به گزارش اقتصادنیوز، شطرنج تهران و واشنگتن هر لحظه پیچیدهتر میشود. در حالی که ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن نزدیک ایران شده، عباس عراقچی وارد ترکیه شده است؛ کشوری که در طی روزهای گذشته تلاش کرده کار تهران و واشنگتن به درگیری نظامی کشیده نشود.
هرچند این سفر در لحظات حساس، میتواند معنای تلاش برای بازگشت به دیپلماسی داشته باشد، از تهران سیگنالهای دیگری نیز فرستاده میشود. پیشنهاد ترکیه برای گفتوگوی تصویری و سهجانبه با مسعود پزشکیان و دونالد ترامپ، از سوی تهران بیپاسخ باقی مانده است که خود این سکوت میتواند نوعی سیگنال باشد اما معنای آن در طی روزهای آینده رمزگشایی خواهد شد.
اقتصادنیوز: یک دیپلمات بازنشسته میگوید: ترامپ برای مذاکره، یک نماینده ویژه به نام ویتکاف تعیین کرده است. ما هم در اینجا قاعدتاً باید حریف او را با یک نماینده ویژه معرفی کنیم. من بهترین فرد برای این کار را آقای ظریف میدانم.
برای بررسی معادلات پیچیده کنونی اقتصادنیوز با علی بیگدلی کارشناس روابط بینالملل به گفتگو نشسته است.
بیگدلی در این مصاحبه چند بار تاکید میکند که آمریکا با اعزام تجهیزات سنگین نظامی خود به منطقه دنبال آن نیست که دستخالی از میدان خارج شود. بر همین اساس او معتقد است که در شرایط کنونی کشور باید به انعطاف دیپلماتیک روی بیاورد، چرا که هیچکس نمیداند ترامپ با اعزام نیرو به منطقه چه در سر دارد.
مشروح گفتوگوی اقتصادنیوز با علی بیگدلی را در ادامه بخوانید؛
****
* آقای بیگدلی! ناو «آبراهام لینکلن» وارد منطقه شده و آقای ترامپ هم ضمن تهدید ایران گفته که ثانیهها بسیار مهمند. از طرف دیگر بعضا در فضای رسانهای به نظر میرسد مقاومتی در برابر مذاکره وجود دارد. المیادین از قول یک منبع ایرانی گفته که مذاکره اولویت ما نیست. آقای ولایتی هم در توییتی اعلام کرده تهران مذاکره با آمریکا را متضمن امنیت خود نمیداند. شما شرایط را چطور تحلیل میکنید؟
کل منطقه در شرایط استثنایی قرار دارد و ما هم در وضعیت نادری هستیم. فشاری که به ایران وارد میشود، فقط از جانب آمریکا و اسرائیل نیست؛ بلکه یک فضای بینالمللی ساختهاند و به نوعی اجماع رسیدهاند تا ایران را تحت فشار قرار دهند. به هر حال، با آمدن این حجم از تسلیحات آمریکایی و این آرایش نظامی، در نهایت ممکن است اتفاقی رخ دهد.
هیچکس دقیقاً نمیداند چه خواهد شد؛ حتی مقامات نزدیک به ترامپ در حزب جمهوریخواه و افراد نزدیک به کابینه آنها هم همین را میگویند. معلوم نیست این آرایش نظامی چه اهداف دقیقی را دنبال میکند.
آمریکا با اعزام این حجم از تسلیحات نظامی به منطقه نمیخواهد دستخالی از میدان خارج شود
اما نباید تصور کرد که با آمدن این حجم از تسلیحات، آنها دستخالی از منطقه بیرون میروند. اگر یادتان باشد در مورد «مادورو» هم زمان زیادی صرف شد تا او را تحت فشار بگذارند؛ یعنی باید این تجربه را هم مد نظر داشتته باشیم. هیچکس نمیداند دقیقاً چه اتفاقی و در چه زمانی میافتد، اما از آن طرف، نگهداری این حجم از تسلیحات هزینهزاست؛ مثلاً همین ناو آبراهام لینکلن حدود ۴۵۰۰ پرسنل دارد و هزینه سنگینی به آمریکا و وزارت جنگ آنها تحمیل میکند؛ پس قاعدتاً نباید اوضاع به همین شکل باقی بماند.
حادثهای در پیش است، اما نوع آن را نمیدانیم
باید دید با این آرایش نظامی چه امتیازی میخواهند از ایران بگیرند. اسرائیل و انگلیسیها در قطر هم منتظر هستند. نمیشود نظر قطعی داد که حمله میکنند یا نه، اما این مانور نظامی که ترامپ به راه انداخته، هم یک رزمایش قدرتمند است و هم نوعی محاصره؛ مشخص نیست خروجی آن چه خواهد بود، اما با تجربهای که از مورد مادورو داریم، احتمال بسیار زیاد اتفاقی خواهد افتاد؛ هرچند ونزوئلا با وجود فاصله نزدیک با آمریکا معطلی بیشتری داشت. حادثهای در پیش است، اما نوع آن را نمیدانیم.
این که مذاکره متضمن امنیت ما نیست غیرواقعبینانه است
به هرحال آقایانی که میگویند مذاکره متضمن امنیت ما نیست، حرفهایشان غیرواقعبینانه است. خود آقای عراقچی گفتند که کشورها و دوستانی در منطقه مشغول رایزنی با آمریکا هستند و باید این کار را زودتر انجام دهند. من قبلا هم گفتهام که با توجه به وضعیت اقتصادی موجود، اگر جنگی اتفاق بیفتد، ما لطمه بسیار زیادی خواهیم خورد. بنابراین باید پیشدستی کنیم و ابتکار عمل را به دست بگیریم.
راه مذاکره مقتدرانه با آژانس را باز کنیم
حاکمیت در حال حاضر دچار نوعی «بیعملی»، سردرگمی و بلاتکلیفی شده است. آقای گروسی این بار خیلی خشمگین صحبت کرده و گفته اگر ایران به این وضعیت ادامه دهد، ما پرونده را به سمتی میبریم که مانند کره شمالی شود. پیشنهاد من این است که راه مذاکره مقتدرانه را با آقای گروسی و آژانس باز کنیم. از آنها بخواهیم کارشناسانشان بیایند و دوربینها را نصب کنند؛ این کار مقداری از التهاب میکاهد. حتی اگر روزی بخواهیم با آمریکا و اروپا مذاکره کنیم، تا زمانی که مسئله هستهای روشن نشود و گزارشی از آن تهیه نشود، به نتیجه نمیرسیم. بهویژه گزارش نشست فصلی که در ماه مارس برگزار خواهد شد، بسیار حساس است؛ چون هم آژانس، هم اتحادیه اروپا و هم آمریکا ما را تحت فشار گذاشتهاند. بنابراین، تعیین تکلیف فعلی ما باید این باشد که اجازه دهیم دوربینها نصب شود تا التهاب کاهش پیدا کند؛ چرا که شرط مذاکره با آمریکا، گزارش مطلوب آژانس از تأسیسات هستهای ایران است.
هیچکس نمیداند ترامپ چه در سر دارد؛ راه دیگری جز مذاکره نیست
* برخی تحلیلها حاکی از آن است که آقای ترامپ تا به حال بارها اعلام کرده که جلوی وقوع هفت جنگ را گرفته و دنبال جنگ نیست؛ شاید مثلاً بخواهد یک عملیات کوتاهمدت در ایران انجام دهد. آیا میتوانید پیشبینی کنید که چه اهدافی مد نظر اوست؟
هر کسی که در این باره اظهارنظر کند، فقط نظر شخصی خودش را میگوید. هیچکس نمیداند؛ حتی دوستان نزدیک آقای ترامپ در حزب جمهوریخواه در کنگره و افراد نزدیک به او در کابینه هم نمیدانند دقیقاً چه اتفاقی خواهد افتاد. بنابراین هر چه گفته شود، در حد حدس و گمان است. اما تأکید میکنم با توجه به این آرایش نظامی، ترامپ نمیخواهد دستخالی از این منطقه خارج شود. هیچ معنایی ندارد که این حجم از نظامیگری را با هزینههای سنگین اقتصادی به این منطقه بیاورد.
اینکه دقیقاً چه اتفاقی میافتد را هیچکس نمیداند، اما برای اینکه جلوی یک حادثه مهم و ناگوار گرفته شود، پیشنهاد من این است که ابتدا به شکلی وارد مذاکره با آژانس شویم. بعد از آن هم با ضرس قاطع میگویم که هیچ راهی برای رها شدن ما از این تنگنای اقتصادی وجود ندارد، جز اینکه با آمریکا مذاکره کنیم؛ راه دیگری نداریم.
عراقچی هر چه شعام مصوب کند، منعکس میکند
* آقای عراقچی احتمال وقوع جنگ را بسیار پایین ارزیابی کرده است. این حرف ایشان چه معنایی دارد؟
آقای عراقچی وزیر امور خارجه و نماینده شورای عالی امنیت ملی است؛ هرچه شورا مصوب کند، ایشان همان را منعکس میکند. اما اگر واقعاً اینطور است، پس دلیل این آرایش نظامی گسترده در خلیج فارس، کشورهای منطقه و حتی دریای مدیترانه چیست؟ این محاصره نظامی قرار است چه نتیجهای داشته باشد؟ آیا اینها برای گردش به منطقه آمدهاند؟
ممکن است ایشان چنین حرفی بزنند، اما من به عنوان یک کارشناس اعتقادم این است که آمریکا نمیخواهد از اینجا دستخالی برود.
عمر مذاکره غیرمستقیم تمام شده است
* منظورم از این سوال این بود که آیا ممکن است مذاکراتی پشتپرده در جریان باشد که چنین عراقچی چنین حرفی زده؟
همین که آقای رئیسجمهور با محمد بن سلمان صحبت کرده، نشاندهنده چیست؟ این صحبت چه معنایی دارد؟ قطعاً صرفاً یک احوالپرسی نبوده و تقاضایی در میان بوده است. نخستوزیر عراق هم در حالی که خود عراق هم واسطه بوده، اعلام کرده که واسطهگریها به بنبست رسیده است. همانطور که در مصاحبه قبلی با شما هم گفته بودم عمر واسطهها و مذاکرات غیرمستقیم دیگر به پایان رسیده ، و باید وارد مذاکره مستقیم شویم.
به صحبتهای ترامپ نمیتوان اتکا کرد
* فکر میکنید آنطور که آقای ترامپ گفته، در «ثانیههای آینده» هم هنوز وقت برای تغییر شرایط وجود دارد؟
به صحبتهایی که ترامپ مطرح میکند، خیلی نمیشود اتکا کرد. بحث من این است که این آرایش نظامی با سنگینی با چه هدفی شکل گرفته است؟ چرا ترامپ نیروهایش را به منطقه ما، خلیج فارس و کشورهای دیگر آورده و چه هدفی دارد؟ این نمایش قدرت قاعدتا باید هدف و منفعتی برای آمریکا داشته باشد.
ما نمیدانیم چه اتفاقی خواهد افتاد؛ آیا حمله محدود است یا نامحدود؟ آیا نقاط حساسی را هدف قرار میدهند یا نه؟ هیچچیز مشخص نیست. یعنی اگر آمریکاییها حمله کنند، قطعاً اسرائیل [هم همراهی خواهد کرد]. این هواپیماهای اف-۳۵ که انگلیسیها به قطر آورده و در پایگاه خود مستقر کردهاند، نمیشود این مسائل را نادیده گرفت و نمیتوانیم بگوییم که میشود به راحتی از کنار این موضوعات گذشت.
* آنچه باعث شد آمریکا این حجم از تجهیزات را به منطقه بیاورد آیا همچنان برنامه هستهای بود؟
سال ۲۰۱۸ زمانی که ترامپ توافق برجام را پاره کرد، مدعی شد که مشکلات آمریکا با ایران بیش از این حرفهاست. بنابراین اکنون به دنبال این است که آن نظرات و اعتقادات خودش را در بگنجاند و این مسائل را در سه موضوع خلاصه کرده است: یکی تسلیحات هستهای، دیگری محدود کردن برد موشکی به ۴۵۰ کیلومتر و سومی هم دست برداشتن ایران از کمک به بازوهای امنیتی منطقهای.
من قبول دارم که سطح انتظارات آمریکا خیلی بالاست؛ بهطوری که دولت ایران نمیتواند پاسخگوی مردم باشد، بهویژه با توجه به این همه حجم از سرمایهگذاری که صرف تأسیسات هستهای کردهایم. این درست است؛ یعنی سطح انتظارات بالاست و ما هم نمیتوانیم در برابر مردم، پاسخگوی [پذیرش خواستههای] آمریکا باشیم. اما به هر حال، «در روابط بینالملل حق با قدرت است». الان نمیدانیم چه باید بکنیم؛ یعنی در یک وضعیت بلاتکلیفی قرار گرفتهایم و اظهارنظر مقامات ما هم بیشتر به این سردرگمی دامن زده است.
* فکر میکنید اگر آمریکا به ایران حمله کند، ایران چه واکنشی نشان خواهد داد؟ و آیا ممکن است درگیری منطقهای شکل بگیرد؛ مثلاً کشورهای دیگر هم وارد عمل شوند یا ما با آنها درگیر شویم؟
آمریکا سعی کرده است که از تمام پایگاههای مستقر در منطقه استفاده نکند. بسیاری از کشورها، مثلاً مقامات ابوظبی، گفتهاند که خاک و فضای خود را در اختیار کشوری قرار نمیدهند که بخواهد به ایران حمله کند؛ اینها از ترسشان است که مبادا ایران به آنها موشک بزند، همانطور که پیشتر به مواضعی در قطر زده شد. دوبی هم نگران است؛ چون اگر حتی یک موشک به دوبی بخورد، وضعیت اقتصادی منطقه به هم خواهد خورد.
این کار خیلی خطرناکی است. من نمیدانم ترامپ به چه صورتی میخواهد دست به اقدام نظامی بزند؛ اما ما هم اگر در تنگنا قرار بگیریم و بخواهیم واکنش نشان دهیم، ایران ابتدا اسرائیل را میزند. سابقه شلیک موشک به اسرائیل هم قبلا موفق بوده. بنابراین دامنه درگیریها بسیار گسترده خواهد شد و کنترل کردن آن بسیار سخت خواهد شد. واقعاً قضاوت قطعی کردن مشکل است و به نظر من کار اشتباهی است. ما نمیدانیم چه اتفاقی میافتد، اما باز این جملهام را تکرار میکنم: آن وقت تکلیف این حجم از اعزام تسلیحات به منطقه چه خواهد شد؟ این هم مسئله مهمی است.
به جایی رسیده ایم که دست به دامان کشورهای منطقه شده ایم
* در حال حاضر ترکیه تحرکاتی را آغاز کرده تا جلوی درگیری نظامی را بگیرد و آقای عراقچی هم در این کشور است. تحلیل شما از این اقدامات چیست؟
با قاطعیت نمیتوانیم بگوییم که این اقدامات موفقیتآمیز خواهد بود یا نه؛ اما به هر حال ما به جایی رسیدهایم که به نوعی دست به دامن سه کشور قدرتمند منطقه، یعنی عربستان، مصر و ترکیه شدهایم. ترکیه بهویژه بسیار علاقهمند است که این موضوع از طریق دیپلماسی حل شود، چون در صورت وقوع جنگ، با مشکلات بزرگی از جمله موج مهاجرت ایرانیها به کشورش مواجه خواهد شد. ملاقات آقای اردوغان با ترامپ هم میتواند در این زمینه مؤثر باشد.
از طرف دیگر، به نظر میرسد ترامپ هم تا حدودی انتظاراتش را محدود کرده است. آن سه انتظار اولیه (توقف کامل فعالیتهای هستهای، کوتاه کردن برد موشکها تا ۴۵۰ کیلومتر و دست برداشتن از حمایت نیروهای نیابتی) را کنار گذاشته و دیشب در سخنانش فقط بر مسئله هستهای و نکشتن معترضان تأکید کرد. اگر او به همینها قناعت کند، باز هم برای ما کار سختی است که از فعالیتهای هستهای دست برداریم؛ چرا که هزینههای بسیار هنگفتی (شاید بیش از یک میلیارد دلار) صرف کردهایم و پاسخ دادن به مردم برایمان دشوار است.
باید انعطاف دیپلماتیک نشان دهیم و درها را به روی کارشناسان آژانس باز کنیم
پیشنهاد من این است که همزمان با حرکت به سمت یک نقطه «آشتیکنان» با آمریکا، درها را به روی کارشناسان آژانس باز کنیم تا دوربینهایشان را نصب کنند و التهاب کاهش پیدا کند. این کار برای گزارش نشست فصلی شورای حکام در ماه مارس اهمیت حیاتی دارد تا قطعنامه تنبیهی علیه ما صادر نشود. چارهای جز مذاکره مستقیم با آمریکا و فاصله گرفتن از برخی خواستههای گذشته وجود ندارد. باید انعطافپذیری دیپلماتیک به کار ببریم. شرایط فعلی برای ایران بسیار سخت است؛ ایران دچار نوعی بیعملی و سرگردانی در دیپلماسی شده، اما اکنون به نقطهای رسیدهایم که دیگر بازگشتپذیر نیست و باید هرچه سریعتر برای شروع مذاکره با آمریکا تصمیم بگیریم.
گفتگوی ویدئویی پزشکیان، اردوغان و ترامپ یک اقدام متهورانه است
* ترکیه پیشنهادی داده بود که آقای پزشکیان و ترامپ با هم گفتوگو کنند؛ چنین مسئلهای تاکنون در جمهوری اسلامی تابوی بزرگی بوده. فکر میکنید در شرایط کنونی احتمال دارد این تابو شکسته شود؟
گویا قرار بود آقای اردوغان و آقای ترامپ یک گفتوگوی ویدئویی داشته باشند و ترامپ هم این را قبول کرده است؛ اما فقط آقای پزشکیان نمیتواند در این باره تصمیم بگیرد و رهبری باید این اجازه را بدهند. به نظرم این یک اقدام متهورانه و جسورانه خواهد بود. اگر بخواهیم دوباره کنار بنشینیم و بر خواستههای گذشته پافشاری کنیم، فرصتها از دست میرود؛ سیاست یعنی درک لحظههای حساس.
ما اکنون به آن نقطه حساس رسیدهایم و باید انعطافپذیری به خرج دهیم. اگر آمریکاییها حتی یک موشک به ایران شلیک کنند، وضعیت داخلی و منطقهای بهشدت آشفته خواهد شد، معیشت مردم دگرگون میشود و باید منتظر شورشهای داخلی باشیم. بنابراین در این لحظات حساس، چارهای نداریم جز اینکه مقدمات را فراهم کنیم و آقای پزشکیان با اجازه رهبری در این گفتوگوی ویدئویی حضور پیدا کنند.
∎