پایگاه خبری جماران، محمد تقی زاده: بررسی هشتگهای پرتکرار در چهار پلتفرم اصلی پیامرسان داخلی (ایتا، روبیکا، بله و سروش) امکان تحلیل گفتمانهای مسلط، جهتگیریهای محتوایی و کارکرد رسانهای هر بستر را فراهم میسازد. این گزارش با هدف تفسیر این دادهها و واکاوی این پرسش اساسی تهیه شده است که «این پلتفرمها تا چه میزان توانستهاند بازتابدهندهی افکار عمومی کل جامعه ایران باشند؟»
در نمودار زیر، میزان محتوای منتشر شده در کانالهای ایتا، روبیکا، بله و سروش با هم مقایسه شده و به همین ترتیب محتوای کیفی آنها بر اساس شاخص هشتگهای پرتکرار آنها تحلیل و مقایسه شده است:
۱. پیامرسان ایتا: عرصه گفتمانسازی هویتی و سیاسی
پیامرسان ایتا با اختلافی قابل توجه از نظر حجم هشتگهای منتشرشده (با محوریت هشتگ «بیداری_ملت» با ۴۷,۷۷۱ بارکاربرد)، خود را به عنوان کانون اصلی گفتمانسازی هویتی و سیاسی همسو با گفتمان رسمی تثبیت کرده است. کارکرد این پلتفرم را میتوان کمتر یک فضای تعاملی عمومی، و بیشتر یک صحنه هماهنگ برای انتشار و تکثیر محتوای جهتدار دانست. هشتگهایی چون «بیداری_ملت»، «فتنه_آمریکایی»، «بیداری_مدیا» و «حجتالاسلام_راجی» حاکی از دو رکن اصلی فعالیت در این فضا است: نخست، تولید محتوای ایدئولوژیک با رویکرد تهاجمی در قبال گفتمانهای رقیب، و دوم، تبلیغ و تقویت چهرهها و نهادهای مرتبط با جریان خاصی.
وجود هشتگهای مذهبی چون «عید_مبعث» و «شهادت_امام_کاظم» نیز در همین چارچوب و به عنوان بخشی از هویتسازی جمعی القا شده قابل تفسیر است. بنابراین، ایتا نقش یک رسانه بسیجگر را ایفا میکند که هدف آن نه بازتاب افکار متنوع، که هدایت و یکسانسازی گفتمان در بین کاربران هدف خود است.
۲. پیامرسان روبیکا: پلتفرمی با کارکرد دوگانه خبری و فراغتی
روبیکا در جایگاهی متفاوت قرار دارد. پیشتازی هشتگهایی مانند «خبر_فوری» و «iran» نشان از کارکرد قوی این پلتفرم به عنوان یک منبع دریافت سریع و بیواسطه اخبار (اعم از داخلی و بینالمللی) دارد. این ویژگی، روبیکا را به یک فضای عمومیتر و چندصداییتر نزدیک میسازد. با این حال، همزمان شاهد حضور پررنگ هشتگهای مذهبی («اللهمعجللولیکالفرج»، «امام_زمان») و نیز هشتگهای مرتبط با سرگرمی «کلیپ»، «کالاف»، «artin هستیم. این ترکیب، حاکی از تکثر نسبی کاربران و نیازهای آنها است.
روبیکا همزمان یک رادیوی خبری، یک مجتمع مذهبی-عاطفی و یک فضای سرگرمی است. این چندکارکردی بودن، آن را به پلتفرمی جذاب برای طیف وسیعتری از جامعه تبدیل کرده است، اگرچه ممکن است عمق و انسجام گفتمانی هر یک از این عرصهها را کاهش دهد.
۳. پیامرسان بله: تمرکز بر حوزه محلی و زندگی روزمره
دادههای بله حکایت از کارکرد محلی و روزمره این پیامرسان دارد. صدرنشینی «اخبار_تهران» و سپس «مبعث» و «ریلز»، سه ضلع مثلث محتوایی این فضا را نشان میدهد: اخبار شهری، مناسک مذهبی، و قالبهای سرگرمی کوتاه. حضور هشتگهای طولانی و تبلیغاتی مانند «رادیو_ورزش_...» نیز نشان میدهد بخشی از فعالیت در این فضا معطوف به تبلیغ کانالها و خدمات خاص است.
بله کمتر از ایتا رنگ سیاسی آشکار دارد و کمتر از روبیکا بینالمللی است. به نظر میرسد کارکرد اصلی آن، خدمترسانی به حوزه زندگی روزمره و علایق فراغتی-مذهبی کاربران در یک محدوده جغرافیایی یا ارتباطی مشخص است. فضای بله آرامتر و کمتر جهتدار به نظر میرسد و بیشتر بازتابدهندهی دغدغههای معمول بخشی از بدنه اجتماعی است.
4پیامرسان سروش: تریبون نهادهای رسمی و گفتمان امنیتمحور
سروش آشکارا کارکرد رسانه رسمی و اطلاعرسانی نهادی دارد. پیشتازی هشتگ «روابط_عمومی_پلیس» به وضوح این موضوع را اثبات میکند. این پلتفرم، بازوی انتشار پیام نهادهای رسمی کشور، به ویژه نهادهای امنیتی و انتظامی، به شمار میآید.
هشتگهای بعدی چون «نه_به_اغتشاش»، «آرامش_وحدت» و «ایران_امن» نیز بر محوریت گفتمان امنیت، نظم و وحدت ملی تأکید دارند. سروش را میتوان نسخه رسمیتر و متمرکزتر ایتا دانست، با این تفاوت که کمتر بر کمپینسازی اجتماعی و بیشتر بر ابلاغ مواضع و اخبار رسمی تمرکز دارد. حضور کمرنگتر هشتگهای مذهبی و فراغتی (با احتساب «نوستالژی_موزیک») نیز این جایگاه رسمی و خبری را تقویت میکند.
افکار عمومی یا تکصدایی برنامهریزیشده؟
پاسخ به پرسش اصلی این گزارش، مبنی بر میزان بازتاب افکار عمومی کل جامعه در این پلتفرمها، نیازمند نگاهی کلی و انتقادی است که در ادامه تحلیل و بررسی شده است:
تکثر محدود و جهتدار: دادهها نشان میدهند که هیچیک از این پلتفرمها به تنهایی تصویر کاملی از «افکار عمومی کل جامعه» ارائه نمیدهند. هر کدام، بخشی خاص و گزینششده از واقعیت اجتماعی را بازتاب میدهند. ایتا و سروش عمدتاً گفتمان رسمی و ایدئولوژیک حاکم را با شدت و لحن متفاوت پوشش میدهند. روبیکا اگرچه متنوعتر است، اما سهم گفتمانهای انتقادی، اعتراضی یا بدیل در هشتگهای پرتکرار آن دیده نمیشود. بله نیز بیشتر بر حوزه خصوصی و محلی متمرکز است.
غیاب گفتمانهای رقیب: آنچه در این دادهها به وضوح غایب است، صدای گروهها، جنبشها و دغدغههای اجتماعیای است که در گفتمان رسمی جایی ندارند. هشتگهای مرتبط با اعتراضات، مطالبات مدنی، محیط زیست، حقوق زنان، انتقادات ساختاری و... در صدر هیچیک از این پلتفرمها قرار ندارند. این غیاب، نشانگر سانسور خودانگیخته یا تحمیلشده، مدیریت محتوای شدید، یا خودسانسوری کاربران در این فضاها است.
کارکرد رسانهای: اطلاعرسانی یکسویه به جای میدان گفتوگو: به نظر میرسد کارکرد اصلی این پلتفرمها، بیش از آنکه ایجاد یک «عرصه عمومی» هابرماسی برای گفتوگوی آزاد و شکلگیری افکار عمومی باشد، تبدیل به ابزاری برای اطلاعرسانی یکسویه، گفتمانسازی جهتدار و همزمانیسازی اذهان کاربران حول محورهای از پیش تعیینشده است. ایتا و سروش در این امر پیشتازند و روبیکا و بله با درجات کمتری از آن تبعیت میکنند.
جمعبندی نهایی
پیامرسانهای داخلی مورد بررسی، اگرچه از نظر فنی موفق به جذب کاربران انبوه شدهاند، اما از نظر کارکرد رسانهای به عنوان بازتابدهنده تمام نگره افکار عمومی کل جامعه، با کاستی جدی مواجه هستند. آنها بیش از آنکه آینهی تمامنمای تنوع آرا، دغدغهها و صداهای موجود در پهنه اجتماعی ایران باشند، عمدتاً به بلندگوهای تقویت و انتشار گفتمان مسلط رسمی در اشکال پررنگ و صریح (ایتا)، رسمی (سروش)، یا تلطیفشده (روبیکا و بله) تبدیل شدهاند.
بنابراین، افکار عمومی در این فضاها نه به عنوان یک پدیده خودجوش و تکثرگرا، که عمدتاً به عنوان موضوعی برای هدایت، شکلدهی و یکسانسازی بازنمایی میشود. برای دستیابی به تصویری واقعبینانهتر از افکار جامعه ایران، ناگزیر باید به فضای پیچیدهتر و چندپارهی شامل پلتفرمهای خارجی(تلگرام، واتساپ)، شبکههای اجتماعی(توئیتر، اینستاگرام) و ارتباطات شفاهی نیز توجه کرد.