شهر مقدس قم به عنوان یکی از مهمترین قطبهای فرهنگی، مذهبی و سیاسی ایران، جایگاهی ویژه و استراتژیک در نقشه ملی گردشگری و توسعه اقتصاد زیارت دارد.
این شهر که به «بهشت پنهان» و «قطب جهان تشیع» معروف است، هر ساله میزبان میلیونها زائر از داخل و خارج کشور است و این ظرفیت عظیم، صنعت گردشگری را به موتوری محرک برای توسعه پایدار استان تبدیل کرده است.
در سند تحول دولت سیزدهم و رویکردهای کلان کشور نیز توجه به گردشگری مذهبی و اقتصاد زیارت به عنوان یکی از اولویتهای اصلی برای رونق اقتصادی و اشتغالزایی مورد تأکید قرار گرفته است. قم با داشتن بارگاه منور حضرت فاطمه معصومه(س)، خواهر امام رضا(ع)، قطب اصلی زیارت در مرکز ایران محسوب میشود. این جایگاه موجب شده این استان تنها یک مقصد تفریحی نباشد، بلکه به عنوان قطبی برای معنویت، فرهنگ و اقتصاد نیز شناخته شود. توسعه گردشگری و اقتصاد زیارت در قم، نه تنها به رفاه و پیشرفت مردم این دیار منجر میشود، بلکه به تقویت اقتصاد ملی و افزایش همبستگی اجتماعی در کشور نیز کمک میکند. با برنامهریزی دقیق و سرمایهگذاری هدفمند، قم میتواند به یکی از برجستهترین قطبهای گردشگری جهان اسلام تبدیل شود و نمادی از شکوه فرهنگ و تمدن اسلامی- ایرانی باشد، جایگاهی که اکنون به دلیل موانع مختلف از آن دور مانده است.
جایگاه جغرافیایی و ظرفیتهای زیارتی
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان قم در پاسخ به این پرسش که اهمیت قم در نقشه ملی گردشگری و اقتصاد زیارت، چیست، به قدس میگوید: قم به دلیل قرارگیری در مرکزیت ۱۷ استان کشور و موقعیت خاص آن در کریدورهای شمال- جنوب و شرق- غرب، نقطه تلاقی راههای مواصلاتی بیش از ۳۰ میلیون نفر جمعیت است. همچنین وجود حرم حضرت معصومه(س) در قلب جغرافیایی ایران، این استان را به یکی از مهمترین جاذبههای زیارتی کشور تبدیل کرده، به طوری که سالانه میزبان ۲۰ میلیون زائر است. این دو ویژگی در کنار همسایگی با پایتخت، قم را از نظر جذب زائران عبوری و هدفمند، با شهرهایی مانند مشهد و شیراز کمی متفاوت کرده است.
موانع اداری و زیرساختی
بهزاد احمدی فارسانی میافزاید: یکی از چالشهای اصلی که مانع رسیدن قم به جایگاه واقعی خود یعنی قطب گردشگری مذهبی و فرهنگی کشور شده، نبود فرودگاه مناسب است. نبود فرودگاه موجب شده زائران بینالمللی -از عراق، بحرین، عربستان و آذربایجان- تورهای خود را برای مشهد برنامهریزی کنند چون در صورت انتخاب قم، با مشکلات جابهجایی از طریق فرودگاه تهران مواجه میشوند، زیرا گردشگران مجبورند مسیر رفت و برگشت تهران- قم را با سواری طی کنند که این موضوع در بسیاری از مواقع مانع سفر گردشگران مذهبی قم و توسعه زیارت میشود. البته خوشبختانه با تخصیص اعتبار ۸همتی، ساخت فرودگاه قم با پیشرفت ۷۰ تا ۸۰ درصدی در حال انجام است و پیشبینی میشود تا یک سال و نیم یا دو سال دیگر به بهرهبرداری برسد. علاوه بر فرودگاه، اماکن سیاحتی کافی نیز در استان وجود ندارد.
نبود فهم مشترک برای توسعه مجتمعهای سیاحتی
وی با بیان اینکه عدم دسترسی به یک فهم مشترک برای توسعه مجتمعهای سیاحتی از دیگر موانع توسعه گردشگری زیارت در این استان است، اظهار میکند: متأسفانه در چند دهه گذشته ما نتوانستهایم در زمینه توسعه مجتمعهای سیاحتی در این استان – مانند آنچه در مشهد وجود دارد و انواع مجتمعهای سیاحتی که در این کلانشهر ایجاد شده است- به فهم مشترک برسیم. در حال حاضر تعداد مجتمعهای سیاحتی قم بسیار کم است. البته امسال ۱۶ پروژه سیاحتی را از طرف بخش خصوصی در استان شروع به ساخت کردهاند که اگر طی دو تا سه سال آینده به بهرهبرداری برسند، میتوانند این خلأ را پر کنند.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان قم ادامه میدهد: سومین مانع تبدیل قم به قطب گردشگری مذهبی و فرهنگی کشور مربوط به حوزه تاریخ و تمدن قم میشود. ما در این استان افزون بر کاروانسرای دیرگچین که مادر کاروانسراهای ایران محسوب میشود -بنای دیرگچین از جمله بناهای چهار ایوانی است که برخلاف بسیاری از کاروانسراها، علاوه بر اتاقها، حجرهها، ایوانها، شترخوانها و فضاهای اقامتی ویژه، دارای حیاطی وسیع، حمام عمومی، سرویسهای بهداشتی عمومی، آسیاب، حوضخانه، مسجد، دکانهای خرید و فروش کالا، حیاط خلوت و در خارج بنا، آتشکده، کوره آجرپزی، آبانبار و قبرستان است و این گستردگی خاص در طول دوران گذشته، علاوه بر اهمیت این ناحیه و راه ارتباطی موجود در آن، نشان از توجه ویژه حکومتهای مرکزی و محلی به این بنا بوده است - و در ۲۶ شهریور۱۴۰۲ در یونسکو به ثبت جهانی رسیده، ایستگاه تاریخی راهآهن قم - این ایستگاه در ۱۵ مهر ۱۳۹۷ با شماره ۳۱۸۳۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید- را داریم. اما متأسفانه نه تنها تاکنون نتوانستهایم آن گونه که باید جاذبههای تاریخی، طبیعی و فرهنگی این استان را معرفی کنیم، بلکه بیشتر قمیها نیز از وجود این جاذبهها بیاطلاع هستند. از همین رو، همکاران ما -در میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان قم- در تلاشاند با تبلیغات و تولید محتوا، جاذبههای تاریخی، طبیعی و فرهنگی این استان را معرفی کنند.
ظرفیت گردشگری سلامت و نقش بخش خصوصی
احمدی فارسانی اظهار میکند: استان قم از جمله استانهای کشور است که افزون بر گردشگری زیارت، در حوزه گردشگری سلامت نیز ظرفیت بالایی دارد؛ به طوری که افزون بر متخصصان توانمند و مراکز درمانی مجهز، بزرگترین بیمارستان خاورمیانه با حمایت آیتالله العظمی سیستانی با پیشرفت ۸۰ درصدی در حال ساخت بوده و اکنون یکی از فازهای آن افتتاح شده است و امید میرود با تکمیل و بهرهبرداری این پروژه بیمارستانی و همچنین بهرهبرداری از فرودگاه قم، این استان در آینده نزدیک به قطب گردشگری زیارت و یکی از قطبهای گردشگری سلامت کشور تبدیل شود.
وی با اشاره به اهمیت نقش سرمایهگذاران بخش خصوصی در توسعه گردشگری زیارت میگوید: بیتردید بدون حضور آنها توسعه گردشگری – اعم از گردشگری زیارت و گردشگری سلامت- امکانپذیر نیست. در همین راستا، شهرداری بستههای تشویقی از جمله تخفیف عوارض برای ساخت مجتمعهای بافت تاریخی و واگذاری قطعات مناطق نمونه گردشگری -برای ساخت هتل و مراکز تأسیساتی- با قیمت منطقهای را در دستور کار قرار داده و زمینها را به قیمت منطقهای به این سرمایهگذاران واگذار کرده است.
فراخوان ۱۰ منطقه نمونه گردشگری
احمدی فارسانی میافزاید: در حوزه تسهیلات نیز از منابع سفر رئیس جمهور، مبلغ ۲همت تسهیلات برای معرفی بخش خصوصی به بانکها در نظر گرفته شده است. همچنین ۱۰ منطقه نمونه گردشگری -مصوب هیئت وزیران – فراخوان شده که در حال حاضر دو منطقه از مناطق مذکور به بهرهبرداری رسیده و دو منطقه دیگر در دست ساخت است.
به گفته وی تسهیل فرایند صدور مجوز یکی دیگر از تسهیلاتی است که در راستای حمایت از سرمایهگذاری بخش خصوصی برای توسعه صنعت گردشگری در این استان ارائه میشود.
افزایش سهم ایران از بازار جهانی گردشگری
احمدی فارسانی ادامه میدهد: در حال حاضر حدود ۱۶همت پروژه در حوزه توسعه گردشگری از سوی بخش خصوصی در حال انجام است که ۸همت آن تا سال آینده به بهرهبرداری میرسد و این پروژهها شامل مجتمعهای بینراهی و هتلهای پنجستاره طوبی و زعفرانیه- نبود هتل پنج ستاره در قم در سالهای گذشته یکی از موانع اقامت گردشگران در این استان بوده است- میشود.
وی با اشاره به اینکه قم از ظرفیتهای منحصر به فردی در حوزه گردشگری، زیارت و صنایع دستی برخوردار است، میگوید: سرمایهگذاری در میراث فرهنگی و گردشگری تنها به توسعه زیرساخت منجر نمیشود، بلکه بسترساز اشتغال پایدار، تقویت صنایع دستی، ارتقای هویت فرهنگی و افزایش سهم ایران از بازار جهانی گردشگری نیز خواهد شد.