی که معماران مسلمان میسازند، مسجد، مقدسترین است. زیرا افرادی که از آستانهاش میگذرند اراده تطهیر و فعل عبادت انجام میدهند.
از این رو در ایران دوره اسلامی، چشمگیرترین بنای مقدسی که درشهرها و آبادیها ساخته میشد، مسجد بود. هر حاکمی که مشروعیت میخواست و هر دارایی که در طلب خیر بود، به عمران مسجد دست میزد. برای همین مسجد بیشترین فراوانی را نسبت به باقی بناهای مقدس ایران پس از اسلام دارند و دسته اول از مجموعه کارتهای پستال در این کتاب نیز به این مکانها اختصاص دارد. در این کتاب به ترتیب به کارت پستالهای مربوط به مساجد، آرامگاهها، مدارس و تکیهها پرداخته میشود.
پس از مساجد، تعداد تصاویر آرامگاهها در میان کارت پستالها بیشتر است. علت آن این است که آرامگاه به استثنای مسجد، بیشتر از هر نوع بنای معماری در ایران دوره اسلامی مورد توجه عام بوده است. آرامگاه در نسج جامعه و فرهنگ ایرانی ریشه دوانده و کمتر شهری میتوان دید که سهمی از چنین بناهایی نداشته باشد. در این بین تعداد زیاد آرامگاههای مذهبی که مدفن امامان و امامزادگان و اولیا الله بوده بسیار در خور توجه است.
مسمانان بسیاری از اهل سنت و اهل تشیع، اعتقاد داشتند که در جوار این این مزارها و آرامگاه های مقدس دعایشان اجابت میشود. در برخی از معماری ها مانند برج کاشانه، کاربرد برج به درستی روشن نیست. شکل این برجها شبیه مقبره های معروف سده های میانه است و وجود سرداب می تواند دال بر آرامگاه بودن آن باشد. با اینکه این برج کاشانه، بنایی مذهبی نیست، اما مجموعهای که در آن قرار گرفته قرنها مورد تکریم و تعظیم مردمان بوده و در زمان ساخت برج شامل بناهای مقدسی چون بقعه امامزاده محمد، مقبره بایزید بسطامی، مسجد بایزید، خانقاه، مسجد جامع و الحاقات آنها میشد و از هم جواری با این بناها، برج کاشانه هم رنگ تقدس به خود میگرفت. ضمن آنکه تزئین دیوارهایش با کتیبه هایی از آیات قرآن و حدیثی از پیامبر (ص) در روحانیت بخشیدن به آن بیتاثیر نبود.
مدرسه اسلامی از بطن مسجد زاده شد
مدرسهها نیز گروه سوم از مجموعه بناهای مقدس در این کتاب معرفی شده است. شاید در نگاه اول مدارس هیچیک از ویژگیهای لازم برای مقدس دانسته شدن را نداشته باشد. با این حال توجه اسلام به اهمیت و قداست آموزش و نیز نقش مدرسه در شاکله و بافت شهر اسلامی ما را به نتیجه دیگری میرساند که حاکی از تقدیس این دسته از بناهاست. بر خلاف معبد، کنیسه و کلیسا، شبستان مسجد عملکردی فراتر از یک فضای عبادی برای مسلمانان داشت و مرکز ثقل امور دینی و سیاسی به شمار میآمد و در میان این امور پس از نماز، مقدسترین آنها تعلیم و تعلم دانسته میشد. مهمترین کارکرد ثانوی مسجد، آموزش بود که با الگوبرداری از سنت پیامبر مسلمانان در ایشان حلقه میزدند، و بدین شکل جلسات درس نیز «حلقه» نام گرفت.
میتوان گفت جدایی میان مسجد و مدرسه هیچگاه به طور مطلق صورت نگرفت و در تمام دوره اسلامی کارکرد تعلیم و تعلم اغلب با مسجد همراه بود. این امر باعث شده برخی از بناها زمانی مسجد و زمانی مدرسه تلقی شوند. طرح چنین دیدگاههای مختلفی همه ناشی از پیچیدگی و گستردگی کارکردهای مسجد در جامعه اسلامی از یک سو و پیوستگی همیشگی مسجد و مدرسه از سوی دیگر بوده است.
مدرسه اسلامی از بطن مسجد، زاده شد و هیچ گاه پیوند میان این دو از هم گسسته نشد تا آنجا که شاهد اشتراک کاربری و سپس ترکیب کالبدی مسجد و مدرسه در دورههای مختلفی از تاریخ هستیم. کاربری چند منظوره فضاهای مسجد و مدرسه بر سبک معماری نیز تاثیر گذاشته بود و معماران تلاش میکردند به گونهای بنا را طراحی کنند که رفت و آمد اهالی محله برای برپایی نماز یا مراسمهای دیگر، آرامش طلبهها را بر هم نزند. مدرسه در ایران پس از اسلام در عین آنکه مکان تعلم بود، خود مصداق عبادت بود و فضایی برای اقامه نماز و ذکر الهی گفتن و برپایی آئینهای مذهبی در زمانهای مقدس نیز محسوب میشد. حتی بودند کسانی که وصیت میکردند که در مدرسه دفن شوند.
اولین عکاسان معماری
آثار معماری از همان آغاز عکاسی جزو موضوعات مهم و مورد توجه عکاسان بوده است. معمولاً ساختمانها، به دلیل ساکن بودن موضوع خوبی برای عکاسان اولیه بود که نمیتوانستند تصاویر را بدون محوی ثبت کنند. با اینکه پیدایش عکاسی و رواج روشهای گوناگون این فن در ایران با اختلاف کمتر از سه سال از آغاز آن در جهان روی داد، هنوز به درستی روشن نیست که نخستین عکسبرداری از آثار معماری ایران به چه تاریخی برمیگردد.
اولین عکسهای داگرئوتیپ در آخرین سالهای دوره پادشاهی محمدشاه قاجار در کاخ سلطنتی تهران از شاه و درباریان توسط نیکلای پاولوف، دیپلمات روس تهیه شد. پس از آن ریشای فرانسوی در دوره ناصرالدین شاه قاجار در دربار ماند و عکاسی میکرد. آن سالها ماموریتهای عکاسی اروپاییان در مشرقزمین به اوج خود رسیده بود و سازههای باستانی مصر و بناهای تاریخی و مقدس مسیحیان بسیار مورد توجه بود. به دنبال آن عکاسی مکانگرایانه در ایران نیز توسط اروپاییان و ایتالیایی ها انجام میگرفت. قدیمیترین نمونه مستندنگاری عکاسانه به سال به سال ۱۲۷۶ ه. ق برمیگردد.
در سال ۱۳۰۴ عبدالله میرزا قاجار از طرف امینالسلطان مامور شد از کلیه بناهای دیدنی بین شهرهای قم و ری عکس بیاندازد. این زمان فرصت خوبی به او داد تا عکاسی معماری را به طور جدی تجربه کند. نتیجه این ماموریت ۵۰ قطعه عکس بود که در آلبوم ۲۰۸ کاخ گلستان ثبت شده است. این عکسها شامل تصاویر متعددی از ساختمانهای حرم حضرت معصومه (س) از زوایای گوناگون، صحن و گلدستههای جدید به همراه مهمانخانهها، کاروانسراها، پلها، امامزادهها و آبادیهای بین راه است.
کارکرد رسانهای کارت پستالها
دوره شکوفایی کارت پستالهای تصویری از دهه پایانی قرن نوزدهم آغاز شد. بسیاری از مردم آن روزگار با اشتیاق کارت پستال میخریدند و برای برخی سرگرمی لذت بخشی به شمار میرفت. بعد از افتتاح کانال سوئز تعداد جهانگردان غربی در مشرق زمین بیشتر شد. مردمی که امکان تجربه سفر نداشتند کارت پستالهای سرزمینهای آمریکا و اروپا را تماشا میکردند و با فرهنگ و مناظر دیدنی و بناهای مهم کشورهای دیگر آشنا میشدند. در این دوره کارت پستالها کارکرد رسانهای مهمی داشت. همچنین این قطعه مقوایی کوچک میتوانست به منزله ابزاری سیاسی برای تغییر در دیدگاه و اندیشه مردم و در خدمت اهداف تبلیغاتی به کار رود.
در ایران نیز پس از پایان سلطنت قاجار و استقرار حکومت پهلوی، شاهد رواج بیشتر کارت پستال در میان ایرانیان نسبت به دوره قبل هستیم و علاوه بر افراد مرفه، طبقه متوسط شهری که از آغاز به کار رضاشاه و در پی گسترش آموزش و دیوان سالاری پهلوی شکل گرفته بود، از کارت پستال به منزله کالایی فرهنگی به مناسبتهای مختلف استفاده میکرد. از سه دهه پایانی سلطنت قاجار، ناشران مختلف خارجی و داخلی کارت پستالهای تصویری با موضوع ایران منتشر میکردند.
در بخشهای دیگر این کتاب عکس هایی از اماکن تاریخی و بناهای مذهبی در شهرهای مختلف همچون حرم امام رضا (ع) در مشهد، امامزاده سلطان محمد عابد گناباد، بنای تاریخی هارونیه مشهد، بقعه قطبالدین حیدر تربت حیدریه، میل خرابه دامغان، مسجد جامع ورامین و…. برخی از این تصاویر به صورت نقاشی و برخی دیگر به صورت تصاویر واقعی است که جزئیات آن کارت پستال در کنار آن نوشته شده که به کدام مقصد پست شده است.
کتاب «بناهای مقدس ایران در کارت پستالهای تاریخی» نوشته مهرداد اسکویی و زینب علیزاده در ۲۹۵ صفحه و با بهای یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده است.
∎